Sobit ibn Qays ibn Shammos al-Ansoriy

Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)

Sobit ibn Qays ibn Shammos ibn Zuhayr ibn Molik ibn Umrul-Qays ibn Molik al-Agʻarr ibn Saʼlaba ibn Kaʼb ibn al-Xazraj ibn al-Horis ibn al-Xazraj — kunyasi Abu Muhammad, Abu Abdurrahmon ham deyilgan. U ansorning xatibi. Muhammad ﷺ sahobalarining najiblaridan edi; Badrda qatnashmadi, Uhud va Rizvon bayʼatida hozir boʻldi. Onasi Hind at-Toiyya, ayrimlar Kabsha bint Voqid ibn al-Itnoba deydilar. Ona tomonidan aka-singillari — Abdulloh ibn Ravoha va Amra bint Ravoha. U Jamila bint Abdulloh ibn Ubay ibn Salulning eri boʻlgan va undan Muhammad tugʻilgan. Ibn Ishoq aytadi: Rasululloh ﷺ uni Ammor bilan birodar qildilar deyiladi; boshqa qavlda birodarlik Ammor bilan Huzayfa orasida boʻlgan. U jarangdor ovozli, notiq va balogʻatli edi. Anas rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida Sobit ibn Qays xutba qilib: «Biz oʻzimiz va bolalarimizni himoya qilgan narsadan sizni ham himoya qilamiz; bizga nima bor?» dedi. «Jannat», dedilar. «Rozi boʻldik», dedilar. Ibn Shihob rivoyatida Sobit: «Ey Allohning Rasuli, halok boʻlgan boʻlsam kerak, deb qoʻrqaman: Alloh bizni qilmagan ishimiz bilan maqtalishni sevishdan qaytardi, men esa maqtovni sevishimni koʻraman; Alloh bizni kibrdan qaytardi, men esa goʻzallikni sevadigan kishiman; Alloh bizni ovozimizni sizning ovozingizdan baland koʻtarishdan qaytardi, men esa baland ovozli odamman», dedi. Shunda u zot: «Ey Sobit, maqtalgan holda yashab, shahid boʻlib qatl etilishing va jannatga kirishingga rozi emasmisan?» dedilar. Ikrima aytadi: «Ovozlaringizni Nabiyning ovozidan baland koʻtarmangiz» oyati nozil boʻlganida Sobit: «Men ovozimni u zotning ovozidan baland koʻtarar edim, demak men doʻzax ahlidanman», deb uyida oʻtirib qoldi; Rasululloh ﷺ uni yoʻqlab soʻradilar va: «Yoʻq, u jannat ahlidandir», dedilar. Abu Hurayra rivoyatida Nabiy ﷺ: «Sobit ibn Qays ibn Shammos qanday yaxshi kishi!» deganlar. Zuhriydan: Tamim vakillari kelib xatiblari maqtanganida, u zot Sobitga: «Tur, xatiblariga javob ber», dedilar; u turib, Allohga hamd aytdi va yetkazdi, Rasululloh ﷺ bilan musulmonlar uning turishidan xursand boʻldilar. Xotini Jamila undan shikoyat qilib kelganida, u zot: «Bogʻini qaytarasanmi?» dedilar; u: «Ha», dedi va xulʼ qildi. Yamoma kuni odamlar chekinganda Sobit: «Bularga ham, sigʻinayotganlariga ham uf! Bularga ham, qilayotganlariga ham uf! Ey ansor jamoasi, yoʻlimni boʻsh qoʻyinglar, bir soat uning issigʻiga kuyay», dedi. Anas aytadi: Yamoma kuni uning oldiga bordim, u xushboʻylik surtayotgan edi; «Amakijon, odamlarning holini koʻrmayapsanmi?» dedim. «Endi, ey birodarim oʻgʻli», dedi. Boshqa rivoyatda: ikki oq kiyim kiyib olgan, keyin oʻsha ikkisiga kafanlangan; «Allohim, bularning keltirgan narsasidan Senga bezorman va bularning qilmishidan uzr aytaman», dedi-da, hamla qilib, qatl etilgunicha jang qildi. Uning sovuti oʻgʻirlangan edi; bir kishi tushida uni koʻrdi, u sovut falon joyda egar tagidagi qozon ostida ekanini aytdi va vasiyatlar qildi — qarzi va bir gʻulomining ozod qilinishi haqida, hamda: «Bu tush deb aytib, uni zoye qilma», dedi. Qarab koʻrdilar, sovutni u aytganday topdilar va vasiyatlarini bajardilar. Muallif aytadi: oʻlganidan keyin vasiyati bajarilgan kishini Sobit ibn Qaysdan boshqa bilmaymiz. Uning oʻgʻillari Muhammad, Yahyo va Abdulloh Harra kuni qatl etilganlar.Собит ибн Қайс ибн Шаммос ибн Зуҳайр ибн Молик ибн Умрул-Қайс ибн Молик ал-Ағарр ибн Саълаба ибн Каъб ибн ал-Хазраж ибн ал-Ҳорис ибн ал-Хазраж — куняси Абу Муҳаммад, Абу Абдурраҳмон ҳам дейилган. У ансорнинг хатиби. Муҳаммад ﷺ саҳобаларининг нажибларидан эди; Бадрда қатнашмади, Уҳуд ва Ризвон байъатида ҳозир бўлди. Онаси Ҳинд ат-Тоийя, айримлар Кабша бинт Воқид ибн ал-Итноба дейдилар. Она томонидан ака-сингиллари — Абдуллоҳ ибн Равоҳа ва Амра бинт Равоҳа. У Жамила бинт Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салулнинг эри бўлган ва ундан Муҳаммад туғилган. Ибн Исҳоқ айтади: Расулуллоҳ ﷺ уни Аммор билан биродар қилдилар дейилади; бошқа қавлда биродарлик Аммор билан Ҳузайфа орасида бўлган. У жарангдор овозли, нотиқ ва балоғатли эди. Анас ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида Собит ибн Қайс хутба қилиб: «Биз ўзимиз ва болаларимизни ҳимоя қилган нарсадан сизни ҳам ҳимоя қиламиз; бизга нима бор?» деди. «Жаннат», дедилар. «Рози бўлдик», дедилар. Ибн Шиҳоб ривоятида Собит: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳалок бўлган бўлсам керак, деб қўрқаман: Аллоҳ бизни қилмаган ишимиз билан мақталишни севишдан қайтарди, мен эса мақтовни севишимни кўраман; Аллоҳ бизни кибрдан қайтарди, мен эса гўзалликни севадиган кишиман; Аллоҳ бизни овозимизни сизнинг овозингиздан баланд кўтаришдан қайтарди, мен эса баланд овозли одамман», деди. Шунда у зот: «Эй Собит, мақталган ҳолда яшаб, шаҳид бўлиб қатл этилишинг ва жаннатга киришингга рози эмасмисан?» дедилар. Икрима айтади: «Овозларингизни Набийнинг овозидан баланд кўтармангиз» ояти нозил бўлганида Собит: «Мен овозимни у зотнинг овозидан баланд кўтарар эдим, демак мен дўзах аҳлиданман», деб уйида ўтириб қолди; Расулуллоҳ ﷺ уни йўқлаб сўрадилар ва: «Йўқ, у жаннат аҳлидандир», дедилар. Абу Ҳурайра ривоятида Набий ﷺ: «Собит ибн Қайс ибн Шаммос қандай яхши киши!» деганлар. Зуҳрийдан: Тамим вакиллари келиб хатиблари мақтанганида, у зот Собитга: «Тур, хатибларига жавоб бер», дедилар; у туриб, Аллоҳга ҳамд айтди ва етказди, Расулуллоҳ ﷺ билан мусулмонлар унинг туришидан хурсанд бўлдилар. Хотини Жамила ундан шикоят қилиб келганида, у зот: «Боғини қайтарасанми?» дедилар; у: «Ҳа», деди ва хулъ қилди. Ямома куни одамлар чекинганда Собит: «Буларга ҳам, сиғинаётганларига ҳам уф! Буларга ҳам, қилаётганларига ҳам уф! Эй ансор жамоаси, йўлимни бўш қўйинглар, бир соат унинг иссиғига куяй», деди. Анас айтади: Ямома куни унинг олдига бордим, у хушбўйлик суртаётган эди; «Амакижон, одамларнинг ҳолини кўрмаяпсанми?» дедим. «Энди, эй биродарим ўғли», деди. Бошқа ривоятда: икки оқ кийим кийиб олган, кейин ўша иккисига кафанланган; «Аллоҳим, буларнинг келтирган нарсасидан Сенга безорман ва буларнинг қилмишидан узр айтаман», деди-да, ҳамла қилиб, қатл этилгунича жанг қилди. Унинг совути ўғирланган эди; бир киши тушида уни кўрди, у совут фалон жойда эгар тагидаги қозон остида эканини айтди ва васиятлар қилди — қарзи ва бир ғуломининг озод қилиниши ҳақида, ҳамда: «Бу туш деб айтиб, уни зое қилма», деди. Қараб кўрдилар, совутни у айтгандай топдилар ва васиятларини бажардилар. Муаллиф айтади: ўлганидан кейин васияти бажарилган кишини Собит ибн Қайсдан бошқа билмаймиз. Унинг ўғиллари Муҳаммад, Яҳё ва Абдуллоҳ Ҳарра куни қатл этилганлар.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 308Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 308

at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)

Sahobiy. al-Uvaysiy menga aytdi: Abdulaziz ibn Muhammaddan, u Suhayldan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi, Umar qanday yaxshi kishi, Abu Ubayda qanday yaxshi kishi, Usayd ibn Huzayr qanday yaxshi kishi, Sobit ibn Qays ibn Shammos qanday yaxshi kishi, Muoz ibn Jabal qanday yaxshi kishi, Muoz ibn Amr ibn al-Jamuh qanday yaxshi kishi», dedilar. Sulaymon ibn Abdurahmon menga aytdi: al-Validdan, u Ibn Jobirdan, u Atoʼ al-Xurosoniydan, u Sobitning qizidan, u Sobit ibn Qaysdan; u va Abu Huzayfaning mavlosi Solim Musaylima kuni jang qilganlar orasida edilar, jang qilib shahid boʻlishdi; bu Abu Bakr davrida edi. Uning isnodi kuchli emas.Саҳобий. ал-Увайсий менга айтди: Абдулазиз ибн Муҳаммаддан, у Суҳайлдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Абу Бакр қандай яхши киши, Умар қандай яхши киши, Абу Убайда қандай яхши киши, Усайд ибн Ҳузайр қандай яхши киши, Собит ибн Қайс ибн Шаммос қандай яхши киши, Муоз ибн Жабал қандай яхши киши, Муоз ибн Амр ибн ал-Жамуҳ қандай яхши киши», дедилар. Сулаймон ибн Абдураҳмон менга айтди: ал-Валиддан, у Ибн Жобирдан, у Атў ал-Хуросонийдан, у Собитнинг қизидан, у Собит ибн Қайсдан; у ва Абу Ҳузайфанинг мавлоси Солим Мусайлима куни жанг қилганлар орасида эдилар, жанг қилиб шаҳид бўлишди; бу Абу Бакр даврида эди. Унинг исноди кучли эмас.

Al-Buxoriy: al-Buxoriy: (bu rivoyatning) isnodi kuchli emasАл-Бухорий: ал-Бухорий: (бу ривоятнинг) исноди кучли эмас

Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 2, b. 629Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 2, б. 629

al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)

Sobit ibn Qays ibn Shammos al-Ansoriy al-Xazrajiy, kunyasi Abu Muhammad. Ansorlarning xatibi, «Nabiyning ﷺ xatibi» ham deyilardi. Rasululloh ﷺ unga shahidlik bashoratini berganlari sobit boʻlgan. Yamoma kuni ansorlar bayrogʻi qoʻlida boʻlgan holda shahid boʻldi.Собит ибн Қайс ибн Шаммос ал-Ансорий ал-Хазражий, куняси Абу Муҳаммад. Ансорларнинг хатиби, «Набийнинг ﷺ хатиби» ҳам дейиларди. Расулуллоҳ ﷺ унга шаҳидлик башоратини берганлари собит бўлган. Ямома куни ансорлар байроғи қўлида бўлган ҳолда шаҳид бўлди.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3249Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3249