Sayyid Aliy ibn Muhammad ibn Aliy al-Husayniy al-Jurjoniy

Sharq olimi, «as-Sayyid ash-Sharif» nomi bilan tanilgan; Muhammad ibn Zayd ad-Doʼiyning avlodidan boʻlib, oralarida oʻn uch ota bor. Oʻz yurtida mashgʻul boʻlib «al-Miftoh»ni uning sharhlovchisiga oʻqidi, al-Qutbning «Miftoh» sharhini esa muallifining oʻgʻli Muxlisuddin ibn Abu-l-Xayr Aliydan oldi; Qohiraga kelib u yerda Akmaluddin va boshqalardan oldi hamda Saʼid as-Suʼadoda toʻrt yil turdi, soʻng Rum yurtlariga chiqdi va keyin Ajam yurtlariga bordi. Barcha aqliy va boshqa ilmlarda imom boʻlib, ularda yolgʻiz qoldi, hamma turida tasnif yozdi va nozigiyu jaliliga chuqur kirdi; ovozasi oʻlkalarga yoyildi va odamlar hamma yurtlarda asarlaridan foyda oldi — ular har fanda mashhur, katta olimlar ular bilan hujjat keltiradi va ulardan naql qiladi. Mashhur asarlaridan: «Sharh al-Miftoh», «Sharh al-Mavoqif al-azudiya», «Sharh Tazkirat at-Tusiy», hayʼat ilmida «Sharh al-Jagʻminiy», «Sharh faroiz al-hanafiya», «Sharh al-Viqoya», ajam tilida «Sharh al-Kofiya»; hoshiyalari — «al-Kashshof»ning boshiga, al-Azudning «Sharh Muxtasar al-Muntaho»siga, al-Bayzoviyga, at-Tibiyning «Xulosa»siga, «al-Avorif» va «al-Hidoya»ga, Nasiruddinning «at-Tajrid»iga, «al-Matoliʼ»ga, «al-Mutavval»ga, «Sharh ash-Shamsiya»ga, al-Asfahoniyning «at-Tavoliʼ»iga, «Sharh Hidoyat al-hikma»ga, «Sharh Hikmat al-ayn» va «Hikmat al-ishroq»ga, nahvda ar-Raziyga, al-Xubaysiyga, «al-Avomil al-jurjoniya»ga, «Risolat al-vazʼ»ga, at-Tusiyning «Sharh al-Ishorot»iga, «at-Talvih va-t-tavzih»ga, «Ashkol at-taʼsis»ga va «Tahrir Iqlidis»ga; yana «Tafsir az-Zahrovayn», ajam tilida sarfga muqaddima, vujud haqida risola va «at-Taʼrifot». Qiroat va fatvoga oʻtirdi, undan kattalar ilm oldi va uni, ayniqsa ajam va rum olimlari, ulugʻlashda mubolagʻa qildi: uni va as-Saʼd at-Taftazoniyni oʻz ilmlarida hujjat qildilar. Ikkovi orasida Temurlang majlisida bahslar boʻlgan va oʻsha asrda ham, keyingi asrlarda ham qaysi biri haqli ekanida odamlar ixtilof qildi — bu ixtilof hamma zamonda davom etib keldi, ayniqsa rum olimlari kattalarining vasflari orasiga «Sharif tarafini yo Saʼd tarafini tarjih qilishga moyil edi» deyishni kiritadilar. Zamondoshlari undan ilm olish bilan faxrlanar, keyingilar esa shogirdlaridan olish bilan faxrlanardi. Asarlari foydali, maʼnolari koʻp, soʻzlari ravshan, koʻp ajamlar asarlarida uchraydigan til gʻoyribligidan tugʻiladigan takalluf va murakkablikdan xoli. Chorshanba kuni, rabiʼ ul-oxirning oltinchisida Sherozda vafot etdi; sakkiz yuz oʻn toʻrtda degan qavl ham bor. Rivoyat qilinishicha, «ash-Shamsiya» sharhlovchisi al-Qutb ash-Sheroziyga borib undan sharhini oʻqishni soʻraganda, u yoshi ulugʻligi va koʻzi ojizligi bilan uzr aytib, uni boshqa yurtdagi muhaqqiq shogirdlaridan biriga yoʻlladi; borsa, u yerda kattalarning bir oʻgʻli shu sharhni oʻqiyotgan ekan, oʻzi soʻraganda faqat gapirmaslik sharti bilan, mustaqil darssiz, oʻsha talaba bilan birga hozir boʻlishga ruxsat berildi. Sharif jim oʻtirar, kechasi esa masjiddagi bir xilvatga kirib, tunning koʻpida eshitganini takrorlab, ovozini koʻtarib «musannif shunday dedi» derdi.Шарқ олими, «ас-Саййид аш-Шариф» номи билан танилган; Муҳаммад ибн Зайд ад-Дўийнинг авлодидан бўлиб, ораларида ўн уч ота бор. Ўз юртида машғул бўлиб «ал-Мифтоҳ»ни унинг шарҳловчисига ўқиди, ал-Қутбнинг «Мифтоҳ» шарҳини эса муаллифининг ўғли Мухлисуддин ибн Абу-л-Хайр Алийдан олди; Қоҳирага келиб у ерда Акмалуддин ва бошқалардан олди ҳамда Саъид ас-Суъадода тўрт йил турди, сўнг Рум юртларига чиқди ва кейин Ажам юртларига борди. Барча ақлий ва бошқа илмларда имом бўлиб, уларда ёлғиз қолди, ҳамма турида тасниф ёзди ва нозигию жалилига чуқур кирди; овозаси ўлкаларга ёйилди ва одамлар ҳамма юртларда асарларидан фойда олди — улар ҳар фанда машҳур, катта олимлар улар билан ҳужжат келтиради ва улардан нақл қилади. Машҳур асарларидан: «Шарҳ ал-Мифтоҳ», «Шарҳ ал-Мавоқиф ал-азудия», «Шарҳ Тазкират ат-Тусий», ҳайъат илмида «Шарҳ ал-Жағминий», «Шарҳ фароиз ал-ҳанафия», «Шарҳ ал-Виқоя», ажам тилида «Шарҳ ал-Кофия»; ҳошиялари — «ал-Кашшоф»нинг бошига, ал-Азуднинг «Шарҳ Мухтасар ал-Мунтаҳо»сига, ал-Байзовийга, ат-Тибийнинг «Хулоса»сига, «ал-Авориф» ва «ал-Ҳидоя»га, Насируддиннинг «ат-Тажрид»ига, «ал-Матолиъ»га, «ал-Мутаввал»га, «Шарҳ аш-Шамсия»га, ал-Асфаҳонийнинг «ат-Таволиъ»ига, «Шарҳ Ҳидоят ал-ҳикма»га, «Шарҳ Ҳикмат ал-айн» ва «Ҳикмат ал-ишроқ»га, наҳвда ар-Разийга, ал-Хубайсийга, «ал-Авомил ал-журжония»га, «Рисолат ал-вазъ»га, ат-Тусийнинг «Шарҳ ал-Ишорот»ига, «ат-Талвиҳ ва-т-тавзиҳ»га, «Ашкол ат-таъсис»га ва «Таҳрир Иқлидис»га; яна «Тафсир аз-Заҳровайн», ажам тилида сарфга муқаддима, вужуд ҳақида рисола ва «ат-Таърифот». Қироат ва фатвога ўтирди, ундан катталар илм олди ва уни, айниқса ажам ва рум олимлари, улуғлашда муболаға қилди: уни ва ас-Саъд ат-Тафтазонийни ўз илмларида ҳужжат қилдилар. Иккови орасида Темурланг мажлисида баҳслар бўлган ва ўша асрда ҳам, кейинги асрларда ҳам қайси бири ҳақли эканида одамлар ихтилоф қилди — бу ихтилоф ҳамма замонда давом этиб келди, айниқса рум олимлари катталарининг васфлари орасига «Шариф тарафини ё Саъд тарафини таржиҳ қилишга мойил эди» дейишни киритадилар. Замондошлари ундан илм олиш билан фахрланар, кейингилар эса шогирдларидан олиш билан фахрланарди. Асарлари фойдали, маънолари кўп, сўзлари равшан, кўп ажамлар асарларида учрайдиган тил ғойриблигидан туғиладиган такаллуф ва мураккабликдан холи. Чоршанба куни, рабиъ ул-охирнинг олтинчисида Шерозда вафот этди; саккиз юз ўн тўртда деган қавл ҳам бор. Ривоят қилинишича, «аш-Шамсия» шарҳловчиси ал-Қутб аш-Шерозийга бориб ундан шарҳини ўқишни сўраганда, у ёши улуғлиги ва кўзи ожизлиги билан узр айтиб, уни бошқа юртдаги муҳаққиқ шогирдларидан бирига йўллади; борса, у ерда катталарнинг бир ўғли шу шарҳни ўқиётган экан, ўзи сўраганда фақат гапирмаслик шарти билан, мустақил дарссиз, ўша талаба билан бирга ҳозир бўлишга рухсат берилди. Шариф жим ўтирар, кечаси эса масжиддаги бир хилватга кириб, туннинг кўпида эшитганини такрорлаб, овозини кўтариб «мусанниф шундай деди» дерди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 488Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 488