Solih ibn Mahdiy ibn Aliy ibn Abdulloh ibn Sulaymon ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Sulaymon ibn Asʼad ibn Mansur al-Maqbaliy as-Sanʼoniy al-Makkiy

Bir ming qirq yettinchi yilda Kavkabon yurtlaridagi al-Maqbal qishlogʻida tugʻilgan. Yamanning yirik ulamolaridan bir jamoadan, jumladan allomo Sayyid Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Mufazzaldan ilm olgan — unga oʻqish uchun har kuni Thulo shahridan Shibomga tushib borar edi va uning qoʻlida yetishib chiqqan. Keyin Sanʼoga kirgan va uning ulamolari bilan orasida munozaralar boʻlib, nifoq chiqqan — chunki unda oʻtkirlik, dalil taqozo qilgan narsada qatʼiy turish va taqlidga qaramaslik bor edi. Soʻng Makkaga koʻchgan, u yerda ham sinovlarga uchragan va shu shaharda vafot etgunicha qolgan; ash-Shavkoniy uning tugʻilgan yilini kitoblaridan esida qolganiga koʻra yozganini aytadi. Kitob va sunnat ilmlarining hammasida yetuk boʻlib, usulning ikki turini, arab tilini, maoniy va bayonni, hadis va tafsirni tekshirgan va bularning barchasida ustun chiqqan. Asarlarining hammasi ulamolar nazdida maqbul va suyukli — ular bu asarlar uchun bellashadi va uning tarjihlarini hujjat qiladi; iborasida quloqqa yoqadigan kuch, fasohat va ravonlik bor, soʻzi zehnlarga shunday tushadiki, fahmli kishi uni oʻqib turib taqlidda qolishi kamdan-kam. Kalom masalalarining baʼzisida muʼtaziliylarga, boshqasida ashʼariylarga, soʻfiylarga esa masalalarining koʻpida, faqihlarga tarmoq masalalarining koʻpida va muhaddislarga baʼzi ilmlarida qattiq raddiya bergan; dalilga yopishganda unga kim qarshi chiqishiga qaramasdi. Asarlaridan Imom al-Mahdiyning «al-Bahr az-zaxxor»iga yozgan «al-Manor» hoshiyasi bor — unda insof yoʻlidan yurgan; ash-Shavkoniy: «Shu bilan birga u bashardir, xato ham qiladi, toʻgʻriga ham tegadi; ammo oʻzini qol-u qiylga emas, dalilga bogʻlagan — bunday kishi esa toʻgʻri topsa ikki, xato qilsa bir ajr oladigan mujtahiddir», deydi. Yana kalom ulamolari va soʻfiylarga eʼtiroz bildirgan «al-Alam ash-shomix», usulda «Najoh at-tolib alo Muxtasar Ibn al-Hojib», tafsirda az-Zamaxshariyning koʻp bahslarini tanqid qilgan «al-Ithof li talabat al-Kashshof», shuningdek «al-Arvoh an-navofix» va tafsir, hadis, fiqh hamda usul bahslarini jamlagan «al-Abhos al-musaddada» bor; ash-Shavkoniy talabalik kunlarida bu kitobni koʻrib, uni va boshqa asarlarini maqtab baytlar bitgan. Oʻzini sahobalar yoʻlidan yurishga va hech bir fanda ilm ahliga taqlid qilmaslikka bogʻlagan edi. Makkada yashaganida u yerning olimi al-Barzanjiy Muhammad ibn Abdurrasul al-Madaniy «al-Alam ash-shomix fir-radd alal-oboʼ val-mashoyix»ni koʻrib eʼtirozlar yozgan, u esa «al-Arvoh an-navofix» bilan javob qaytargan — shu sabab Makka ulamolari uni inkor qilib, taqlid qilmagani va salaflariga eʼtiroz bildirgani uchun zindiqlikka nisbat berishgan va ishni Rum sultoniga koʻtarishgan; sulton uni sinash uchun huzuridagi baʼzi olimlarni yuborganida, u faqat goʻzallikni koʻrgan va uning yoʻliga ergashgan. Dogʻiston ahlidan baʼzilari undan ilm olib, asarlarining baʼzisini koʻchirib ketishgan.Бир минг қирқ еттинчи йилда Кавкабон юртларидаги ал-Мақбал қишлоғида туғилган. Яманнинг йирик уламоларидан бир жамоадан, жумладан алломо Саййид Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Муфаззалдан илм олган — унга ўқиш учун ҳар куни Тҳуло шаҳридан Шибомга тушиб борар эди ва унинг қўлида етишиб чиққан. Кейин Санъога кирган ва унинг уламолари билан орасида мунозаралар бўлиб, нифоқ чиққан — чунки унда ўткирлик, далил тақозо қилган нарсада қатъий туриш ва тақлидга қарамаслик бор эди. Сўнг Маккага кўчган, у ерда ҳам синовларга учраган ва шу шаҳарда вафот этгунича қолган; аш-Шавконий унинг туғилган йилини китобларидан эсида қолганига кўра ёзганини айтади. Китоб ва суннат илмларининг ҳаммасида етук бўлиб, усулнинг икки турини, араб тилини, маоний ва баённи, ҳадис ва тафсирни текширган ва буларнинг барчасида устун чиққан. Асарларининг ҳаммаси уламолар наздида мақбул ва суюкли — улар бу асарлар учун беллашади ва унинг таржиҳларини ҳужжат қилади; иборасида қулоққа ёқадиган куч, фасоҳат ва равонлик бор, сўзи зеҳнларга шундай тушадики, фаҳмли киши уни ўқиб туриб тақлидда қолиши камдан-кам. Калом масалаларининг баъзисида муътазилийларга, бошқасида ашъарийларга, сўфийларга эса масалаларининг кўпида, фақиҳларга тармоқ масалаларининг кўпида ва муҳаддисларга баъзи илмларида қаттиқ раддия берган; далилга ёпишганда унга ким қарши чиқишига қарамасди. Асарларидан Имом ал-Маҳдийнинг «ал-Баҳр аз-заххор»ига ёзган «ал-Манор» ҳошияси бор — унда инсоф йўлидан юрган; аш-Шавконий: «Шу билан бирга у башардир, хато ҳам қилади, тўғрига ҳам тегади; аммо ўзини қол-у қийлга эмас, далилга боғлаган — бундай киши эса тўғри топса икки, хато қилса бир ажр оладиган мужтаҳиддир», дейди. Яна калом уламолари ва сўфийларга эътироз билдирган «ал-Алам аш-шомих», усулда «Нажоҳ ат-толиб ало Мухтасар Ибн ал-Ҳожиб», тафсирда аз-Замахшарийнинг кўп баҳсларини танқид қилган «ал-Итҳоф ли талабат ал-Кашшоф», шунингдек «ал-Арвоҳ ан-навофих» ва тафсир, ҳадис, фиқҳ ҳамда усул баҳсларини жамлаган «ал-Абҳос ал-мусаддада» бор; аш-Шавконий талабалик кунларида бу китобни кўриб, уни ва бошқа асарларини мақтаб байтлар битган. Ўзини саҳобалар йўлидан юришга ва ҳеч бир фанда илм аҳлига тақлид қилмасликка боғлаган эди. Маккада яшаганида у ернинг олими ал-Барзанжий Муҳаммад ибн Абдуррасул ал-Маданий «ал-Алам аш-шомих фир-радд алал-обў вал-машойих»ни кўриб эътирозлар ёзган, у эса «ал-Арвоҳ ан-навофих» билан жавоб қайтарган — шу сабаб Макка уламолари уни инкор қилиб, тақлид қилмагани ва салафларига эътироз билдиргани учун зиндиқликка нисбат беришган ва ишни Рум султонига кўтаришган; султон уни синаш учун ҳузуридаги баъзи олимларни юборганида, у фақат гўзалликни кўрган ва унинг йўлига эргашган. Доғистон аҳлидан баъзилари ундан илм олиб, асарларининг баъзисини кўчириб кетишган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 288Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 288