Sulaymon ibn Bilol
Tabaʼ tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Imom, muftiy, hofiz Abu Muhammad al-Qurashiy at-Taymiy, ularning mavlosi, madinalik. Kunyasi Abu Ayyub deb ham aytiladi. U Abdulloh ibn Abu Atiq — Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Abu Bakr as-Siddiqning oʻgʻli — ning mavlosi; Qosim ibn Muhammadning mavlosi deb ham aytiladi. Tugʻilishi bir yuzinchi (100 h.) yil atrofida. U Abdulloh ibn Dinor, Zayd ibn Aslam, Robiʼatur-Raʼy, Suhayl ibn Abu Solih, Abu Tuvola, Hishom ibn Urva, Savr ibn Zayd, Abu Hozim al-Aʼraj, Alo ibn Abdurrahmon, Yahyo ibn Saʼid va uning akasi Saʼd ibn Saʼid, Umora ibn Gʻaziyya, Muoviya ibn Abu Muzarrid, Xusaym ibn Irok, Sharik ibn Abu Namir, Ubaydulloh ibn Umar, Yunus ibn Yazid, Abu Vajza as-Saʼdiy, Amr ibn Abu Amr, Muhammad ibn Abdulloh ibn Abu Atiq va koʻplardan hadis aytdi; u ilm idishlaridan biri edi. Oʻgʻli Ayyub undan ozgina rivoyat qilgan, bir kishi orqali esa undan bir nusxa rivoyat qilingan. Undan Abu Bakr Abdulhamid ibn Abu Uvays, Xolid ibn Maxlad, Abu Vahb, Saʼid ibn Ufayr, Abu Omir al-Aqadiy, Marvon ibn Muhammad at-Totariy, Muso ibn Dovud, Mansur ibn Salama al-Xuzoiy, Yahyo ibn Hasson, Yahyo ibn Solih al-Vuhoziy, Yahyo ibn Yahyo, Saʼid ibn Abu Maryam, Qaʼnabiy, Abdulloh ibn al-Muborak — undan avvalroq boʻlishiga qaramay, — Muhammad ibn Xolid ibn Asma, Luvayn, Abdulaziz ibn Abdulloh al-Uvaysiy, Ishoq al-Farviy, Ismoil ibn Abu Uvays va boshqa koʻplar rivoyat qildilar. Uni Ahmad, Ibn Maʼin va Nasoiy ishonchli sanaganlar. Ahmad ibn Hanbal: «Unda bir qusur yoʻq, ishonchli», degan. Yahyo ibn Maʼin: «U menga Darovardiydan sevimliroq», deydi. Muhammad ibn Saʼd: «U barbar, chiroyli, koʻrinishi goʻzal, aqlli kishi edi; Madinada fatvo berardi va uning xarojini boshqargan; ishonchli, hadisi koʻp edi», deydi. Muhammad ibn Yahyo az-Zuhliy Ibn Abu Atiqdan Sulaymon ibn Biloldan boshqa hech kim rivoyat qilmaganini aytib: «Agar Sulaymon uning hadisini tiklab turmaganida, hadisi yoʻqolib ketardi», deydi hamda Sulaymonning madinaliklar hadisida naqadar chuqur ketganini, Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriydan Zuhriyning hadislaridan bir toʻdasini rivoyat qilganini bayon etadi. Abu Zurʼa ar-Roziy: «Sulaymon ibn Bilol menga Hishom ibn Saʼddan sevimliroq», degan; Abu Hotim esa: «Sulaymon oʻrtacha», deydi. Ibn Saʼd uning Madinada bir yuz yetmish ikki (172 h.) yilda vafot etganini aytadi; Buxoriy esa Horun ibn Muhammaddan uning bir yuz yetmish yetti (177 h.) yilda vafot etganini rivoyat qiladi. Zahabiy: «Birinchisi sahihroq; agar kechikkanida, Qutayba va bir toifa unga yetishgan boʻlardi», deydi. Undan rivoyat qilingan hadislardan: Abu Hurayradan, Nabiy ﷺ: «Alloh har kecha, tunning yarmida yoki oxirgi uchdan birida dunyo osmoniga tushib: “Kim Menga duo qilsa, ijobat qilaman; kim Mendan soʻrasa, beraman; kim Mendan magʻfirat soʻrasa, magʻfirat qilaman”, deydi — toki tong otguncha yoki qori bomdod namozidan qaytguncha», deganlar.Имом, муфтий, ҳофиз Абу Муҳаммад ал-Қураший ат-Таймий, уларнинг мавлоси, мадиналик. Куняси Абу Айюб деб ҳам айтилади. У Абдуллоҳ ибн Абу Атиқ — Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқнинг ўғли — нинг мавлоси; Қосим ибн Муҳаммаднинг мавлоси деб ҳам айтилади. Туғилиши бир юзинчи (100 ҳ.) йил атрофида. У Абдуллоҳ ибн Динор, Зайд ибн Аслам, Робиъатур-Раъй, Суҳайл ибн Абу Солиҳ, Абу Тувола, Ҳишом ибн Урва, Савр ибн Зайд, Абу Ҳозим ал-Аъраж, Ало ибн Абдурраҳмон, Яҳё ибн Саъид ва унинг акаси Саъд ибн Саъид, Умора ибн Ғазийя, Муовия ибн Абу Музаррид, Хусайм ибн Ирок, Шарик ибн Абу Намир, Убайдуллоҳ ибн Умар, Юнус ибн Язид, Абу Важза ас-Саъдий, Амр ибн Абу Амр, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абу Атиқ ва кўплардан ҳадис айтди; у илм идишларидан бири эди. Ўғли Айюб ундан озгина ривоят қилган, бир киши орқали эса ундан бир нусха ривоят қилинган. Ундан Абу Бакр Абдулҳамид ибн Абу Увайс, Холид ибн Махлад, Абу Ваҳб, Саъид ибн Уфайр, Абу Омир ал-Ақадий, Марвон ибн Муҳаммад ат-Тотарий, Мусо ибн Довуд, Мансур ибн Салама ал-Хузоий, Яҳё ибн Ҳассон, Яҳё ибн Солиҳ ал-Вуҳозий, Яҳё ибн Яҳё, Саъид ибн Абу Марям, Қаънабий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак — ундан аввалроқ бўлишига қарамай, — Муҳаммад ибн Холид ибн Асма, Лувайн, Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ал-Увайсий, Исҳоқ ал-Фарвий, Исмоил ибн Абу Увайс ва бошқа кўплар ривоят қилдилар. Уни Аҳмад, Ибн Маъин ва Насоий ишончли санаганлар. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Унда бир қусур йўқ, ишончли», деган. Яҳё ибн Маъин: «У менга Даровардийдан севимлироқ», дейди. Муҳаммад ибн Саъд: «У барбар, чиройли, кўриниши гўзал, ақлли киши эди; Мадинада фатво берарди ва унинг харожини бошқарган; ишончли, ҳадиси кўп эди», дейди. Муҳаммад ибн Яҳё аз-Зуҳлий Ибн Абу Атиқдан Сулаймон ибн Билолдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаганини айтиб: «Агар Сулаймон унинг ҳадисини тиклаб турмаганида, ҳадиси йўқолиб кетарди», дейди ҳамда Сулаймоннинг мадиналиклар ҳадисида нақадар чуқур кетганини, Яҳё ибн Саъид ал-Ансорийдан Зуҳрийнинг ҳадисларидан бир тўдасини ривоят қилганини баён этади. Абу Зуръа ар-Розий: «Сулаймон ибн Билол менга Ҳишом ибн Саъддан севимлироқ», деган; Абу Ҳотим эса: «Сулаймон ўртача», дейди. Ибн Саъд унинг Мадинада бир юз етмиш икки (172 ҳ.) йилда вафот этганини айтади; Бухорий эса Ҳорун ибн Муҳаммаддан унинг бир юз етмиш етти (177 ҳ.) йилда вафот этганини ривоят қилади. Заҳабий: «Биринчиси саҳиҳроқ; агар кечикканида, Қутайба ва бир тоифа унга етишган бўларди», дейди. Ундан ривоят қилинган ҳадислардан: Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺ: «Аллоҳ ҳар кеча, туннинг ярмида ёки охирги учдан бирида дунё осмонига тушиб: “Ким Менга дуо қилса, ижобат қиламан; ким Мендан сўраса, бераман; ким Мендан мағфират сўраса, мағфират қиламан”, дейди — токи тонг отгунча ёки қори бомдод намозидан қайтгунча», деганлар.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 11, b. 425Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 11, б. 425
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Solih ibn Kayson va Yahyo ibn Saʼiddan eshitgan. Undan Ibn Abu Uvays va Xolid ibn Maxlad rivoyat qilgan. Al-Farviy: bir yuz yetmish yettinchi yilda vafot etgan, dedi.Солиҳ ибн Кайсон ва Яҳё ибн Саъиддан эшитган. Ундан Ибн Абу Увайс ва Холид ибн Махлад ривоят қилган. Ал-Фарвий: бир юз етмиш еттинчи йилда вафот этган, деди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 4, b. 544Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 4, б. 544