Shoh Ismoil ibn Haydar ibn Junayd ibn Ibrohim ibn Aliy ibn Muso ibn Ishoq al-Ardabiliy
Roviy
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Ajam sultoni. Ash-Shavkoniy uning tugʻilgan va vafot etgan sanasini topmaganini, biroq u Rum sultoni Salimning raqibi ekanini aytadi. Salaflari soʻfiy shayxlar boʻlib, podshohlar ularga eʼtiqod qilar, odamlar ularni ulugʻlab, zoviyalarida huzurlarida turishardi: Temur uning nasabidagi Muso ibn Ishoqqa, Shohruh esa Aliy ibn Musoga eʼtiqod qilgan. Junayd zoviyaga oʻtirganida izdoshlari koʻpaygach, Ozarbayjon sohibi undan qoʻrqib, uni izdoshlari bilan quvgan va Shirvon sultoni Junaydni oʻldirgan; bir muddatdan keyin ular uning otasi Haydar atrofida toʻplangan va u ashoblariga qizil toj kiydirgani uchun odamlar ularni qizilbosh deb atagan — u ham sultonlardan biriga aylanib, keyin oʻldirilgan. Soʻng ular Shoh Ismoil atrofida jam boʻlgan; izdoshlari koʻpayib, Shirvon sultoniga yurish qilgan va gʻalaba unga boʻlib, qoʻshini Shirvon sultonini asir olganda uni katta qozonga solib yeyishni buyurgan. Keyin ajam mamlakatlarining hammasini — Tabriz, Ozarbayjon, Bagʻdod, Ajam Iroqi, Arab Iroqi va Xurosonni — fath qilgan; qoʻlga tushganini oʻldirar, oʻljani ashoblariga boʻlib berar, oʻziga hech narsa olmasdi; oxiri rabboniylik daʼvo qilishga yaqin borgan — askari unga sajda qilar va buyrugʻiga boʻysunardi. Qutbuddin al-Hanafiy «al-Aʼlom»da uning bir milliondan ortiq jonni oʻldirganini, na johiliyatda, na Islomda, na oʻtgan ummatlarda Shoh Ismoil oʻldirganchalik odam oʻldirilgani maʼlum emasligini aytadi; u yirik ulamolardan koʻpini oʻldirgan — ajam yurtlarida ilm ahlidan hech kim qolmagan — va ularning barcha kitoblari va mushaflarini yoqib yuborgan. Otalaridan farqli oʻlaroq qattiq rofiziy edi. Ashoblari uni ulugʻlashiga misol: bir marta dengizga qaragan baland togʻda turganida qoʻlidan roʻmolcha dengizga tushib ketgan va mingdan ortiq kishi roʻmolcha ortidan oʻzini tashlab, parchalanib va choʻkib halok boʻlgan — ular uning uluhiyatiga ishonishardi. Bayrogʻi hech qachon magʻlub boʻlmagan, faqat Sulton Salim u bilan urushib, uni sindirgan, keyin esa u bilan sulh tuzgan.Ажам султони. Аш-Шавконий унинг туғилган ва вафот этган санасини топмаганини, бироқ у Рум султони Салимнинг рақиби эканини айтади. Салафлари сўфий шайхлар бўлиб, подшоҳлар уларга эътиқод қилар, одамлар уларни улуғлаб, зовияларида ҳузурларида туришарди: Темур унинг насабидаги Мусо ибн Ишоққа, Шоҳруҳ эса Алий ибн Мусога эътиқод қилган. Жунайд зовияга ўтирганида издошлари кўпайгач, Озарбайжон соҳиби ундан қўрқиб, уни издошлари билан қувган ва Ширвон султони Жунайдни ўлдирган; бир муддатдан кейин улар унинг отаси Ҳайдар атрофида тўпланган ва у ашобларига қизил тож кийдиргани учун одамлар уларни қизилбош деб атаган — у ҳам султонлардан бирига айланиб, кейин ўлдирилган. Сўнг улар Шоҳ Исмоил атрофида жам бўлган; издошлари кўпайиб, Ширвон султонига юриш қилган ва ғалаба унга бўлиб, қўшини Ширвон султонини асир олганда уни катта қозонга солиб ейишни буюрган. Кейин ажам мамлакатларининг ҳаммасини — Табриз, Озарбайжон, Бағдод, Ажам Ироқи, Араб Ироқи ва Хуросонни — фатҳ қилган; қўлга тушганини ўлдирар, ўлжани ашобларига бўлиб берар, ўзига ҳеч нарса олмасди; охири раббонийлик даъво қилишга яқин борган — аскари унга сажда қилар ва буйруғига бўйсунарди. Қутбуддин ал-Ҳанафий «ал-Аълом»да унинг бир миллиондан ортиқ жонни ўлдирганини, на жоҳилиятда, на Исломда, на ўтган умматларда Шоҳ Исмоил ўлдирганчалик одам ўлдирилгани маълум эмаслигини айтади; у йирик уламолардан кўпини ўлдирган — ажам юртларида илм аҳлидан ҳеч ким қолмаган — ва уларнинг барча китоблари ва мушафларини ёқиб юборган. Оталаридан фарқли ўлароқ қаттиқ рофизий эди. Ашоблари уни улуғлашига мисол: бир марта денгизга қараган баланд тоғда турганида қўлидан рўмолча денгизга тушиб кетган ва мингдан ортиқ киши рўмолча ортидан ўзини ташлаб, парчаланиб ва чўкиб ҳалок бўлган — улар унинг улуҳиятига ишонишарди. Байроғи ҳеч қачон мағлуб бўлмаган, фақат Султон Салим у билан урушиб, уни синдирган, кейин эса у билан сулҳ тузган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 270Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 270
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Ajam sultoni. ash-Shavkoniy uning tugʻilgan va oʻlgan yiliga duch kelmagan, ammo u Rum sultoni Salimning raqibi edi. Salaflari mutasavvif shayxlar boʻlib, podshohlar ularga eʼtiqod qilar, xalq ulugʻlar va zoviyalarida ularning huzurida turardi: Temur uning nasabidagi Muso ibn Ishoqqa, Shohruh esa Ali ibn Musoga eʼtiqod qilgan. Junayd zoviyaga oʻtirganda izdoshlari koʻpayib, Ozarboyjon sohibi undan hadiksirab uni va izdoshlarini quvgan, Shirvon sultoni Junaydni oʻldirgan; bir muddatdan soʻng uning otasi Haydar atrofida yigʻilishgan — u sheriklariga qizil toj kiydirgani uchun xalq ularni «qizilbosh» deb atagan, u sultonlardan biriday boʻlgan va oʻldirilgan. Keyin Shoh Ismoil atrofida yigʻilishgan, izdoshlari koʻpaygan va u Shirvon sultoniga gʻazot qilib gʻolib kelgan; qoʻshini Shirvon sultonini asir olganda uni katta qozonga solib yeyishni buyurgan. Soʻng butun ajam mamlakatlarini — Tabriz, Ozarboyjon, Bagʻdod, Iroq al-Ajam, Iroq al-Arab va Xurosonni — fath etgan; qoʻlga tushganini oʻldirar, oʻljani sheriklariga boʻlib berib, oʻzi hech narsa olmasdi. Rablikni daʼvo qilishga oz qolgan edi: qoʻshini unga sajda qilar va amriga boʻysunardi. Qutbuddin al-Hanafiy «al-Aʼlom»da: «U bir million kishidan ortiq odam oʻldirdi — na johiliyatda, na islomda, na oʻtgan ummatlarda Shoh Ismoil oʻldirgancha jon oʻldirgan kishi eshitilmagan; katta ulamodan bir necha kishini oʻldirdiki, ajam yurtlarida ilm ahlidan hech kim qolmadi va ularning barcha kitoblari hamda mushaflarini yoqdi», deydi. U ota-bobolaridan farqli oʻlaroq qattiq rofiziy edi. Sheriklarining uni ulugʻlashiga misol: bir marta qoʻlidan roʻmolcha dengizga tushganda — u dengizga qaragan baland togʻ ustida edi — mingdan ortiq kishi roʻmolcha ortidan oʻzini tashlab, majaqlanib, sinib, gʻarq boʻlgan; ular unga uluhiyat eʼtiqod qilishardi. Hech bir bayrogʻi yengilmagan, toki Sulton Salim u bilan urushib yenggan, keyin u bilan sulh tuzgan.Ажам султони. аш-Шавконий унинг туғилган ва ўлган йилига дуч келмаган, аммо у Рум султони Салимнинг рақиби эди. Салафлари мутасаввиф шайхлар бўлиб, подшоҳлар уларга эътиқод қилар, халқ улуғлар ва зовияларида уларнинг ҳузурида турарди: Темур унинг насабидаги Мусо ибн Ишоққа, Шоҳруҳ эса Али ибн Мусога эътиқод қилган. Жунайд зовияга ўтирганда издошлари кўпайиб, Озарбойжон соҳиби ундан ҳадиксираб уни ва издошларини қувган, Ширвон султони Жунайдни ўлдирган; бир муддатдан сўнг унинг отаси Ҳайдар атрофида йиғилишган — у шерикларига қизил тож кийдиргани учун халқ уларни «қизилбош» деб атаган, у султонлардан биридай бўлган ва ўлдирилган. Кейин Шоҳ Исмоил атрофида йиғилишган, издошлари кўпайган ва у Ширвон султонига ғазот қилиб ғолиб келган; қўшини Ширвон султонини асир олганда уни катта қозонга солиб ейишни буюрган. Сўнг бутун ажам мамлакатларини — Табриз, Озарбойжон, Бағдод, Ироқ ал-Ажам, Ироқ ал-Араб ва Хуросонни — фатҳ этган; қўлга тушганини ўлдирар, ўлжани шерикларига бўлиб бериб, ўзи ҳеч нарса олмасди. Рабликни даъво қилишга оз қолган эди: қўшини унга сажда қилар ва амрига бўйсунарди. Қутбуддин ал-Ҳанафий «ал-Аълом»да: «У бир миллион кишидан ортиқ одам ўлдирди — на жоҳилиятда, на исломда, на ўтган умматларда Шоҳ Исмоил ўлдирганча жон ўлдирган киши эшитилмаган; катта уламодан бир неча кишини ўлдирдики, ажам юртларида илм аҳлидан ҳеч ким қолмади ва уларнинг барча китоблари ҳамда мушафларини ёқди», дейди. У ота-боболаридан фарқли ўлароқ қаттиқ рофизий эди. Шерикларининг уни улуғлашига мисол: бир марта қўлидан рўмолча денгизга тушганда — у денгизга қараган баланд тоғ устида эди — мингдан ортиқ киши рўмолча ортидан ўзини ташлаб, мажақланиб, синиб, ғарқ бўлган; улар унга улуҳият эътиқод қилишарди. Ҳеч бир байроғи енгилмаган, токи Султон Салим у билан урушиб енгган, кейин у билан сулҳ тузган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0