Sayyid Muhammad ibn Ismoil ibn Soloh ibn Muhammad ibn Aliy ibn Hifzuddin al-Kahloniy, soʻng as-Sanʼoniy, al-Amir nomi bilan mashhur

Katta imom, mutlaq mujtahid, tasniflar sohibi. Juma kechasi, jumod al-oxira oʻrtasida Kahlonda tugʻilib, 1107 yili otasi bilan Sanʼo shahriga koʻchdi va uning olimlariga — alloma sayyid Zayd ibn Muhammad ibn al-Hasan, alloma sayyid Soloh ibn al-Husayn al-Axfash, alloma sayyid Abdulloh ibn Aliy al-Vazir va alloma qozi Aliy ibn Muhammad al-Ansiyga — oʻqidi. Makkaga rihlat qilib hadisni uning va Madinaning katta olimlariga oʻqidi; barcha ilmlarda yetuk boʻlib tengdoshlaridan oʻzib ketdi va Sanʼoda ilm raisligida yakka qoldi. Ijtihodni oshkor qilib dalillarga amal qildi, taqlidni yomon koʻrdi va fiqhiy raʼylardan dalilsizini soxta deb koʻrsatdi — shu sababli zamondoshlari bilan nizolari va mihnatlari boʻldi: al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn kunlarida, soʻng oʻgʻli imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Qosim kunlarida, keyin uning oʻgʻli imom al-Mahdiy al-Abbos ibn al-Husayn kunlarida; avom uni oʻldirish uchun bir necha bor toʻplandi va Alloh uni ularning hiylasidan saqladi. Imom al-Mansur billoh unga Sanʼo jomeʼida xatiblikni berdi va u oʻgʻli imom al-Mahdiy kunlariga qadar davom etdi. Bir jumada u ikkinchi xutbada odatda zikr qilinadigan imomlarni zikr qilmadi va Imom xonadonining ilm bilan ulfati boʻlmagan bir jamoasi unga qarshi turdi, avomdan bir jamoa ularni quvvatladi va kelasi juma minbarda uni oʻldirishga oʻzaro vaʼdalashdilar — buni eng koʻp uyushtirgan imom al-Mansur billoh kunlarida kelgan va huzurida mudarris boʻlgan sayyid Yusuf al-Ajamiy al-Imomiy edi. Imom al-Mahdiyga kelishuv yetgach, Imom xonadonining kattalaridan bir jamoani chaqirib qamadi, uni ham chaqirib qamadi va sayyid Yusufni yaman diyorlaridan chiqarib yuborishga buyurdi — fitna shu bilan bosildi; u ikki oycha qamoqda qolib chiqdi va xatiblik boshqasiga berildi. Dars, fatvo va tasnif bilan ilm yoyishda davom etdi va zamondoshlaridan mihnatlar koʻraverdi. Avom uni «nasb»ga nisbat berardi — dalili shu ediki, u ummahot va boshqa hadis kitoblariga berilgan va ulardagiga amal qilardi. Ash-Shavkoniy: kim shunday qilsa, avom uni shunga nisbat beradi, ayniqsa qoʻlni koʻtarish va bogʻlash kabi namoz sunnatlaridan birortasini qilsa — undan qochib dushman koʻradilar va unga vazn bermaydilar; holbuki bu diyorlarda hammalari imom Zayd ibn Aliyga nisbat beriladi, u esa qoʻl koʻtarish va bogʻlashning mashruʼligini aytganlardan; shuningdek zaydiy imomlar Yamanga chiqqanidan beri ummahot va boshqa hadis kitoblarini oʻqib kelgan va oldingi asarlarida ulardan naql qilgan — buni faqat johil yo oʻzini johil qilib koʻrsatgan inkor etadi. Gunoh esa hech qanday ilmiy maʼrifatga aloqasi yoʻq avomda emas — ular har qichqiruvchining ergashuvchisi: ilm ahli qiyofasidagi kishi «bu ish haq» desa «haq», «botil» desa «botil» deydi; gunoh fiqh kitoblaridan bir nimani oʻqib, unda chuqurlashmagan va boshqasini bilmagan jamoada.Катта имом, мутлақ мужтаҳид, таснифлар соҳиби. Жума кечаси, жумод ал-охира ўртасида Каҳлонда туғилиб, 1107 йили отаси билан Санъо шаҳрига кўчди ва унинг олимларига — аллома саййид Зайд ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳасан, аллома саййид Солоҳ ибн ал-Ҳусайн ал-Ахфаш, аллома саййид Абдуллоҳ ибн Алий ал-Вазир ва аллома қози Алий ибн Муҳаммад ал-Ансийга — ўқиди. Маккага риҳлат қилиб ҳадисни унинг ва Мадинанинг катта олимларига ўқиди; барча илмларда етук бўлиб тенгдошларидан ўзиб кетди ва Санъода илм раислигида якка қолди. Ижтиҳодни ошкор қилиб далилларга амал қилди, тақлидни ёмон кўрди ва фиқҳий раъйлардан далилсизини сохта деб кўрсатди — шу сабабли замондошлари билан низолари ва миҳнатлари бўлди: ал-Мутаваккил алаллоҳ ал-Қосим ибн ал-Ҳусайн кунларида, сўнг ўғли имом ал-Мансур биллоҳ ал-Ҳусайн ибн ал-Қосим кунларида, кейин унинг ўғли имом ал-Маҳдий ал-Аббос ибн ал-Ҳусайн кунларида; авом уни ўлдириш учун бир неча бор тўпланди ва Аллоҳ уни уларнинг ҳийласидан сақлади. Имом ал-Мансур биллоҳ унга Санъо жомеъида хатибликни берди ва у ўғли имом ал-Маҳдий кунларига қадар давом этди. Бир жумада у иккинчи хутбада одатда зикр қилинадиган имомларни зикр қилмади ва Имом хонадонининг илм билан улфати бўлмаган бир жамоаси унга қарши турди, авомдан бир жамоа уларни қувватлади ва келаси жума минбарда уни ўлдиришга ўзаро ваъдалашдилар — буни энг кўп уюштирган имом ал-Мансур биллоҳ кунларида келган ва ҳузурида мударрис бўлган саййид Юсуф ал-Ажамий ал-Имомий эди. Имом ал-Маҳдийга келишув етгач, Имом хонадонининг катталаридан бир жамоани чақириб қамади, уни ҳам чақириб қамади ва саййид Юсуфни яман диёрларидан чиқариб юборишга буюрди — фитна шу билан босилди; у икки ойча қамоқда қолиб чиқди ва хатиблик бошқасига берилди. Дарс, фатво ва тасниф билан илм ёйишда давом этди ва замондошларидан миҳнатлар кўраверди. Авом уни «насб»га нисбат берарди — далили шу эдики, у уммаҳот ва бошқа ҳадис китобларига берилган ва улардагига амал қиларди. Аш-Шавконий: ким шундай қилса, авом уни шунга нисбат беради, айниқса қўлни кўтариш ва боғлаш каби намоз суннатларидан бирортасини қилса — ундан қочиб душман кўрадилар ва унга вазн бермайдилар; ҳолбуки бу диёрларда ҳаммалари имом Зайд ибн Алийга нисбат берилади, у эса қўл кўтариш ва боғлашнинг машруълигини айтганлардан; шунингдек зайдий имомлар Яманга чиққанидан бери уммаҳот ва бошқа ҳадис китобларини ўқиб келган ва олдинги асарларида улардан нақл қилган — буни фақат жоҳил ё ўзини жоҳил қилиб кўрсатган инкор этади. Гуноҳ эса ҳеч қандай илмий маърифатга алоқаси йўқ авомда эмас — улар ҳар қичқирувчининг эргашувчиси: илм аҳли қиёфасидаги киши «бу иш ҳақ» деса «ҳақ», «ботил» деса «ботил» дейди; гуноҳ фиқҳ китобларидан бир нимани ўқиб, унда чуқурлашмаган ва бошқасини билмаган жамоада.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 133Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 133