Taqiyuddin Abu-l-Abbos Ahmad ibn Ali al-Husayniy al-Baʼliy al-Qohiriy, Ibn al-Maqriziy

Asli Baʼlabakkdan, Qohirada tugʻilib oʻsgan; al-Maqriziy nisbasi Baʼlabakkdagi Horat al-Maqoriza mahallasiga bogʻlanadi. as-Saxoviy uning tugʻilishini oʻzi aytganicha yetmish yuz oltmishdan keyin deb, Ibn Hajar esa uning oʻz xatida 766-yil deb koʻrsatilganini aytadi. Qurʼonni yod olgan, al-Omidiy, al-Bulqiniy, al-Iroqiy va al-Haysamiy kabi bir necha shayxdan, Makka va Shomda ham eshitgan; onasining bobosi mazhabida hanafiy boʻlib fiqh oʻqigan, keyin shofiʼiyga oʻtgan. as-Saxoviy: «Zohirga moyil edi»; Ibn Hajar: «Hadisni sevib, unga shunday berilgan ediki, Ibn Hazm mazhabi bilan ayblanardi». Hukmda noiblik qilgan, tavqiʼ yozgan, Qohirada bir necha bor hisba, Amr masjidida xatiblik, al-Hokim masjidida imomlik va al-Muayyadiyada hadis oʻqish vazifalarini olgan; barcha ishida siyrati maqtalgan. Keyin bularning barchasidan yuz oʻgirib, tarix bilan mashgʻul boʻlgan va shu bilan shuhrat topgan: «al-Xitat va-l-osor», «Durar al-uqud al-farida», «Imtoʼ al-asmoʼ», «as-Suluk», oʻn olti jildli «at-Tarix al-kabir» va boshqalar — oʻz xatida asarlari ikki yuz jilddan oshgani, katta shayxlari olti yuz kishiga yetgani bitilgan. Zoyirja, ustrlob, raml va miyqotni yaxshi bilgan. as-Saxoviy uni al-Avhadiyning Qohira xitatlari haqidagi qoralamasini oʻzlashtirib, unga arzimas qoʻshimchalar qoʻshib oʻziga nisbat berganlikda ayblaydi; ash-Shavkoniy esa: «Bu kishining fazlini, ayniqsa tarixdagi fazlini, inkor qilib boʻlmaydi — as-Saxoviy uni jahd qilsa ham, bu uning zamondoshlari haqidagi odati», deydi. Ibn Hajar: «Yuksak nazm, latif nasr va porloq tasniflar, ayniqsa Qohira tarixida — u shaharning maʼlamlarini tiriltirdi, majhullarini oydinlashtirdi, aʼyonlarini tarjima qildi; suhbati yaxshi, muhozarasi shirin edi», degan.Асли Баълабаккдан, Қоҳирада туғилиб ўсган; ал-Мақризий нисбаси Баълабаккдаги Ҳорат ал-Мақориза маҳалласига боғланади. ас-Саховий унинг туғилишини ўзи айтганича етмиш юз олтмишдан кейин деб, Ибн Ҳажар эса унинг ўз хатида 766-йил деб кўрсатилганини айтади. Қуръонни ёд олган, ал-Омидий, ал-Булқиний, ал-Ироқий ва ал-Ҳайсамий каби бир неча шайхдан, Макка ва Шомда ҳам эшитган; онасининг бобоси мазҳабида ҳанафий бўлиб фиқҳ ўқиган, кейин шофиъийга ўтган. ас-Саховий: «Зоҳирга мойил эди»; Ибн Ҳажар: «Ҳадисни севиб, унга шундай берилган эдики, Ибн Ҳазм мазҳаби билан айбланарди». Ҳукмда ноиблик қилган, тавқиъ ёзган, Қоҳирада бир неча бор ҳисба, Амр масжидида хатиблик, ал-Ҳоким масжидида имомлик ва ал-Муайядияда ҳадис ўқиш вазифаларини олган; барча ишида сийрати мақталган. Кейин буларнинг барчасидан юз ўгириб, тарих билан машғул бўлган ва шу билан шуҳрат топган: «ал-Хитат ва-л-осор», «Дурар ал-уқуд ал-фарида», «Имтў ал-асмў», «ас-Сулук», ўн олти жилдли «ат-Тарих ал-кабир» ва бошқалар — ўз хатида асарлари икки юз жилддан ошгани, катта шайхлари олти юз кишига етгани битилган. Зойиржа, устрлоб, рамл ва мийқотни яхши билган. ас-Саховий уни ал-Авҳадийнинг Қоҳира хитатлари ҳақидаги қораламасини ўзлаштириб, унга арзимас қўшимчалар қўшиб ўзига нисбат берганликда айблайди; аш-Шавконий эса: «Бу кишининг фазлини, айниқса тарихдаги фазлини, инкор қилиб бўлмайди — ас-Саховий уни жаҳд қилса ҳам, бу унинг замондошлари ҳақидаги одати», дейди. Ибн Ҳажар: «Юксак назм, латиф наср ва порлоқ таснифлар, айниқса Қоҳира тарихида — у шаҳарнинг маъламларини тирилтирди, мажҳулларини ойдинлаштирди, аъёнларини таржима қилди; суҳбати яхши, муҳозараси ширин эди», деган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0