Shayx al-Mahmudiy, soʻng az-Zohiriy al-Jarkasiy

Taxminan 770-yilda tugʻilgan; az-Zohir Barquqqa koʻrsatilganda — u chiroyli edi — Barquq uni keltiruvchidan sotib olmoqchi boʻlgan, ammo narx haddan oshgan; bu Barquq sultonlikka oʻtirmasidan burun edi. Keyin egasi oʻlgach, Xoja Mahmud uni arzon narxga sotib olgan — nisbasi shundan — va oʻshanda qoʻshin otabegi boʻlgan Barquqqa taqdim etgan; u yoqtirib, ozod qilgan. Zukko boʻlib oʻsgan: nayza oʻyini, oʻq otish, qilich urish, kurash va ot chopish kabi chavandozlikni oʻrganib, barchasida mohir boʻlgan — surati chiroyli, qomati mukammal, suhbati yoqimli edi. Koʻtarilib borib amiri ashara boʻlgan, Barquq vafotidan keyin 801-yilda hajga amir boʻlgan va Tarobulusda noiblik qilgan. Temur Halabni qamal qilganda qoʻshin bilan chiqib asir tushgan, soʻng ajoyib hiyla bilan qutulgan — oʻzini ulovlar orasiga tashlagan va Alloh uni yashirgan; Safad amallaridagi bir qishloqqacha piyoda yurib, Qohiraga kirgan va yana Tarobulus noibligiga qaytarilgan; keyin Shom noibi boʻlgan, koʻp voqea va urushlar boshidan oʻtgan, soʻng sultonlikni egallab, besh yil, besh oy va sakkiz kun sulton boʻlgan. Shijoatli, botir, himmati baland, haqqa koʻp qaytadigan, ulamoni sevib ikrom qiladigan, adolatga moyil, sheriklariga yaxshilik qilib jinoyatlarini kechiradigan kishi edi; hazil va masxarani sevardi, goʻzalliklari koʻp. as-Siroj al-Bulqiniydan «Sahih al-Buxoriy»ni rivoyat qilgan. Qalʼalar fath etgan; soʻng oʻgʻli Ibrohimni yuborib, u Ibn Qaromonni yengib asir keltirgan; kamolot koʻzi tekkanda oʻgʻli Ibrohim oʻlgan va oʻzi ham koʻp oʻtmay, 824-yil muharram oyining boshida vafot etgan. al-Ayniy: «U oʻlganda xazinada bir million besh yuz ming oltin dinor bor edi», deydi; Ibn Nohiz uning siyrasini bir jildda toʻplab, uni har olim va adib taqriz qilgan. Shariatni ulugʻlar, oldidan shariat talab qilib oʻtgan kishini inkor qilmas — aksincha bu unga yoqar — va amirlarini qozilarning hukmiga qarshi turgani uchun inkor qilardi; hech bir bidʼatga moyil emas, kechasi qiyomi bor edi. Baxillik, hasad va oʻzi chiqargan koʻp zulmlar bilan aybga qoʻyilardi. Oʻlimida eng ulugʻ ibrat boʻlgan mavʼiza yuz bergan: gʻusl berilganda uni quritishga sochiq topilmay, hozir boʻlganlarning birining roʻmolchasi bilan quritilgan; avratini yopishga izor topilmay, joriyalaridan birining boshidan jun izor olingan; ustiga suv quyishga tos topilmagan — orqasidan qoldirgan mol-mulkning koʻpligiga qaramay. Bob Zuvayladagi jomeʼ — aytishlaricha, Umaviy masjididan keyin islomda bunday jomeʼ qurilmagan — hamda madrasalar, sabillar, maktablar va koʻpriklar uning yodgorliklari.Тахминан 770-йилда туғилган; аз-Зоҳир Барқуққа кўрсатилганда — у чиройли эди — Барқуқ уни келтирувчидан сотиб олмоқчи бўлган, аммо нарх ҳаддан ошган; бу Барқуқ султонликка ўтирмасидан бурун эди. Кейин эгаси ўлгач, Хожа Маҳмуд уни арзон нархга сотиб олган — нисбаси шундан — ва ўшанда қўшин отабеги бўлган Барқуққа тақдим этган; у ёқтириб, озод қилган. Зукко бўлиб ўсган: найза ўйини, ўқ отиш, қилич уриш, кураш ва от чопиш каби чавандозликни ўрганиб, барчасида моҳир бўлган — сурати чиройли, қомати мукаммал, суҳбати ёқимли эди. Кўтарилиб бориб амири ашара бўлган, Барқуқ вафотидан кейин 801-йилда ҳажга амир бўлган ва Таробулусда ноиблик қилган. Темур Ҳалабни қамал қилганда қўшин билан чиқиб асир тушган, сўнг ажойиб ҳийла билан қутулган — ўзини уловлар орасига ташлаган ва Аллоҳ уни яширган; Сафад амалларидаги бир қишлоққача пиёда юриб, Қоҳирага кирган ва яна Таробулус ноиблигига қайтарилган; кейин Шом ноиби бўлган, кўп воқеа ва урушлар бошидан ўтган, сўнг султонликни эгаллаб, беш йил, беш ой ва саккиз кун султон бўлган. Шижоатли, ботир, ҳиммати баланд, ҳаққа кўп қайтадиган, уламони севиб икром қиладиган, адолатга мойил, шерикларига яхшилик қилиб жиноятларини кечирадиган киши эди; ҳазил ва масхарани севарди, гўзалликлари кўп. ас-Сирож ал-Булқинийдан «Саҳиҳ ал-Бухорий»ни ривоят қилган. Қалъалар фатҳ этган; сўнг ўғли Иброҳимни юбориб, у Ибн Қаромонни енгиб асир келтирган; камолот кўзи текканда ўғли Иброҳим ўлган ва ўзи ҳам кўп ўтмай, 824-йил муҳаррам ойининг бошида вафот этган. ал-Айний: «У ўлганда хазинада бир миллион беш юз минг олтин динор бор эди», дейди; Ибн Ноҳиз унинг сийрасини бир жилдда тўплаб, уни ҳар олим ва адиб тақриз қилган. Шариатни улуғлар, олдидан шариат талаб қилиб ўтган кишини инкор қилмас — аксинча бу унга ёқар — ва амирларини қозиларнинг ҳукмига қарши тургани учун инкор қиларди; ҳеч бир бидъатга мойил эмас, кечаси қиёми бор эди. Бахиллик, ҳасад ва ўзи чиқарган кўп зулмлар билан айбга қўйиларди. Ўлимида энг улуғ ибрат бўлган мавъиза юз берган: ғусл берилганда уни қуритишга сочиқ топилмай, ҳозир бўлганларнинг бирининг рўмолчаси билан қуритилган; авратини ёпишга изор топилмай, жорияларидан бирининг бошидан жун изор олинган; устига сув қуйишга тос топилмаган — орқасидан қолдирган мол-мулкнинг кўплигига қарамай. Боб Зувайладаги жомеъ — айтишларича, Умавий масжидидан кейин исломда бундай жомеъ қурилмаган — ҳамда мадрасалар, сабиллар, мактаблар ва кўприклар унинг ёдгорликлари.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0