Saloh ibn Husayn ibn Yahyo ibn Aliy al-Axfash as-Sanʼoniy

Olim, tekshiruvchi, mashhur zohid, qanoatli va iffatli kishi. Zamonasining bir jamoa ulamolaridan — jumladan mashhur al-Ubaliydan, Qozi Muhammad ibn Ibrohim as-Sahuliydan va Qozi Aliy ibn Yahyo al-Bartiydan — ilm olgan; nahv, sarf, maoniy, bayon va fiqh usulida yetuk boʻlgan. Umrining boshida Sanʼodagi Dovud masjidida, keyin katta jomeʼda imomlik qilgan, soʻng baʼzi sabablar tufayli yana Dovud masjidiga qaytgan. Faqat oʻz qoʻli mehnatidan yerdi: qalpoq tikib sotar, uning puliga tirikchilik qilar va kim boʻlishidan qatʼi nazar hech kimdan hech narsa qabul qilmasdi. Odamlar unga katta eʼtiqod qoʻygan, u esa bundan gʻoyat qochardi. Munkarni inkor qilishda maqtovli mavqelari bor; soʻzi maqbul, hurmati ulugʻ, tomoni haybatli edi — Imom al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn va uning oʻgʻli Imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Qosim bilan ham shu turdagi, sharhi uzun ishlari boʻlgan; Alloh yoʻlida hech kimning malomatidan qoʻrqmas, haqqa xilof qilgan hech kimga eʼtibor bermasdi. Yaman diyorida, ayniqsa Sanʼo va uning atrofida ulkan shuhrati bor — bu satrlar yozilayotgan chogʻda ham zuhdda unga masal keltiriladi va vafotidan yetmish yildan oshgan. Zamonasining ilm talabalari undan olishga bellashardi; u ularni savollar bilan sinar, kimda zukkolik koʻrsa, unga moyil boʻlib ulugʻlar va nomini eʼlon qilardi. Nahvga oid «Nuzhat at-taraf fil-jorr val-majrur vaz-zarf» nomli asari bor — unda nafis foydalar jamlangan va shayx Sayyid Abdulqodir ibn Ahmad unga toʻla sharh yozgan. Sahobalar haqidagi risolasida ularni tanzih qilish yoʻlidan borgan; shunga qaramay Sayyid allomo Abdulloh ibn Aliy al-Vazir unga «Irsol az-zuʼoba bayna janiy masʼalat as-sahoba» nomli eʼtiroz yozgan va uning mazmuni Sayyid Salohning sahobalarni soʻkish va taʼnadan tanzih qilib qurgan binosini buzishdir — ash-Shavkoniy bunga «innā lillāhi va innā ilayhi rojiʼun» deb, ikki sayyid orasidagi katta adovatni eslatib: «Tengdoshlar hamisha shunday; ammo raqobat eng yaxshi asr ahlini yerga urish darajasiga yetsa, Alloh uni yiroq qilsin», deydi. Nafis nazmi bor: ijtihod ilmlarini va ulardan eʼtiborli miqdorni bayon qilgan, mantiq ijtihod ilmlaridan degan soʻzni puchga chiqargan uzun qasidasi bor — unda shu fan bilan mashgʻul boʻlgan Sayyid Abdulloh al-Vazirga ishora qiladi; boshlanishi: «Bi tahmidika-llohumma fil-badʼi antiqu». Ilm yoyish, amal maʼnolarini obod qilish va zuhd diyorlarini tiklash bilan mashgʻul holida, bir ming bir yuz qirq ikkinchi yil rajab oyining yigirma yettinchi, chorshanba kuni vafot etgan va odamlar janozasiga tirband boʻlgan.Олим, текширувчи, машҳур зоҳид, қаноатли ва иффатли киши. Замонасининг бир жамоа уламоларидан — жумладан машҳур ал-Убалийдан, Қози Муҳаммад ибн Иброҳим ас-Саҳулийдан ва Қози Алий ибн Яҳё ал-Бартийдан — илм олган; наҳв, сарф, маоний, баён ва фиқҳ усулида етук бўлган. Умрининг бошида Санъодаги Довуд масжидида, кейин катта жомеъда имомлик қилган, сўнг баъзи сабаблар туфайли яна Довуд масжидига қайтган. Фақат ўз қўли меҳнатидан ерди: қалпоқ тикиб сотар, унинг пулига тирикчилик қилар ва ким бўлишидан қатъи назар ҳеч кимдан ҳеч нарса қабул қилмасди. Одамлар унга катта эътиқод қўйган, у эса бундан ғоят қочарди. Мункарни инкор қилишда мақтовли мавқелари бор; сўзи мақбул, ҳурмати улуғ, томони ҳайбатли эди — Имом ал-Мутаваккил алаллоҳ ал-Қосим ибн ал-Ҳусайн ва унинг ўғли Имом ал-Мансур биллоҳ ал-Ҳусайн ибн ал-Қосим билан ҳам шу турдаги, шарҳи узун ишлари бўлган; Аллоҳ йўлида ҳеч кимнинг маломатидан қўрқмас, ҳаққа хилоф қилган ҳеч кимга эътибор бермасди. Яман диёрида, айниқса Санъо ва унинг атрофида улкан шуҳрати бор — бу сатрлар ёзилаётган чоғда ҳам зуҳдда унга масал келтирилади ва вафотидан етмиш йилдан ошган. Замонасининг илм талабалари ундан олишга беллашарди; у уларни саволлар билан синар, кимда зукколик кўрса, унга мойил бўлиб улуғлар ва номини эълон қиларди. Наҳвга оид «Нузҳат ат-тараф фил-жорр вал-мажрур ваз-зарф» номли асари бор — унда нафис фойдалар жамланган ва шайх Саййид Абдулқодир ибн Аҳмад унга тўла шарҳ ёзган. Саҳобалар ҳақидаги рисоласида уларни танзиҳ қилиш йўлидан борган; шунга қарамай Саййид алломо Абдуллоҳ ибн Алий ал-Вазир унга «Ирсол аз-зуъоба байна жаний масъалат ас-саҳоба» номли эътироз ёзган ва унинг мазмуни Саййид Салоҳнинг саҳобаларни сўкиш ва таънадан танзиҳ қилиб қурган биносини бузишдир — аш-Шавконий бунга «иннā лиллāҳи ва иннā илайҳи рожиъун» деб, икки саййид орасидаги катта адоватни эслатиб: «Тенгдошлар ҳамиша шундай; аммо рақобат энг яхши аср аҳлини ерга уриш даражасига еца, Аллоҳ уни йироқ қилсин», дейди. Нафис назми бор: ижтиҳод илмларини ва улардан эътиборли миқдорни баён қилган, мантиқ ижтиҳод илмларидан деган сўзни пучга чиқарган узун қасидаси бор — унда шу фан билан машғул бўлган Саййид Абдуллоҳ ал-Вазирга ишора қилади; бошланиши: «Би таҳмидика-ллоҳумма фил-бадъи антиқу». Илм ёйиш, амал маъноларини обод қилиш ва зуҳд диёрларини тиклаш билан машғул ҳолида, бир минг бир юз қирқ иккинчи йил ражаб ойининг йигирма еттинчи, чоршанба куни вафот этган ва одамлар жанозасига тирбанд бўлган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 296Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 296