Shayx al-Mahmudiy az-Zohiriy al-Jarkasiy

Taxminan yetti yuz yetmishinchi yilda tugʻilgan. Suvrati goʻzal edi va uni az-Zohir Barquqqa taklif qilishganda — hali saltanatga oʻtirmasidan oldin — sotib olmoqchi boʻlgan, ammo sotuvchi narxni oshirib yuborgan; keyin egasi vafot etib, uni Xoja Mahmud arzon bahoga sotib olgani uchun unga nisbat berilgan va u paytda qoʻshin otobegi boʻlgan Barquqqa taqdim etilgan — Barquq undan xursand boʻlib, ozod qilgan. Zukko boʻlib oʻsgan, nayzabozlik, oʻq otish, qilich chopish, kurash va ot poygasini oʻrganib, hammasida mohir chiqqan; suvratining goʻzalligi, qomatining kamoli va hamsuhbatligining yaxshiligi ham bor edi. Koʻtarilaverib oʻnlik amir boʻlgan, Barquq vafotidan keyin sakkiz yuz birinchi yilda hojilarga amirlik qilgan va Tarobulusda noiblik qilgan. Temur Halabni qamal qilganda qoʻshin bilan chiqib asir tushgan, soʻng ajoyib hiyla bilan qutulgan — oʻzini ulovlar orasiga tashlagan va Alloh uni yashirgan; Safad tumanlaridagi bir qishloqqa piyoda borib, Qohiraga kirgan va yana Tarobulus noibligiga qaytarilgan, keyin Shom noibi boʻlgan; boshidan koʻp tashvish va urushlar oʻtib, oxiri saltanatni egallagan va besh yilu besh oyu sakkiz kun sulton boʻlgan. Gʻayratli, botir, himmati baland, haqqa koʻp qaytadigan, ulamolarni sevib ulugʻlaydigan, adolatga moyil, ashoblariga ehson qilib, xatolarini kechiradigan kishi edi; hazil va mutoyibani yoqtirardi. Yaxshiliklari koʻp; as-Siroj al-Bulqiniydan «Sahih al-Buxoriy»ni rivoyat qilgan; qalʼalar fath etgan va oʻgʻli Ibrohimni yuborib, u Ibn Qaromonni yengib, asir qilib keltirgan — keyin oʻgʻli Ibrohim vafot etgach, oʻzi ham koʻp oʻtmay, sakkiz yuz yigirma toʻrtinchi yil muharram oyi boshida vafot etgan. Al-Ayniy: «U oʻlganida xazinada bir million besh yuz ming oltin dinor bor edi», deydi; Ibn Nohiz uning sirasini har bir olim va adib taqriz yozgan toʻla bir jildda toʻplagan. Shariatni ulugʻlar, oldidan shariat talab qilib oʻtgan kishiga eʼtiroz qilmas, aksincha bu unga yoqardi; amirlarining qozilar hukmiga qarshi chiqishini inkor qilardi, bidʼatlarga moyil emasdi va kechasi namozga turardi; ammo baxillik, hasad va oʻzi joriy qilgan koʻp zulmlar bilan ayblanardi. Oʻlimida eng katta ibrat bor: gʻusl berilganda uni quritadigan sochiq topilmay, hozirlardan birining roʻmolchasi bilan artilgan; avratini yopadigan izor topilmay, choʻrilaridan birining boshidagi jun roʻmol olingan; suv quyadigan tos ham topilmagan — qoldirgan mol-mulki qanchalik koʻp boʻlishiga qaramay. Obidalaridan Bob Zuvayladagi jomeʼ bor — Islomda Umaviy masjididan keyin uning misli qurilmagan deyiladi; madrasa, sabil, maktab va koʻpriklari ham bor.Тахминан етти юз етмишинчи йилда туғилган. Суврати гўзал эди ва уни аз-Зоҳир Барқуққа таклиф қилишганда — ҳали салтанатга ўтирмасидан олдин — сотиб олмоқчи бўлган, аммо сотувчи нархни ошириб юборган; кейин эгаси вафот этиб, уни Хожа Маҳмуд арзон баҳога сотиб олгани учун унга нисбат берилган ва у пайтда қўшин отобеги бўлган Барқуққа тақдим этилган — Барқуқ ундан хурсанд бўлиб, озод қилган. Зукко бўлиб ўсган, найзабозлик, ўқ отиш, қилич чопиш, кураш ва от пойгасини ўрганиб, ҳаммасида моҳир чиққан; сувратининг гўзаллиги, қоматининг камоли ва ҳамсуҳбатлигининг яхшилиги ҳам бор эди. Кўтарилавериб ўнлик амир бўлган, Барқуқ вафотидан кейин саккиз юз биринчи йилда ҳожиларга амирлик қилган ва Таробулусда ноиблик қилган. Темур Ҳалабни қамал қилганда қўшин билан чиқиб асир тушган, сўнг ажойиб ҳийла билан қутулган — ўзини уловлар орасига ташлаган ва Аллоҳ уни яширган; Сафад туманларидаги бир қишлоққа пиёда бориб, Қоҳирага кирган ва яна Таробулус ноиблигига қайтарилган, кейин Шом ноиби бўлган; бошидан кўп ташвиш ва урушлар ўтиб, охири салтанатни эгаллаган ва беш йилу беш ою саккиз кун султон бўлган. Ғайратли, ботир, ҳиммати баланд, ҳаққа кўп қайтадиган, уламоларни севиб улуғлайдиган, адолатга мойил, ашобларига эҳсон қилиб, хатоларини кечирадиган киши эди; ҳазил ва мутойибани ёқтирарди. Яхшиликлари кўп; ас-Сирож ал-Булқинийдан «Саҳиҳ ал-Бухорий»ни ривоят қилган; қалъалар фатҳ этган ва ўғли Иброҳимни юбориб, у Ибн Қаромонни енгиб, асир қилиб келтирган — кейин ўғли Иброҳим вафот этгач, ўзи ҳам кўп ўтмай, саккиз юз йигирма тўртинчи йил муҳаррам ойи бошида вафот этган. Ал-Айний: «У ўлганида хазинада бир миллион беш юз минг олтин динор бор эди», дейди; Ибн Ноҳиз унинг сирасини ҳар бир олим ва адиб тақриз ёзган тўла бир жилдда тўплаган. Шариатни улуғлар, олдидан шариат талаб қилиб ўтган кишига эътироз қилмас, аксинча бу унга ёқарди; амирларининг қозилар ҳукмига қарши чиқишини инкор қиларди, бидъатларга мойил эмасди ва кечаси намозга турарди; аммо бахиллик, ҳасад ва ўзи жорий қилган кўп зулмлар билан айбланарди. Ўлимида энг катта ибрат бор: ғусл берилганда уни қуритадиган сочиқ топилмай, ҳозирлардан бирининг рўмолчаси билан артилган; авратини ёпадиган изор топилмай, чўриларидан бирининг бошидаги жун рўмол олинган; сув қуядиган тос ҳам топилмаган — қолдирган мол-мулки қанчалик кўп бўлишига қарамай. Обидаларидан Боб Зувайладаги жомеъ бор — Исломда Умавий масжидидан кейин унинг мисли қурилмаган дейилади; мадраса, сабил, мактаб ва кўприклари ҳам бор.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 283Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 283