Sulton Mahmud ibn Abdulhamid, Rum sultoni
Muhaddis
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Bu vaqtda oʻsha tomonlar ahlidan bizga kelganlar uning 1222-yilda saltanatga voliy boʻlganini xabar qildilar va uni ilm, zuhd, xatining goʻzalligi va adolat bilan taʼrifladilar hamda halolni izlab oʻz qoʻli mehnatidan yeyishini aytdilar — holbuki u dunyoning sultoni va olamning podshohi. Misrdagi poshoga Najd sohibi ustiga qoʻshin jihozlashni buyurgan ham u — u qoʻshin ketidan qoʻshin jihozladi va yildan yilga urushib, uni oʻz maskani va vatani — ad-Darʼiya deb tanilgan qishloqda qamadi; qoʻshin kechayu kunduz oʻsha qishloqqa toʻp otib, koʻpini xarob qildi, soʻng uning sohibi Abdulloh ibn Saʼud ibn Abdulaziz boʻysunib, oʻzini ularning qoʻliga topshirdi va 1233-yilda uni Rumga kiritdilar; rumiy qoʻshinlar ustidagi amir Misr sohibi poshoning oʻgʻli Ibrohim ibn Muhammad Ali edi. Soʻng Muhammad Ali jiyani Posho Xalilni Rum qoʻshinlari bilan yubordi — u Makkaga voliy edi — va u Yamanning Tihoma diyorlariga Sharif Ahmad ibn Hamud ustiga chiqib, barcha Arisha yurtlarini bir zarbasiz, bir nayzasiz sof-osoyishta egalladi, keyin Sharif Hamud egallagan barcha bandar va Yaman shaharlarini — al-Luhayya, al-Hudayda, Bayt al-Faqih, Zabid va bularga tutash joylarni — egalladi; shu bilan butun Yaman titrab, ahlidan hech kimda u Yaman diyorlarini eng tez fursatda yigʻib olishiga shubha qolmadi. Soʻng ilohiy lutflardan boʻlib, Posho Muhammad Ali va Posho Xalildan sulhni va yetgan joylaridan boshqasiga tajovuz qilmaslikni bildiruvchi maktublar keldi; elchilar ikki tomondan qatnab turdi va ular bilan mavlono Imom orasidagi yozishmalar hamda maktublar ash-Shavkoniyning xabari bilan aylandi — nihoyat ish Sharif Hamud va uning oʻgʻli qoʻlidagi barcha yurtlarni Imomga qaytarish bilan tugadi va ular avvalgidek qaytdi; alhamdulillah, butun Yaman mamlakati haqida umid uzilgandan keyin. Bu satrlar yozilayotganda u yerlarga amaldorlar va tartiblar yuborilib joylashdi va mavlono Imom Arisha yurtlariga — Najd sohibining zuhuridan va ashroflarning unga qoʻshilishidan oldingi muddatda boʻlgani kabi — Sharif Ali ibn Haydarni qoʻydi. Ahmad ibn Hamudni Rumga kiritishdi va u bilan birga ashroflardan bir jamoani ham; Sharif Hasan ibn Xolid al-Hozimiy — u Sharif davlatida gapiradigan, vazir, qozi, muftiy va koʻp holatlarda qoʻshin amiri hamda hukmlarni ijro etuvchi edi — Asir yurtlariga panoh topgan, Rumdan bir jamoa uni taʼqib qilib, urushlardan keyin uni oʻsha yerda oʻldirishgan; hozir oʻgʻli oʻsha yerda qolgan va turklardan bir toifa Tihoma hamda Arisha yurtlarini tark etganidan keyin unga qarshi jihozlangan. Bu Rum voqeasining toʻliq tavsifi voqeada vositachi boʻlgan Ogʻo Yusuf tarjimasida keladi.Бу вақтда ўша томонлар аҳлидан бизга келганлар унинг 1222-йилда салтанатга волий бўлганини хабар қилдилар ва уни илм, зуҳд, хатининг гўзаллиги ва адолат билан таърифладилар ҳамда ҳалолни излаб ўз қўли меҳнатидан ейишини айтдилар — ҳолбуки у дунёнинг султони ва оламнинг подшоҳи. Мисрдаги пошога Нажд соҳиби устига қўшин жиҳозлашни буюрган ҳам у — у қўшин кетидан қўшин жиҳозлади ва йилдан йилга урушиб, уни ўз маскани ва ватани — ад-Даръия деб танилган қишлоқда қамади; қўшин кечаю кундуз ўша қишлоққа тўп отиб, кўпини хароб қилди, сўнг унинг соҳиби Абдуллоҳ ибн Саъуд ибн Абдулазиз бўйсуниб, ўзини уларнинг қўлига топширди ва 1233-йилда уни Румга киритдилар; румий қўшинлар устидаги амир Миср соҳиби пошонинг ўғли Иброҳим ибн Муҳаммад Али эди. Сўнг Муҳаммад Али жияни Пошо Халилни Рум қўшинлари билан юборди — у Маккага волий эди — ва у Яманнинг Тиҳома диёрларига Шариф Аҳмад ибн Ҳамуд устига чиқиб, барча Ариша юртларини бир зарбасиз, бир найзасиз соф-осойишта эгаллади, кейин Шариф Ҳамуд эгаллаган барча бандар ва Яман шаҳарларини — ал-Луҳайя, ал-Ҳудайда, Байт ал-Фақиҳ, Забид ва буларга туташ жойларни — эгаллади; шу билан бутун Яман титраб, аҳлидан ҳеч кимда у Яман диёрларини энг тез фурсатда йиғиб олишига шубҳа қолмади. Сўнг илоҳий лутфлардан бўлиб, Пошо Муҳаммад Али ва Пошо Халилдан сулҳни ва етган жойларидан бошқасига тажовуз қилмасликни билдирувчи мактублар келди; элчилар икки томондан қатнаб турди ва улар билан мавлоно Имом орасидаги ёзишмалар ҳамда мактублар аш-Шавконийнинг хабари билан айланди — ниҳоят иш Шариф Ҳамуд ва унинг ўғли қўлидаги барча юртларни Имомга қайтариш билан тугади ва улар аввалгидек қайтди; алҳамдулиллаҳ, бутун Яман мамлакати ҳақида умид узилгандан кейин. Бу сатрлар ёзилаётганда у ерларга амалдорлар ва тартиблар юборилиб жойлашди ва мавлоно Имом Ариша юртларига — Нажд соҳибининг зуҳуридан ва ашрофларнинг унга қўшилишидан олдинги муддатда бўлгани каби — Шариф Али ибн Ҳайдарни қўйди. Аҳмад ибн Ҳамудни Румга киритишди ва у билан бирга ашрофлардан бир жамоани ҳам; Шариф Ҳасан ибн Холид ал-Ҳозимий — у Шариф давлатида гапирадиган, вазир, қози, муфтий ва кўп ҳолатларда қўшин амири ҳамда ҳукмларни ижро этувчи эди — Асир юртларига паноҳ топган, Румдан бир жамоа уни таъқиб қилиб, урушлардан кейин уни ўша ерда ўлдиришган; ҳозир ўғли ўша ерда қолган ва турклардан бир тоифа Тиҳома ҳамда Ариша юртларини тарк этганидан кейин унга қарши жиҳозланган. Бу Рум воқеасининг тўлиқ тавсифи воқеада воситачи бўлган Оғо Юсуф таржимасида келади.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 296Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 296
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Ash-Shavkoniyning yozishicha, oʻsha tomonlardan kelganlar uning bir ming ikki yuz yigirma ikkinchi yilda sultonlikni olganini xabar qilishgan va uni ilm, zuhd, xatining goʻzalligi hamda adolat bilan vasf qilishgan; halolni koʻzlab, oʻz qoʻli mehnatidan yer ekan — holbuki u dunyoning sultoni va olamning podshohidir. Misrdagi poshoga Najd sohibi ustiga qoʻshin joʻnatishni buyurgan ham u boʻlib, posho unga qoʻshin ketidan qoʻshin yuborgan va yildan-yilga urushib, nihoyat uni oʻz joyi va vatani — ad-Dirʼiya deb tanilgan qishloqda qamal qilgan; qoʻshin kechayu kunduz oʻsha qishloqqa toʻp otib, koʻp joyini vayron qilgan, soʻng uning sohibi Abdulloh ibn Suʼud ibn Abdulaziz boʻysunib, oʻzini ularning qoʻliga topshirgan va uni bir ming ikki yuz oʻttiz uchinchi yilda Rumga olib kirishgan; rum qoʻshinlarining amiri Misr sohibi poshoning oʻgʻli Ibrohim ibn Muhammad Aliy edi. Soʻng Muhammad Aliy Makkaga voliy boʻlgan posho Xalilni rum qoʻshinlari bilan yuborgan; u Yamanning Tihoma diyoriga, Sharif Ahmad ibn Hamud ustiga chiqib, barcha arishiy yurtlarni bir zarbasiz, bir nayzasiz egallagan, keyin Sharif Hamud egallagan bandarlar va yaman shaharlari — al-Luhayya, al-Hudayda, Bayt al-Faqih, Zabid va ularga tutash joylarni ham olgan; shunda butun Yaman larzaga tushib, hech kimda uning eng qisqa vaqtda Yaman diyorini yigʻishtirib olishiga shubha qolmagan. Soʻng ilohiy iltifot yuzasidan posho Muhammad Aliydan va posho Xalildan sulhni va yetgan joyidan nariga oʻtmaslikni bildirgan maktublar kelgan; elchilar ikki tomondan borib-kelib turgan va yozishmalar mavlonoyimiz Imom bilan ash-Shavkoniyning xabari ostida yuritilgan; ish oxiri Sharif Hamud va oʻgʻli qoʻlida boʻlgan barcha yurtlarni Imomga qaytarish bilan tugab, ular avvalgidek qaytgan — butun Yaman mamlakati boʻyicha umid uzilganidan keyin. Bu satrlar yozilayotganda u yerlarga amaldorlar va tartiblar joʻnatilib joylashtirilgan; mavlonoyimiz Imom arishiy yurtlarga Sharif Aliy ibn Haydarni — Najd sohibining zuhuridan va shariflarning unga qoʻshilishidan oldingi davrda shariflar turganidek — qoʻygan. Ahmad ibn Hamudni bir jamoat shariflar bilan Rumga olib kirishgan; sharif davlatining soʻzlovchisi, vaziri, qozisi, muftisi, koʻp holatlarda qoʻshin amiri va hukmlarni ijro etuvchisi boʻlgan Sharif Hasan ibn Xolid al-Hoziymiy esa Asir yurtlariga qochib borgan, rumlardan bir jamoat uning ketidan borib, jangdan keyin uni oʻsha yerda oʻldirishgan; hozir oʻgʻli oʻsha yerda qolgan.Аш-Шавконийнинг ёзишича, ўша томонлардан келганлар унинг бир минг икки юз йигирма иккинчи йилда султонликни олганини хабар қилишган ва уни илм, зуҳд, хатининг гўзаллиги ҳамда адолат билан васф қилишган; ҳалолни кўзлаб, ўз қўли меҳнатидан ер экан — ҳолбуки у дунёнинг султони ва оламнинг подшоҳидир. Мисрдаги пошога Нажд соҳиби устига қўшин жўнатишни буюрган ҳам у бўлиб, пошо унга қўшин кетидан қўшин юборган ва йилдан-йилга урушиб, ниҳоят уни ўз жойи ва ватани — ад-Диръия деб танилган қишлоқда қамал қилган; қўшин кечаю кундуз ўша қишлоққа тўп отиб, кўп жойини вайрон қилган, сўнг унинг соҳиби Абдуллоҳ ибн Суъуд ибн Абдулазиз бўйсуниб, ўзини уларнинг қўлига топширган ва уни бир минг икки юз ўттиз учинчи йилда Румга олиб киришган; рум қўшинларининг амири Миср соҳиби пошонинг ўғли Иброҳим ибн Муҳаммад Алий эди. Сўнг Муҳаммад Алий Маккага волий бўлган пошо Халилни рум қўшинлари билан юборган; у Яманнинг Тиҳома диёрига, Шариф Аҳмад ибн Ҳамуд устига чиқиб, барча ариший юртларни бир зарбасиз, бир найзасиз эгаллаган, кейин Шариф Ҳамуд эгаллаган бандарлар ва яман шаҳарлари — ал-Луҳайя, ал-Ҳудайда, Байт ал-Фақиҳ, Забид ва уларга туташ жойларни ҳам олган; шунда бутун Яман ларзага тушиб, ҳеч кимда унинг энг қисқа вақтда Яман диёрини йиғиштириб олишига шубҳа қолмаган. Сўнг илоҳий илтифот юзасидан пошо Муҳаммад Алийдан ва пошо Халилдан сулҳни ва етган жойидан нарига ўтмасликни билдирган мактублар келган; элчилар икки томондан бориб-келиб турган ва ёзишмалар мавлонойимиз Имом билан аш-Шавконийнинг хабари остида юритилган; иш охири Шариф Ҳамуд ва ўғли қўлида бўлган барча юртларни Имомга қайтариш билан тугаб, улар аввалгидек қайтган — бутун Яман мамлакати бўйича умид узилганидан кейин. Бу сатрлар ёзилаётганда у ерларга амалдорлар ва тартиблар жўнатилиб жойлаштирилган; мавлонойимиз Имом ариший юртларга Шариф Алий ибн Ҳайдарни — Нажд соҳибининг зуҳуридан ва шарифларнинг унга қўшилишидан олдинги даврда шарифлар турганидек — қўйган. Аҳмад ибн Ҳамудни бир жамоат шарифлар билан Румга олиб киришган; шариф давлатининг сўзловчиси, вазири, қозиси, муфтиси, кўп ҳолатларда қўшин амири ва ҳукмларни ижро этувчиси бўлган Шариф Ҳасан ибн Холид ал-Ҳозиймий эса Асир юртларига қочиб борган, румлардан бир жамоат унинг кетидан бориб, жангдан кейин уни ўша ерда ўлдиришган; ҳозир ўғли ўша ерда қолган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 834Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 834