Tohir ibn Solih (yoki Muhammad Solih) ibn Ahmad ibn Mavhab as-Samʼuniy al-Jazoiriy ad-Dimashqiy

Oʻz asrida til va adabiyot boʻyicha olimlarning kattalaridan boʻlgan tadqiqotchi. Asli Jazoirdan; tugʻilishi ham vafoti ham Damashqda. Qoʻlyozmalarni toʻplash va izlashga oshiq edi, shu bois Damashqda «Dor al-kutub az-Zohiriyya»ni tashkil etishga koʻmaklashib, umumiy xizonalarda tarqoq yotgan narsalarni unda jamlagan; Quddusda «al-Maktaba al-Xolidiyya»ni tashkil etishga ham yordam bergan. 1325-hijriy yili Qohiraga koʻchgan, 1338-yili Damashqqa qaytib, Arab ilmiy akademiyasi aʼzosi boʻlgan va Zohiriyya kutubxonasiga mudir etib tayinlangan, uch oydan keyin vafot etgan. Sharq tillarining koʻpini — ibroniy, suryoniy, habash, zavoviy, turk va fors tillarini yaxshi bilardi. Yigirmaga yaqin asari bor: «al-Javohir al-kalomiyya fi-l-aqoid al-islomiyya», badiʼga oid «Badiʼ at-talxis», masohatga oid «Madd ar-roha», «al-Favoid al-jisom fi maʼrifat xavoss al-ajsom», hisobga oid kitob, «Tashil al-majoz ilo fann al-muammo va-l-algʻoz», «at-Tibyon li-baʼz al-mabohis al-mutaalliqa bi-l-Qurʼon», «Sharh xutab Ibn Nuboto», «Tamhid al-aruz ilo fann al-aruz», «Tavjih an-nazar ilo ilm al-asar», «at-Taqrib ilo usul at-taʼrib», toʻrt jildlik «Tafsir al-Qurʼon» (qoʻlyozma) va nabaviy siyratga oid «al-Ilmom» (qoʻlyozma). Asarlarining eng ulugʻi turli mavzulardagi katta toʻplam «at-Tazkira az-Zohiriyya» (qoʻlyozma); Damashqdagi Zohiriyya xizonasida uning qoʻli bilan yozilgan 28 daftar bor — ularda tarjimalar, xotiralar, tarixiy foydalar va oʻzi koʻrgan yoki haqida oʻqigan qoʻlyozmalar nomlari bitilgan. Shayx Muhammad Saʼid al-Boniy ad-Dimashqiy u haqda «Tanvir al-basoir bi-sirat ash-shayx Tohir» kitobini yozib, unda hayoti tarixini batafsil bayon qilgan va axloqi hamda fazilatlari haqida keng gapirgan; doktor Adnon al-Xatibning ham «Kitob ash-shayx Tohir al-Jazoiriy roid an-nahza al-ilmiyya fi bilod ash-Shom, va aʼlom min xarriji madrasatihi» kitobi bor.Ўз асрида тил ва адабиёт бўйича олимларнинг катталаридан бўлган тадқиқотчи. Асли Жазоирдан; туғилиши ҳам вафоти ҳам Дамашқда. Қўлёзмаларни тўплаш ва излашга ошиқ эди, шу боис Дамашқда «Дор ал-кутуб аз-Зоҳирийя»ни ташкил этишга кўмаклашиб, умумий хизоналарда тарқоқ ётган нарсаларни унда жамлаган; Қуддусда «ал-Мактаба ал-Холидийя»ни ташкил этишга ҳам ёрдам берган. 1325-ҳижрий йили Қоҳирага кўчган, 1338-йили Дамашққа қайтиб, Араб илмий академияси аъзоси бўлган ва Зоҳирийя кутубхонасига мудир этиб тайинланган, уч ойдан кейин вафот этган. Шарқ тилларининг кўпини — иброний, сурёний, ҳабаш, завовий, турк ва форс тилларини яхши биларди. Йигирмага яқин асари бор: «ал-Жавоҳир ал-каломийя фи-л-ақоид ал-исломийя», бадиъга оид «Бадиъ ат-талхис», масоҳатга оид «Мадд ар-роҳа», «ал-Фавоид ал-жисом фи маърифат хавосс ал-ажсом», ҳисобга оид китоб, «Ташил ал-мажоз ило фанн ал-муаммо ва-л-алғоз», «ат-Тибён ли-баъз ал-мабоҳис ал-мутааллиқа би-л-Қуръон», «Шарҳ хутаб Ибн Нубото», «Тамҳид ал-аруз ило фанн ал-аруз», «Тавжиҳ ан-назар ило илм ал-асар», «ат-Тақриб ило усул ат-таъриб», тўрт жилдлик «Тафсир ал-Қуръон» (қўлёзма) ва набавий сийратга оид «ал-Илмом» (қўлёзма). Асарларининг энг улуғи турли мавзулардаги катта тўплам «ат-Тазкира аз-Зоҳирийя» (қўлёзма); Дамашқдаги Зоҳирийя хизонасида унинг қўли билан ёзилган 28 дафтар бор — уларда таржималар, хотиралар, тарихий фойдалар ва ўзи кўрган ёки ҳақида ўқиган қўлёзмалар номлари битилган. Шайх Муҳаммад Саъид ал-Боний ад-Димашқий у ҳақда «Танвир ал-басоир би-сират аш-шайх Тоҳир» китобини ёзиб, унда ҳаёти тарихини батафсил баён қилган ва ахлоқи ҳамда фазилатлари ҳақида кенг гапирган; доктор Аднон ал-Хатибнинг ҳам «Китоб аш-шайх Тоҳир ал-Жазоирий роид ан-наҳза ал-илмийя фи билод аш-Шом, ва аълом мин харрижи мадрасатиҳи» китоби бор.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 3, b. 221Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 3, б. 221