Tatar al-Malik az-Zohir

Avvalida az-Zohir Barquqning mamluklaridan boʻlgan, keyin al-Muʼayyad saltanatida koʻtarilib muqaddamlardan biriga aylangan; al-Muʼayyad oʻlim toʻshagida uni oʻgʻli al-Muzaffar Ahmadning ishlarini yurituvchi qilib qoʻygan va u otasi vafotidan keyin uni oʻzi bilan safarga olib chiqqan. Soʻng atobek boʻlib, ishni oʻzi uchun tayyorlab, oxiri al-Muzaffarni taxtdan tushirib, shaʼbon oyining oʻn toʻqqizinchi, juma kuni uning oʻrniga mulkka oʻtirgan. Ramazonning oʻn yettinchi kuni Qohiraga qaytishga chiqib, shavvolning toʻrtinchi kuni yetib borgan; soʻng kasal boʻlib, zulqaʼda boshigacha toʻshakda yotgan, bir oz tuzalgan, keyin kasali kuchayib, zulhijja oyining ikkinchi kuni qozilar va ulamolarni yigʻib, taxtni oʻgʻli Muhammadga vasiyat qilgan va oʻsha yilning zulhijja oyi toʻrtinchi kuni, ellik yoshlarida vafot etib, oʻsha kuniyoq Qarofaga dafn qilingan — hukmronligi toʻqson kunlar chamasi boʻlgan. Ulamolarni sevar va ulugʻlar edi; axloqi goʻzal, karami ortiq, ehsoni keng edi — al-Muʼayyad kunlarining oxirida koʻp bergani uchun ozgina narsaga muhtoj boʻlib qolar edi: bir kishi unga taom keltirganida qaytarishga hech narsa topolmay, xoslaridan qarz soʻraganida, biridan boshqa hammasi hech narsasi yoʻqligiga qasam ichgan — bu bilan al-Muʼayyad toʻplagan butun sulton xazinalarini va mamlakatni egallashi orasida bir haftagina vaqt bor edi. Al-Maqriziy: «U diyonatga moyil edi, unda muloyimlik, saxovat va karam bor edi, shu bilan birga yengiltaklik, shoshqaloqlik va hanafiy mazhabiga qattiq taassub ham bor edi — hanafiylardan boshqa faqihni qoldirmoqchi edi; qisqa muddatida ulkan mollarni sovurdi va davlatga katta xarajatlar yukladi, undan keyingilar shu bilan qiynaldi», deydi. Ibn Xatib an-Nosiriya esa: «U adolatga va ilm ahliga moyil edi, ularni sevar va ulugʻlardi, Abu Hanifa mazhabiga koʻra fiqh masalalarida soʻz aytardi», deydi.Аввалида аз-Зоҳир Барқуқнинг мамлукларидан бўлган, кейин ал-Муъайяд салтанатида кўтарилиб муқаддамлардан бирига айланган; ал-Муъайяд ўлим тўшагида уни ўғли ал-Музаффар Аҳмаднинг ишларини юритувчи қилиб қўйган ва у отаси вафотидан кейин уни ўзи билан сафарга олиб чиққан. Сўнг атобек бўлиб, ишни ўзи учун тайёрлаб, охири ал-Музаффарни тахтдан тушириб, шаъбон ойининг ўн тўққизинчи, жума куни унинг ўрнига мулкка ўтирган. Рамазоннинг ўн еттинчи куни Қоҳирага қайтишга чиқиб, шавволнинг тўртинчи куни етиб борган; сўнг касал бўлиб, зулқаъда бошигача тўшакда ётган, бир оз тузалган, кейин касали кучайиб, зулҳижжа ойининг иккинчи куни қозилар ва уламоларни йиғиб, тахтни ўғли Муҳаммадга васият қилган ва ўша йилнинг зулҳижжа ойи тўртинчи куни, эллик ёшларида вафот этиб, ўша куниёқ Қарофага дафн қилинган — ҳукмронлиги тўқсон кунлар чамаси бўлган. Уламоларни севар ва улуғлар эди; ахлоқи гўзал, карами ортиқ, эҳсони кенг эди — ал-Муъайяд кунларининг охирида кўп бергани учун озгина нарсага муҳтож бўлиб қолар эди: бир киши унга таом келтирганида қайтаришга ҳеч нарса тополмай, хосларидан қарз сўраганида, биридан бошқа ҳаммаси ҳеч нарсаси йўқлигига қасам ичган — бу билан ал-Муъайяд тўплаган бутун султон хазиналарини ва мамлакатни эгаллаши орасида бир ҳафтагина вақт бор эди. Ал-Мақризий: «У диёнатга мойил эди, унда мулойимлик, саховат ва карам бор эди, шу билан бирга енгилтаклик, шошқалоқлик ва ҳанафий мазҳабига қаттиқ таассуб ҳам бор эди — ҳанафийлардан бошқа фақиҳни қолдирмоқчи эди; қисқа муддатида улкан молларни совурди ва давлатга катта харажатлар юклади, ундан кейингилар шу билан қийналди», дейди. Ибн Хатиб ан-Носирия эса: «У адолатга ва илм аҳлига мойил эди, уларни севар ва улуғларди, Абу Ҳанифа мазҳабига кўра фиқҳ масалаларида сўз айтарди», дейди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 302Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 302