Temurlang ibn Turgʻoy

Oqsoq edi — «lang» ularning tilida shu maʼnoni bildiradi. Mulkining boshlanishi shuki, Chingizxon avlodining davlati tugab, hamma tomonda parchalanganda, u Turkiston va Samarqandda paydo boʻlgan va oʻzi otobegi boʻlgan podshoh Mahmud ustidan gʻolib kelib, uning onasiga uylangan va uni oʻz hukmiga olgan. Zamonasida Buxoroda mugʻullarning yiriklaridan Hasan degan amir, Xorazmda esa tatarlarning kattalaridan al-Hoj Hasan as-Sufiy degan kishi bor edi; Temur ularga urush eʼlon qilib, Buxoroga yurish qilgan va uni Amir Hasan qoʻlidan olgan, soʻng Xorazmga yurib uni qamal qilgan — shu orada al-Hoj Hasan halok boʻlib, oʻrniga akasi Yusuf oʻtgan va Temur shaharni uning qoʻlidan olib, uzoq qamaldan keyin vayron qilgan, keyin uni qayta obod qilishni buyurgan. Movarounnahr mulki unga qaror topgach, Buxoroga tushgan, soʻng Samarqandga koʻchgan; keyin Xurosonga yurib, uning sohibi Shoh Valiy bilan uzoq urushlardan soʻng yetti yuz sakson toʻrtinchi yilda uni undan tortib olgan; Shoh Valiy Tabrizga — Iroq va Ozarbayjon sohibi Ahmad ibn Uvays huzuriga qochgan va Temur yetti yuz sakson sakkizinchi yilda ularga yurish qilganda Shoh Valiy shu urushlarda halok boʻlib, Temur u yerni olgan. Soʻng Isfahonga yurgan va ular unga yasama itoat koʻrsatgan; oʻz qavmidan Qamariddin ismli katta kishi unga qarshi chiqqach, qaytib, uning izini oʻchirgunicha jang qilgan; mugʻul sultoni ishi bilan mashgʻul boʻlib, Toʻxtamish bilan bir necha bor toʻqnashib, uning kuchini sindirgan, keyin yetti yuz toʻqson toʻrtinchi yilda Isfahonga qaytgan, yetti yuz toʻqson beshinchi yilda Bagʻdodga yurib, Hulokuxon avlodidan keyin unga egalik qilib turgan Ahmad ibn Uvaysni qochirgan va shaharni egallagan; oxiri yetti yuz toʻqson toʻqqizinchi yil boshida Toʻxtamishga yurib, uning mulkini olgan va barcha tumanlaridan chiqarib yuborgan — u Bulgʻorga qochgan, mugʻullar esa Temur tomoniga oʻtib, mugʻul va tatar uluslari butunlay uning bayrogʻi ostiga kirgan. Az-Zohir Barquqning oʻlimi xabari yetganda quvonib, xushxabar keltirganga oʻn besh ming dinor bergan va Shom yurtlariga yurishga tayyorlangan: Bagʻdodni ikkinchi marta olib, sakkiz yuz ikkinchi yil oxirida Sivosni bir muddat qamal qilgan-u ololmagan, soʻng Ayntobga oʻtgan va uning oldida qishloqlar hamda Halab atrofining ahli qochgan, mamluklarning Shom qoʻshinlari esa Halabda toʻplangan. Marj Dobiqqa yetib Halabga elchi yuborganida, Halab noibi Sudun uni oʻldirishni buyurgan; sakkiz yuz uchinchi yil rabiul-avval oyining toʻqqizinchi, payshanba kuni Halab ustiga tushib qamal qilgan, ikki kunlik jangdan keyin, shanba kuni oʻzi qoʻshin bilan otlanib, oldida — aytilishicha oʻttiz sakkizta — fillarni yetaklab, turk, turkman, ajam, kurd va tatarlardan iborat Allohdan boʻlak hech kim sanay olmaydigan lashkar bilan hujum qilgan; musulmonlar qochib, oʻzlarini devor va xandaqlardan tashlagan, tatarlar ortidan quvib oʻldirgan va asir olgan, oxiri Halabga qilich bilan zoʻrlik ila kirishgan. Ayollar va bolalar jomeʼ va masjidlarga panoh izlagan, ammo bu foyda bermagan: erkaklar oʻldirilgan, ayol va bolalar asir olingan, koʻp bolalar ot tuyoqlari ostida va yoʻllarda halok boʻlgan, shahar yondirilgan; seshanba kuni qalʼa omonlik bilan taslim boʻlgan va u ertasiga unga chiqib, darvozalarida oʻtirib, qozilar va ulamolarni chorlagan.Оқсоқ эди — «ланг» уларнинг тилида шу маънони билдиради. Мулкининг бошланиши шуки, Чингизхон авлодининг давлати тугаб, ҳамма томонда парчаланганда, у Туркистон ва Самарқандда пайдо бўлган ва ўзи отобеги бўлган подшоҳ Маҳмуд устидан ғолиб келиб, унинг онасига уйланган ва уни ўз ҳукмига олган. Замонасида Бухорода муғулларнинг йирикларидан Ҳасан деган амир, Хоразмда эса татарларнинг катталаридан ал-Ҳож Ҳасан ас-Суфий деган киши бор эди; Темур уларга уруш эълон қилиб, Бухорога юриш қилган ва уни Амир Ҳасан қўлидан олган, сўнг Хоразмга юриб уни қамал қилган — шу орада ал-Ҳож Ҳасан ҳалок бўлиб, ўрнига акаси Юсуф ўтган ва Темур шаҳарни унинг қўлидан олиб, узоқ қамалдан кейин вайрон қилган, кейин уни қайта обод қилишни буюрган. Мовароуннаҳр мулки унга қарор топгач, Бухорога тушган, сўнг Самарқандга кўчган; кейин Хуросонга юриб, унинг соҳиби Шоҳ Валий билан узоқ урушлардан сўнг етти юз саксон тўртинчи йилда уни ундан тортиб олган; Шоҳ Валий Табризга — Ироқ ва Озарбайжон соҳиби Аҳмад ибн Увайс ҳузурига қочган ва Темур етти юз саксон саккизинчи йилда уларга юриш қилганда Шоҳ Валий шу урушларда ҳалок бўлиб, Темур у ерни олган. Сўнг Исфаҳонга юрган ва улар унга ясама итоат кўрсатган; ўз қавмидан Қамариддин исмли катта киши унга қарши чиққач, қайтиб, унинг изини ўчиргунича жанг қилган; муғул султони иши билан машғул бўлиб, Тўхтамиш билан бир неча бор тўқнашиб, унинг кучини синдирган, кейин етти юз тўқсон тўртинчи йилда Исфаҳонга қайтган, етти юз тўқсон бешинчи йилда Бағдодга юриб, Ҳулокухон авлодидан кейин унга эгалик қилиб турган Аҳмад ибн Увайсни қочирган ва шаҳарни эгаллаган; охири етти юз тўқсон тўққизинчи йил бошида Тўхтамишга юриб, унинг мулкини олган ва барча туманларидан чиқариб юборган — у Булғорга қочган, муғуллар эса Темур томонига ўтиб, муғул ва татар улуслари бутунлай унинг байроғи остига кирган. Аз-Зоҳир Барқуқнинг ўлими хабари етганда қувониб, хушхабар келтирганга ўн беш минг динор берган ва Шом юртларига юришга тайёрланган: Бағдодни иккинчи марта олиб, саккиз юз иккинчи йил охирида Сивосни бир муддат қамал қилган-у ололмаган, сўнг Айнтобга ўтган ва унинг олдида қишлоқлар ҳамда Ҳалаб атрофининг аҳли қочган, мамлукларнинг Шом қўшинлари эса Ҳалабда тўпланган. Марж Добиққа етиб Ҳалабга элчи юборганида, Ҳалаб ноиби Судун уни ўлдиришни буюрган; саккиз юз учинчи йил рабиул-аввал ойининг тўққизинчи, пайшанба куни Ҳалаб устига тушиб қамал қилган, икки кунлик жангдан кейин, шанба куни ўзи қўшин билан отланиб, олдида — айтилишича ўттиз саккизта — филларни етаклаб, турк, туркман, ажам, курд ва татарлардан иборат Аллоҳдан бўлак ҳеч ким санай олмайдиган лашкар билан ҳужум қилган; мусулмонлар қочиб, ўзларини девор ва хандақлардан ташлаган, татарлар ортидан қувиб ўлдирган ва асир олган, охири Ҳалабга қилич билан зўрлик ила киришган. Аёллар ва болалар жомеъ ва масжидларга паноҳ излаган, аммо бу фойда бермаган: эркаклар ўлдирилган, аёл ва болалар асир олинган, кўп болалар от туёқлари остида ва йўлларда ҳалок бўлган, шаҳар ёндирилган; сешанба куни қалъа омонлик билан таслим бўлган ва у эртасига унга чиқиб, дарвозаларида ўтириб, қозилар ва уламоларни чорлаган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 173Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 173