Sayyid Muhammad ibn Ishoq ibn al-Imom al-Mahdiy Ahmad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad

Chorshanba kuni, zulhijjadan oʻn besh kecha oʻtgach, Gʻarosda, bobosi imom al-Mahdiy Ahmad ibn al-Hasan huzurida tugʻilgan. Sanʼoda uning katta olimlaridan bir jamoaga — alloma sayyid Hoshim ibn Yahyo ash-Shomiy, qozi Ibrohim ibn Abi-r-Rijol va qozi Muhammad al-Haymiyga — oʻqidi; barcha ilmlarda yetuk boʻlib tengdoshlaridan oʻzib ketdi va xalifalikka nomzod boʻldi. U bilan imom al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn orasida voqealar oʻtib, ish uni bir muddat qamashga borib yetdi, soʻng ozod qilindi. al-Mutavakkil vafot etgach oʻziga daʼvat qilib an-Nosir kunyasini oldi va butun Yaman ahli unga bayʼat qildi, amrlari yaman oʻlkasining koʻpida yurdi. Boshda unga imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Mutavakkil alalloh qarshi chiqib nizolar boʻldi, keyin al-Mansur billohga Sanʼo va u nomlagan joylar tegishi sharti bilan sulh boʻldi — al-Mansur billoh unga bayʼat qildi va Sanʼoda hamda boshqa yaman oʻlkalarida unga xutba oʻqildi. Soʻng bir necha kundan keyin sulh buzildi va uning qarindoshlari al-Mansur billohni Sanʼoda qamal qilib undan tortib olmoqchi boʻldi: yaman tomonlaridan koʻp qoʻshin bilan, yonlarida sayyid Abdulloh ibn Tolib ibn al-Mahdiy bilan kelishdi. Imom al-Mansur billoh Sanʼodan qoʻshini bilan chiqdi va gʻalaba unga boʻldi: sayyid Yahyo ibn Ishoq ibn al-Mahdiy va u bilan koʻp qoʻshin asir olindi, zikr etilgan sayyid Abdulloh ham asir olindi, keyin alloma sayyid al-Hasan ibn Ishoq ibn al-Mahdiy va alloma sayyid Ismoil ibn Muhammad ibn Ishoq asir olinib, hammasi Sanʼo qasrida qamaldi. Shundan keyin butun yaman yurtlari unga qarshi chiqib imom al-Mansur billohning itoatiga kirdi va oxiri u ham al-Mansur billohga bayʼat qilib, Sanʼoda ilm va ibodatni tiriltirib yashadi — katta raislik, keng hashamat, koʻp tobelar, umumiy ehson, zaiflarga shafqat va ularga ortiqcha yaxshilik, koʻp tavozuʼ bilan. Imom al-Mansur billoh uni ulugʻlab ikrom qilar va u bunga haqli edi — jalolligi, nabilligi va ijtihod ilmlarini qamrab olganiga ittifoq qilingan ilm imomlaridan. Adabda qoʻli baland, nazmi koʻp va koʻpi yaxshi va ravon; «Tiyb as-samar» sohibi unga juda uzun tarjima yozib qasidalari va qitʼalaridan saylanmalarni keltirgan, oʻgʻli alloma Ibrohim ibn Muhammad esa sheʼrlarini harflar tartibida bir latif jildda toʻplagan. Nazmidan joriyalar burniga taqadigan zimom haqidagi ikki mashhur bayti bor — asr shoirlaridan bir jamoa uning oʻlimidan ancha keyin bu ikki baytga koʻp baytlar bogʻlagan, hatto alloma sayyid Abdulqodir ibn Ahmad ikki baytdagi bayoniy va badiʼiy nuktalarni zikr qilgan risola yozgan; oʻgʻli alloma Ibrohim bularning hammasini bir risolada jamlagan.Чоршанба куни, зулҳижжадан ўн беш кеча ўтгач, Ғаросда, бобоси имом ал-Маҳдий Аҳмад ибн ал-Ҳасан ҳузурида туғилган. Санъода унинг катта олимларидан бир жамоага — аллома саййид Ҳошим ибн Яҳё аш-Шомий, қози Иброҳим ибн Аби-р-Рижол ва қози Муҳаммад ал-Ҳаймийга — ўқиди; барча илмларда етук бўлиб тенгдошларидан ўзиб кетди ва халифаликка номзод бўлди. У билан имом ал-Мутаваккил алаллоҳ ал-Қосим ибн ал-Ҳусайн орасида воқеалар ўтиб, иш уни бир муддат қамашга бориб етди, сўнг озод қилинди. ал-Мутаваккил вафот этгач ўзига даъват қилиб ан-Носир кунясини олди ва бутун Яман аҳли унга байъат қилди, амрлари яман ўлкасининг кўпида юрди. Бошда унга имом ал-Мансур биллоҳ ал-Ҳусайн ибн ал-Мутаваккил алаллоҳ қарши чиқиб низолар бўлди, кейин ал-Мансур биллоҳга Санъо ва у номлаган жойлар тегиши шарти билан сулҳ бўлди — ал-Мансур биллоҳ унга байъат қилди ва Санъода ҳамда бошқа яман ўлкаларида унга хутба ўқилди. Сўнг бир неча кундан кейин сулҳ бузилди ва унинг қариндошлари ал-Мансур биллоҳни Санъода қамал қилиб ундан тортиб олмоқчи бўлди: яман томонларидан кўп қўшин билан, ёнларида саййид Абдуллоҳ ибн Толиб ибн ал-Маҳдий билан келишди. Имом ал-Мансур биллоҳ Санъодан қўшини билан чиқди ва ғалаба унга бўлди: саййид Яҳё ибн Исҳоқ ибн ал-Маҳдий ва у билан кўп қўшин асир олинди, зикр этилган саййид Абдуллоҳ ҳам асир олинди, кейин аллома саййид ал-Ҳасан ибн Исҳоқ ибн ал-Маҳдий ва аллома саййид Исмоил ибн Муҳаммад ибн Исҳоқ асир олиниб, ҳаммаси Санъо қасрида қамалди. Шундан кейин бутун яман юртлари унга қарши чиқиб имом ал-Мансур биллоҳнинг итоатига кирди ва охири у ҳам ал-Мансур биллоҳга байъат қилиб, Санъода илм ва ибодатни тирилтириб яшади — катта раислик, кенг ҳашамат, кўп тобелар, умумий эҳсон, заифларга шафқат ва уларга ортиқча яхшилик, кўп тавозуъ билан. Имом ал-Мансур биллоҳ уни улуғлаб икром қилар ва у бунга ҳақли эди — жалоллиги, набиллиги ва ижтиҳод илмларини қамраб олганига иттифоқ қилинган илм имомларидан. Адабда қўли баланд, назми кўп ва кўпи яхши ва равон; «Тийб ас-самар» соҳиби унга жуда узун таржима ёзиб қасидалари ва қитъаларидан сайланмаларни келтирган, ўғли аллома Иброҳим ибн Муҳаммад эса шеърларини ҳарфлар тартибида бир латиф жилдда тўплаган. Назмидан жориялар бурнига тақадиган зимом ҳақидаги икки машҳур байти бор — аср шоирларидан бир жамоа унинг ўлимидан анча кейин бу икки байтга кўп байтлар боғлаган, ҳатто аллома саййид Абдулқодир ибн Аҳмад икки байтдаги баёний ва бадиъий нукталарни зикр қилган рисола ёзган; ўғли аллома Иброҳим буларнинг ҳаммасини бир рисолада жамлаган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 127Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 127