Soid ibn al-Hasan ibn Iso ar-Rabaʼiy
Muhaddis
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Bagʻdodlik lugʻatshunos; al-Qoliyning «al-Amoliy»si uslubida yozilgan «al-Fusus fil-lugʻa» kitobining sohibi. Uni Mansur ibn Abu Omir uchun tuzgan edi, u ham buning evaziga besh ming dinor berdi; keyin unga: «Bu kishi yolgʻonchi, naql qilgan narsalarida ayblanadi», deyilgan edi, kitobni daryoga tashlashni buyurdi. Shoirlardan biri bu haqda: «„al-Fusus“ kitobi dengizga choʻkdi — har bir ogʻir narsa shunday choʻkadi», dedi. Bu bayt Soidga yetganda u: «U oʻz asliga qaytdi; axir qimmatbaho koʻzlar (fusus) dengiz tubidan chiqmaydimi?» dedi. Ibn Kasir aytadi: u kitobini al-Javhariyning «as-Sihoh»iga oʻxshasin deb shunday atagan koʻrinadi; lekin u fazl, balogʻat va ilmiga qaramay rivoyat va naqllarida yolgʻonchilikda ayblangan edi, shu bois odamlar uning kitobini rad etishdi va u mashhur boʻlmadi. Zarif, hazilkash, javobi tez kishi edi: bir koʻzi ojiz odam jamoa oldida uni masxaralab: «„Jarnafal“ nima?» deb soʻradi; u bir zum bosh egib turdi va bu soʻzni haligi kishi oʻzi toʻqib olganini bildi, soʻng boshini koʻtarib: «U koʻrlarning xotinlariga keladigan, ulardan boshqasiga oʻtmaydigan narsa», dedi; koʻr uyalib qoldi, hozir boʻlganlar esa kulishdi. Shu yili vafot etdi.Бағдодлик луғатшунос; ал-Қолийнинг «ал-Амолий»си услубида ёзилган «ал-Фусус фил-луға» китобининг соҳиби. Уни Мансур ибн Абу Омир учун тузган эди, у ҳам бунинг эвазига беш минг динор берди; кейин унга: «Бу киши ёлғончи, нақл қилган нарсаларида айбланади», дейилган эди, китобни дарёга ташлашни буюрди. Шоирлардан бири бу ҳақда: «„ал-Фусус“ китоби денгизга чўкди — ҳар бир оғир нарса шундай чўкади», деди. Бу байт Соидга етганда у: «У ўз аслига қайтди; ахир қимматбаҳо кўзлар (фусус) денгиз тубидан чиқмайдими?» деди. Ибн Касир айтади: у китобини ал-Жавҳарийнинг «ас-Сиҳоҳ»ига ўхшасин деб шундай атаган кўринади; лекин у фазл, балоғат ва илмига қарамай ривоят ва нақлларида ёлғончиликда айбланган эди, шу боис одамлар унинг китобини рад этишди ва у машҳур бўлмади. Зариф, ҳазилкаш, жавоби тез киши эди: бир кўзи ожиз одам жамоа олдида уни масхаралаб: «„Жарнафал“ нима?» деб сўради; у бир зум бош эгиб турди ва бу сўзни ҳалиги киши ўзи тўқиб олганини билди, сўнг бошини кўтариб: «У кўрларнинг хотинларига келадиган, улардан бошқасига ўтмайдиган нарса», деди; кўр уялиб қолди, ҳозир бўлганлар эса кулишди. Шу йили вафот этди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 6088Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 6088
al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy)ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий)
Abu-l-Aloʼ kunyali adab va til olimi, hikoyanavis, shoir kotiblardan; musiqa va qoʻshiqdan ham xabari bor edi. Nisbasi Rabiʼa ibn Nizorga. Mosulda tugʻilib, Bagʻdodda voyaga yetgan. 380-hijriy yillar atrofida Andalusiyaga koʻchgan va uning voliysi al-Mansur (Muhammad ibn Abu Omir) uni izzat qilgan; u Mansur uchun Qoliyning «Amoliy»si uslubida «al-Fusus» kitobini tuzgan va buning evaziga besh ming dinor olgan — muallif uning bir nusxasini Fosdagi Qaraviyyin xizonasida (969-hijriy yilda koʻchirilgan), yana bir nusxasini Ribotda ikki juzʼ magʻribiy xat bilan koʻrgan. Yana Mansur uchun «al-Javvos ibn Qaʼtal al-Mazhijiy va amakisining qizi Afroʼ» degan rivoyat tuzgan — Mansur unga shu qadar mahliyo boʻlganki, uni har kecha oʻzi bilan chiqaradigan odam tayinlagan — va shu uslubda «al-Hajfajaf ibn Adqon va Muharrama qizi al-Xanut»ni yozgan. Mansur oʻlgach, undan keyin hukm surganlardan hech birining suhbat majlisiga bormagan, oyogʻiga zarar yetganini daʼvo qilib hassaga tayanib yurgan va xizmatga kelmasligiga uzr aytib turgan; Andalusiyada fitna chiqqach Siqilliyaga chiqib ketgan va katta yoshda oʻsha yerda vafot etgan.Абу-л-Алў куняли адаб ва тил олими, ҳикоянавис, шоир котиблардан; мусиқа ва қўшиқдан ҳам хабари бор эди. Нисбаси Рабиъа ибн Низорга. Мосулда туғилиб, Бағдодда вояга етган. 380-ҳижрий йиллар атрофида Андалусияга кўчган ва унинг волийси ал-Мансур (Муҳаммад ибн Абу Омир) уни иззат қилган; у Мансур учун Қолийнинг «Амолий»си услубида «ал-Фусус» китобини тузган ва бунинг эвазига беш минг динор олган — муаллиф унинг бир нусхасини Фосдаги Қаравиййин хизонасида (969-ҳижрий йилда кўчирилган), яна бир нусхасини Риботда икки жузъ мағрибий хат билан кўрган. Яна Мансур учун «ал-Жаввос ибн Қаътал ал-Мазҳижий ва амакисининг қизи Афрў» деган ривоят тузган — Мансур унга шу қадар маҳлиё бўлганки, уни ҳар кеча ўзи билан чиқарадиган одам тайинлаган — ва шу услубда «ал-Ҳажфажаф ибн Адқон ва Муҳаррама қизи ал-Ханут»ни ёзган. Мансур ўлгач, ундан кейин ҳукм сурганлардан ҳеч бирининг суҳбат мажлисига бормаган, оёғига зарар етганини даъво қилиб ҳассага таяниб юрган ва хизматга келмаслигига узр айтиб турган; Андалусияда фитна чиққач Сиқиллияга чиқиб кетган ва катта ёшда ўша ерда вафот этган.
Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 3, b. 186Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 3, б. 186