Savda bint Zamʼa al-Omiriya

Savda bint Zamʼa al-Omiriya raziyallohu anho — moʻminlar onasi; Xadija raziyallohu anho vafot etganidan soʻng Rasululloh ﷺ nikohlariga olgan birinchi ayol. U Quraysh ichidagi Banu Omir ibn Luayy urugʻidan boʻlib, otasi Zamʼa ibn Qays, onasi ash-Shamus bint Qays esa ansordan edi. Islomni dastlabki musulmonlar qatorida qabul qilgan. Uning ilk hayoti sinov bilan boshlandi. U amakivachchasi Sakron ibn Amr bilan turmush qurgan va er-xotin ikkalasi Islom uchun Makkani tashlab, Habashistonga hijrat qilganlar edi. Makkaga qaytganlaridan soʻng eri vafot etdi va Savda raziyallohu anho beva, gʻariblikda qoldi. Xuddi oʻsha yili — «gʻam yili»da — Rasululloh ﷺ ham Xadija raziyallohu anhodan ayrilgan, qoʻllarida yosh qizlari qolgan edi. Xavla bint Hakim raziyallohu anho ikkalasining ahvolini koʻrib, Savdani u zotga taklif qildi va nikoh Makkada boʻlib oʻtdi. Shundan soʻng bir necha yil davomida u Rasululloh ﷺ ning yagona zavjasi boʻlib turdi: u zotning qizlariga onalik qildi, uyni tutdi va Madinaga hijrat qildi. Aynan uning haqida hijob oyati bilan bogʻliq mashhur voqea rivoyat qilinadi — u kechasi hojati uchun chiqqanida Umar raziyallohu anhu boʻyi baland boʻlgani sabab uni tanib qolgan va shundan soʻng ayollarning pardaga buyurilishi haqidagi hukm nozil boʻlgan. Yana bir mashhur hadis ham uning uyi bilan bogʻliq: akasi Abd ibn Zamʼa bilan Saʼd ibn Abu Vaqqos raziyallohu anhumo bir bola haqida daʼvolashganda, Rasululloh ﷺ: «Bola toʻshak sohibiniki», deb hukm qildilar va Savda raziyallohu anhoga undan pardalanishni buyurdilar. Savda raziyallohu anho yumshoq tabiati, hazil-mutoyibasi va saxiyligi bilan tanilar edi. Yoshi ulgʻaygach, u oʻz kunini Oisha raziyallohu anhoga hadya qildi va: «Ey Allohning Rasuli, men qiyomatda sizning ayolingiz boʻlib tirilishni istayman, xolos», dedi. Oisha raziyallohu anho keyinchalik: «Savdadan boshqa hech bir ayolning terisida boʻlishni orzu qilmaganman», deb uning fazilatiga guvohlik bergan. Umar ibn al-Xattob raziyallohu anhu xalifaligida unga bir xalta dirham yuborganida, u: «Bu nima, xurmomi?» dedi-da, kelganini oʻsha oʻtirishdayoq muhtojlarga tarqatib yubordi. Undan bir necha hadis rivoyat qilingan boʻlib, ularni Ibn Abbos va Yahyo ibn Abdulloh kabilar naql qilishgan. Uning vafoti sanasida manbalar ixtilof qiladi: baʼzilari Umar raziyallohu anhu xalifaligining oxirlarida, baʼzilari esa 54 h. (674 m.) yili Muoviya davrida Madinada vafot etganini zikr qiladi. Qay holda ham u Madinada vafot etib, Baqiʼ qabristoniga dafn qilindi. Ortida sadaqa va tunggi ibodatga muhabbat, Rasululloh ﷺ ning ahli baytida osoyishtalik saqlagan onaning goʻzal oʻrnagi qoldi. Moʻminlar onalari orasida u eng katta yoshdagilardan boʻlib, yosh zavjalar uchun hurmatli bir opa oʻrnida edi; Oisha raziyallohu anho umri boʻyi undan minnatdorlik bilan soʻzlagan.Савда бинт Замъа ал-Омирия разияллоҳу анҳо — мўминлар онаси; Хадижа разияллоҳу анҳо вафот этганидан сўнг Расулуллоҳ ﷺ никоҳларига олган биринчи аёл. У Қурайш ичидаги Бану Омир ибн Луайй уруғидан бўлиб, отаси Замъа ибн Қайс, онаси аш-Шамус бинт Қайс эса ансордан эди. Исломни дастлабки мусулмонлар қаторида қабул қилган. Унинг илк ҳаёти синов билан бошланди. У амакиваччаси Сакрон ибн Амр билан турмуш қурган ва эр-хотин иккаласи Ислом учун Маккани ташлаб, Ҳабашистонга ҳижрат қилганлар эди. Маккага қайтганларидан сўнг эри вафот этди ва Савда разияллоҳу анҳо бева, ғарибликда қолди. Худди ўша йили — «ғам йили»да — Расулуллоҳ ﷺ ҳам Хадижа разияллоҳу анҳодан айрилган, қўлларида ёш қизлари қолган эди. Хавла бинт Ҳаким разияллоҳу анҳо иккаласининг аҳволини кўриб, Савдани у зотга таклиф қилди ва никоҳ Маккада бўлиб ўтди. Шундан сўнг бир неча йил давомида у Расулуллоҳ ﷺ нинг ягона завжаси бўлиб турди: у зотнинг қизларига оналик қилди, уйни тутди ва Мадинага ҳижрат қилди. Айнан унинг ҳақида ҳижоб ояти билан боғлиқ машҳур воқеа ривоят қилинади — у кечаси ҳожати учун чиққанида Умар разияллоҳу анҳу бўйи баланд бўлгани сабаб уни таниб қолган ва шундан сўнг аёлларнинг пардага буюрилиши ҳақидаги ҳукм нозил бўлган. Яна бир машҳур ҳадис ҳам унинг уйи билан боғлиқ: акаси Абд ибн Замъа билан Саъд ибн Абу Ваққос разияллоҳу анҳумо бир бола ҳақида даъволашганда, Расулуллоҳ ﷺ: «Бола тўшак соҳибиники», деб ҳукм қилдилар ва Савда разияллоҳу анҳога ундан пардаланишни буюрдилар. Савда разияллоҳу анҳо юмшоқ табиати, ҳазил-мутойибаси ва сахийлиги билан танилар эди. Ёши улғайгач, у ўз кунини Оиша разияллоҳу анҳога ҳадя қилди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен қиёматда сизнинг аёлингиз бўлиб тирилишни истайман, холос», деди. Оиша разияллоҳу анҳо кейинчалик: «Савдадан бошқа ҳеч бир аёлнинг терисида бўлишни орзу қилмаганман», деб унинг фазилатига гувоҳлик берган. Умар ибн ал-Хаттоб разияллоҳу анҳу халифалигида унга бир халта дирҳам юборганида, у: «Бу нима, хурмоми?» деди-да, келганини ўша ўтиришдаёқ муҳтожларга тарқатиб юборди. Ундан бир неча ҳадис ривоят қилинган бўлиб, уларни Ибн Аббос ва Яҳё ибн Абдуллоҳ кабилар нақл қилишган. Унинг вафоти санасида манбалар ихтилоф қилади: баъзилари Умар разияллоҳу анҳу халифалигининг охирларида, баъзилари эса 54 ҳ. (674 м.) йили Муовия даврида Мадинада вафот этганини зикр қилади. Қай ҳолда ҳам у Мадинада вафот этиб, Бақиъ қабристонига дафн қилинди. Ортида садақа ва тунгги ибодатга муҳаббат, Расулуллоҳ ﷺ нинг аҳли байтида осойишталик сақлаган онанинг гўзал ўрнаги қолди. Мўминлар оналари орасида у энг катта ёшдагилардан бўлиб, ёш завжалар учун ҳурматли бир опа ўрнида эди; Оиша разияллоҳу анҳо умри бўйи ундан миннатдорлик билан сўзлаган.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида