Solih ibn Mahdiy ibn Ali al-Maqbaliy, soʻng as-Sanʼoniy, soʻng al-Makkiy

1047-yilda Kavkabon yurtlari amallaridagi al-Maqbal qishlogʻida tugʻilgan; ilmni Yamanning katta ulamosidan bir jamoadan olgan, jumladan sayyid alloma Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Mufazzaldan — unga oʻqish uchun har kuni Salo shahridan Shibomga tushib borar edi va uning qoʻlida yetishib foyda koʻrgan. Soʻng Sanʼoga kirgan va oʻtkirligi, dalillar taqozo qilgan narsada qatʼiy turishi hamda taqlidga qaramasligi sababli u yerning ulamosi bilan munozaralari sovuqchilikka olib kelgan; keyin Makkaga koʻchib, u yerda imtihonlarga uchragan va 1108-yilda vafot etgunicha oʻsha yerda qolgan. Kitob va sunnatning barcha ilmlarida mohir boʻlib, ikki usulni, arab tilini, maoniy va bayonni, hadis va tafsirni tahqiq qilgan va bularning barchasida ustun kelgan. Asarlarining hammasi ulamo nazdida maqbul va suyukli, ular bularga talashadi va uning tarjihlarini hujjat qiladi — u shunga haqli. Iboralarida quloq oshiq boʻladigan, qalb lazzatlanadigan kuch, fasohat va ravonlik bor; soʻzining zehnlarda oʻrni bor — fahmli kishi uni sinchiklab mutolaa qilsa, undan keyin taqlidda qolishi kam boʻladi; puch soʻzni koʻrsa, uni shirin ibora bilan fosh etib parchalardi. Baʼzi kalom masalalarida muʼtaziliylarga, boshqasida ashʼariylarga, soʻfiylarning aksar masalalarida ularga, faqihlarning koʻp tafriʼlariga va muhaddislarning baʼzi gʻuluvviga qattiq hujum qilgan; dalilga yopishgach, kim qarshi chiqsa ham parvo qilmagan. Asarlaridan: Imom al-Mahdiyning «al-Bahr az-zaxxor»iga «al-Manor» hoshiyasi — unda insof yoʻlidan borgan; ash-Shavkoniy: «Shunday boʻlsa ham u odam — xato ham qiladi, toʻgʻri ham topadi, lekin oʻzini qol-u qiylga emas, dalilga bogʻlagan; kim shunday boʻlsa, u mujtahiddirki, toʻgʻri topsa ikki ajr, xato qilsa bir ajr oladi», deydi. Yana kalom olimlari va soʻfiylarga eʼtiroz bildirgan «al-Alam ash-shomix»; usulda «Muxtasar Ibn al-Hojib»ga hoshiya qilib yozgan «Najoh at-tolib»; tafsirda az-Zamaxshariyga koʻp bahslarda tanqid bildirgan «al-Ithof li-talabat al-Kashshof»; «al-Arvoh an-navofix» va tafsir, hadis, fiqh hamda usul bahslarini jamlagan «al-Abhos al-musaddada» — ash-Shavkoniy talab kunlarida bularni koʻrib, uni maqtab baytlar bitgan. U oʻziga sahobalar yoʻlidan yurishni va barcha fanlarda ilm ahliga taqlid qilmaslikni lozim tutgan edi. Makkada yashaganda u yerning olimi al-Barzanjiy Muhammad ibn Abdurrasul al-Madaniy «al-Alam ash-shomix»ni koʻrib, unga eʼtirozlar yozgan, u esa «al-Arvoh an-navofix» bilan javob qaytargan; shu sabab Makka ulamosi uni inkor qilib, taqlid qilmagani va salaflariga eʼtiroz bildirgani uchun zindiqlikka nisbat berishgan hamda ishni Rum sultoniga koʻtarishgan. Sulton huzuridagi baʼzi ulamoni uni sinash uchun yuborgan, u esa undan goʻzallikdan boshqa narsa koʻrmay, uning yoʻlidan yurgan. Dogʻiston ahlidan baʼzilar undan olib, asarlarining baʼzisini koʻchirishgan.1047-йилда Кавкабон юртлари амалларидаги ал-Мақбал қишлоғида туғилган; илмни Яманнинг катта уламосидан бир жамоадан олган, жумладан саййид аллома Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Муфаззалдан — унга ўқиш учун ҳар куни Сало шаҳридан Шибомга тушиб борар эди ва унинг қўлида етишиб фойда кўрган. Сўнг Санъога кирган ва ўткирлиги, далиллар тақозо қилган нарсада қатъий туриши ҳамда тақлидга қарамаслиги сабабли у ернинг уламоси билан мунозаралари совуқчиликка олиб келган; кейин Маккага кўчиб, у ерда имтиҳонларга учраган ва 1108-йилда вафот этгунича ўша ерда қолган. Китоб ва суннатнинг барча илмларида моҳир бўлиб, икки усулни, араб тилини, маоний ва баённи, ҳадис ва тафсирни таҳқиқ қилган ва буларнинг барчасида устун келган. Асарларининг ҳаммаси уламо наздида мақбул ва суюкли, улар буларга талашади ва унинг таржиҳларини ҳужжат қилади — у шунга ҳақли. Ибораларида қулоқ ошиқ бўладиган, қалб лаззатланадиган куч, фасоҳат ва равонлик бор; сўзининг зеҳнларда ўрни бор — фаҳмли киши уни синчиклаб мутолаа қилса, ундан кейин тақлидда қолиши кам бўлади; пуч сўзни кўрса, уни ширин ибора билан фош этиб парчаларди. Баъзи калом масалаларида муътазилийларга, бошқасида ашъарийларга, сўфийларнинг аксар масалаларида уларга, фақиҳларнинг кўп тафриъларига ва муҳаддисларнинг баъзи ғулуввига қаттиқ ҳужум қилган; далилга ёпишгач, ким қарши чиқса ҳам парво қилмаган. Асарларидан: Имом ал-Маҳдийнинг «ал-Баҳр аз-заххор»ига «ал-Манор» ҳошияси — унда инсоф йўлидан борган; аш-Шавконий: «Шундай бўлса ҳам у одам — хато ҳам қилади, тўғри ҳам топади, лекин ўзини қол-у қийлга эмас, далилга боғлаган; ким шундай бўлса, у мужтаҳиддирки, тўғри топса икки ажр, хато қилса бир ажр олади», дейди. Яна калом олимлари ва сўфийларга эътироз билдирган «ал-Алам аш-шомих»; усулда «Мухтасар Ибн ал-Ҳожиб»га ҳошия қилиб ёзган «Нажоҳ ат-толиб»; тафсирда аз-Замахшарийга кўп баҳсларда танқид билдирган «ал-Итҳоф ли-талабат ал-Кашшоф»; «ал-Арвоҳ ан-навофих» ва тафсир, ҳадис, фиқҳ ҳамда усул баҳсларини жамлаган «ал-Абҳос ал-мусаддада» — аш-Шавконий талаб кунларида буларни кўриб, уни мақтаб байтлар битган. У ўзига саҳобалар йўлидан юришни ва барча фанларда илм аҳлига тақлид қилмасликни лозим тутган эди. Маккада яшаганда у ернинг олими ал-Барзанжий Муҳаммад ибн Абдуррасул ал-Маданий «ал-Алам аш-шомих»ни кўриб, унга эътирозлар ёзган, у эса «ал-Арвоҳ ан-навофих» билан жавоб қайтарган; шу сабаб Макка уламоси уни инкор қилиб, тақлид қилмагани ва салафларига эътироз билдиргани учун зиндиқликка нисбат беришган ҳамда ишни Рум султонига кўтаришган. Султон ҳузуридаги баъзи уламони уни синаш учун юборган, у эса ундан гўзалликдан бошқа нарса кўрмай, унинг йўлидан юрган. Доғистон аҳлидан баъзилар ундан олиб, асарларининг баъзисини кўчиришган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0