Shakib ibn Hamud ibn Hasan ibn Yunus Arslon

Hiyra podshohlari tanuxiylar naslidan; adabiyot va siyosat olimi, tarixchi, yozuvchilarning kattalaridan, «Amir al-bayon» deb taʼriflanadi. Damashqdagi Arab ilmiy akademiyasi aʼzosi. Livandagi Shuvayfotda tugʻilib, Bayrutdagi «Dor al-hikma» maktabida oʻqigan; ikki yil Shuvayfotga mudir, soʻng uch yil Shufda qoim-maqom boʻlgan, bir muddat Misrda turgan va usmonli «Mabʼuson» majlisiga Havrondan deputat saylangan. Birinchi jahon urushi davomida Damashqda, undan keyin Berlinda yashagan, soʻng Jenevaga koʻchib 25 yilcha turgan; Bayrutga qaytib, oʻsha yerda vafot etgan va Shuvayfotda dafn qilingan. Usmonli davlati qulashidan oldin islom siyosati bilan shugʻullanib, uning eng qizgʻin tarafdorlaridan boʻlgan, keyin arab masalalarini oʻz zimmasiga olib, ularning har bir tomonini batafsil va mujmal yoritgan; shu maqsadda Jenevada fransuz tilida «La Nation Arabe» jurnalini chiqargan. Yevropa va arab yurtlarida koʻp sayohat qilgan, 1928-yili Amerikaga, 1930-yili Andalusiyaga borgan va yurish-turishida bir imkonni ham qoʻldan bermay, maqola yoki tadqiqot yozgan: 1935-yili doʻsti Hoshim al-Atosiyga yozgan xatida oʻsha yili yozganlarini sanaganini — 1781 shaxsiy maktub, gazetalarda 176 maqola va bosilgan kitoblardan 1100 sahifa ekanini aytib, «bu — qalamimning har yilgi hosili», degan. Xalil Mutron uni «murosalachilarning imomi» deb tanitib: «Maʼnosi shaharlik, lafzi badaviy; jazolatni shunchalik sevadiki, qiyinchilikni oson koʻradi; unga nozik bir maʼno yuz bergan va lafzini unga yumshatgan boʻlsa, u togʻ gullariday shudringli, toʻla, hidi oʻtkir, husni yorqin gullardir», degan. Tasniflaridan: oʻn jildga moʻljallangan «al-Hulal as-sundusiyya fi-r-rihla al-andalusiyya»ning uch jildi, «Gʻazavot al-arab fi Fransa va shimoliy Italiya va Shveytsariya», «Limozo taaxxara-l-muslimun», 1354-hijriy yili Hijozga qilgan safari «al-Irtisomot al-litof», «Shavqiy, av sadoqat arbaʼin sana», «as-Sayyid Rashid Rizo, av ixoʼ arbaʼin sana», «Ano tul Frans fi mabozilih», amerikalik Lothrop Stoddardning kitobi asosida — uni Ajjoj Nuvayhiz arabchaga oʻgirgan, amir Shakib esa hoshiya va boblar qoʻshib hajmini bir necha barobar oshirgan — ikki juzlik «Hozir al-olam al-islomiy», «Torix Lubnon» (qoʻlyozma), «Rihla ilo Almoniya» (qoʻlyozma), xotiralari (qoʻlyozma), Ibn Xaldun tarixining birinchi juzʼiga ilova — ijtimoiyot, arab nasablari, ularning tarixi va xalifalik, soʻng turklar va usmonli davlati tarixi haqida 1914-yilgacha keng taʼliqotlar, Muhammad Ahmad al-Gʻamroviyning «an-Naqd at-tahliliy» kitobiga soʻzboshi qilingan «ash-Shiʼr al-johiliy amanhul am sahih an-nasab» risolasi va «Rivoyat oxir Bani Siroj».Ҳийра подшоҳлари танухийлар наслидан; адабиёт ва сиёсат олими, тарихчи, ёзувчиларнинг катталаридан, «Амир ал-баён» деб таърифланади. Дамашқдаги Араб илмий академияси аъзоси. Ливандаги Шувайфотда туғилиб, Байрутдаги «Дор ал-ҳикма» мактабида ўқиган; икки йил Шувайфотга мудир, сўнг уч йил Шуфда қоим-мақом бўлган, бир муддат Мисрда турган ва усмонли «Мабъусон» мажлисига Ҳаврондан депутат сайланган. Биринчи жаҳон уруши давомида Дамашқда, ундан кейин Берлинда яшаган, сўнг Женевага кўчиб 25 йилча турган; Байрутга қайтиб, ўша ерда вафот этган ва Шувайфотда дафн қилинган. Усмонли давлати қулашидан олдин ислом сиёсати билан шуғулланиб, унинг энг қизғин тарафдорларидан бўлган, кейин араб масалаларини ўз зиммасига олиб, уларнинг ҳар бир томонини батафсил ва мужмал ёритган; шу мақсадда Женевада франсуз тилида «Ла Натион Арабе» журналини чиқарган. Европа ва араб юртларида кўп саёҳат қилган, 1928-йили Америкага, 1930-йили Андалусияга борган ва юриш-туришида бир имконни ҳам қўлдан бермай, мақола ёки тадқиқот ёзган: 1935-йили дўсти Ҳошим ал-Атосийга ёзган хатида ўша йили ёзганларини санаганини — 1781 шахсий мактуб, газеталарда 176 мақола ва босилган китоблардан 1100 саҳифа эканини айтиб, «бу — қаламимнинг ҳар йилги ҳосили», деган. Халил Мутрон уни «муросалачиларнинг имоми» деб танитиб: «Маъноси шаҳарлик, лафзи бадавий; жазолатни шунчалик севадики, қийинчиликни осон кўради; унга нозик бир маъно юз берган ва лафзини унга юмшатган бўлса, у тоғ гулларидай шудрингли, тўла, ҳиди ўткир, ҳусни ёрқин гуллардир», деган. Таснифларидан: ўн жилдга мўлжалланган «ал-Ҳулал ас-сундусийя фи-р-риҳла ал-андалусийя»нинг уч жилди, «Ғазавот ал-араб фи Франса ва шимолий Италия ва Швейцария», «Лимозо тааххара-л-муслимун», 1354-ҳижрий йили Ҳижозга қилган сафари «ал-Иртисомот ал-литоф», «Шавқий, ав садоқат арбаъин сана», «ас-Саййид Рашид Ризо, ав ихў арбаъин сана», «Ано тул Франс фи мабозилиҳ», америкалик Лотҳроп Стоддарднинг китоби асосида — уни Ажжож Нувайҳиз арабчага ўгирган, амир Шакиб эса ҳошия ва боблар қўшиб ҳажмини бир неча баробар оширган — икки жузлик «Ҳозир ал-олам ал-исломий», «Торих Лубнон» (қўлёзма), «Риҳла ило Алмония» (қўлёзма), хотиралари (қўлёзма), Ибн Халдун тарихининг биринчи жузъига илова — ижтимоиёт, араб насаблари, уларнинг тарихи ва халифалик, сўнг турклар ва усмонли давлати тарихи ҳақида 1914-йилгача кенг таълиқотлар, Муҳаммад Аҳмад ал-Ғамровийнинг «ан-Нақд ат-таҳлилий» китобига сўзбоши қилинган «аш-Шиър ал-жоҳилий аманҳул ам саҳиҳ ан-насаб» рисоласи ва «Ривоят охир Бани Сирож».

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 3, b. 173Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 3, б. 173