Ubay ibn Kaʼb

Ubay ibn Kaʼb raziyallohu anhu ansorlarning Xazraj qabilasidan, Banu Najjor urugʻidan boʻlgan sahobiy; kunyasi Abul-Munzir, Rasululloh ﷺ uni goho Abut-Tufayl deb ham chaqirganlar. U islomdan oldin ham yozishni bilgan sanoqli madinaliklardan edi — bu mahorat keyinchalik unga alohida sharaf keltirdi. Ikkinchi Aqaba bayʼatida ishtirok etdi, Badr va undan keyingi barcha gʻazotlarda hozir boʻldi. Rasululloh ﷺ Madinaga tashrif buyurgach, u vahiy kotiblari qatoriga qoʻshildi: nozil boʻlgan oyatlarni yozib olardi. Shu bilan birga u Qurʼonni Paygʻambarimiz ﷺ ning oʻzlaridan bevosita eshitib yod olgan va u zotning tirikliklarida Qurʼonni jamlagan toʻrt kishidan biri sifatida hadisda nomi zikr etilgan. Uning maqomini koʻrsatadigan ikki mashhur voqea bor. Birinchisi: Rasululloh ﷺ bir kuni undan: «Ey Abul-Munzir, Allohning Kitobidan sen bilgan qaysi oyat eng ulugʻdir?» deb soʻradilar. U: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq», dedi. Savol takrorlanganda: «Allohu la ilaha illa huval-Hayyul-Qayyum», deb Oyatul-Kursini oʻqidi. Shunda Paygʻambarimiz ﷺ uning koʻksiga qoʻllarini urib: «Ilm senga muborak boʻlsin, ey Abul-Munzir!» dedilar. Ikkinchisi: Rasululloh ﷺ unga: «Alloh menga senga “Lam yakunillazina kafaru” surasini oʻqib berishni buyurdi», deganlarida u hayajondan: «Alloh mening ismimni Sizga aytdimi?» deb soʻradi va koʻz yosh qildi. Bu ikki voqea ham sahih hadis toʻplamlarida keltirilgan va Ubay raziyallohu anhuning qiroat sohasidagi oʻrnini belgilaydi. Rasululloh ﷺ: «Ummatimning eng yaxshi qorisi Ubay ibn Kaʼbdir», deb marhamat qilganlar, shu sabab keyingi avlodlar uni «Sayyidul-qurro» — qorilar peshvosi deb ulugʻlashgan. Umar ibn al-Xattob raziyallohu anhu: «Ubay — bizning eng yaxshi qorimiz», derdi va uni «musulmonlarning sayyidi» deb ataganlari rivoyat qilingan. Umar raziyallohu anhu Ramazon tunlarida tarovih namozini bir imom ortida jamoat qilib oʻqishni joriy etganida, erkaklarga imomlikka aynan Ubay ibn Kaʼbni tayinladi. Usmon ibn Affon raziyallohu anhu davrida Qurʼonni yagona mushafga jamlash ishi boshlanganida, u ushbu ulugʻ vazifani bajargan hayʼat aʼzolaridan boʻldi. Undan Abdulloh ibn Abbos, Abu Ayyub al-Ansoriy, Anas ibn Molik va koʻplab tobeʼinlar rivoyat qilganlar; qiroat ilmidagi bir necha mashhur sanad unga borib taqaladi. Qurʼon yetti harf — yaʼni bir necha oʻqilish shakli bilan nozil boʻlgani haqidagi mashhur hadis ham uning rivoyatidir: u masjidda oʻzi oʻrgangandan boshqacha oʻqiyotgan kishini eshitib koʻngli gʻash boʻlgan va Rasululloh ﷺ ga murojaat qilganida, u zot ikkalasining qiroatini ham toʻgʻri deb tasdiqlaganlar. U dunyo molidan uzoq, vaʼzi taʼsirchan kishi edi; oxirat zikri qilinganda koʻzi yoshlanardi. Vafoti yili haqida manbalarda ixtilof bor — 22-, 30- va 32-yillar tilga olinadi; mashhur qavlga koʻra hijriy 30-yil atrofida, Usmon raziyallohu anhu xalifaligi davrida Madinada vafot etgan. U ortidan na mulk, na mansab qoldirdi; qoldirgani — bugun butun dunyo musulmonlari oʻqiyotgan Qurʼon matnining sahihligiga guvoh boʻlgan bir umr xizmatdir.Убай ибн Каъб разияллоҳу анҳу ансорларнинг Хазраж қабиласидан, Бану Нажжор уруғидан бўлган саҳобий; куняси Абул-Мунзир, Расулуллоҳ ﷺ уни гоҳо Абут-Туфайл деб ҳам чақирганлар. У исломдан олдин ҳам ёзишни билган саноқли мадиналиклардан эди — бу маҳорат кейинчалик унга алоҳида шараф келтирди. Иккинчи Ақаба байъатида иштирок этди, Бадр ва ундан кейинги барча ғазотларда ҳозир бўлди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинага ташриф буюргач, у ваҳий котиблари қаторига қўшилди: нозил бўлган оятларни ёзиб оларди. Шу билан бирга у Қуръонни Пайғамбаримиз ﷺ нинг ўзларидан бевосита эшитиб ёд олган ва у зотнинг тирикликларида Қуръонни жамлаган тўрт кишидан бири сифатида ҳадисда номи зикр этилган. Унинг мақомини кўрсатадиган икки машҳур воқеа бор. Биринчиси: Расулуллоҳ ﷺ бир куни ундан: «Эй Абул-Мунзир, Аллоҳнинг Китобидан сен билган қайси оят энг улуғдир?» деб сўрадилар. У: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ», деди. Савол такрорланганда: «Аллоҳу ла илаҳа илла ҳувал-Ҳайюл-Қайюм», деб Оятул-Курсини ўқиди. Шунда Пайғамбаримиз ﷺ унинг кўксига қўлларини уриб: «Илм сенга муборак бўлсин, эй Абул-Мунзир!» дедилар. Иккинчиси: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Аллоҳ менга сенга “Лам якуниллазина кафару” сурасини ўқиб беришни буюрди», деганларида у ҳаяжондан: «Аллоҳ менинг исмимни Сизга айтдими?» деб сўради ва кўз ёш қилди. Бу икки воқеа ҳам саҳиҳ ҳадис тўпламларида келтирилган ва Убай разияллоҳу анҳунинг қироат соҳасидаги ўрнини белгилайди. Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимнинг энг яхши қориси Убай ибн Каъбдир», деб марҳамат қилганлар, шу сабаб кейинги авлодлар уни «Саййидул-қурро» — қорилар пешвоси деб улуғлашган. Умар ибн ал-Хаттоб разияллоҳу анҳу: «Убай — бизнинг энг яхши қоримиз», дерди ва уни «мусулмонларнинг саййиди» деб атаганлари ривоят қилинган. Умар разияллоҳу анҳу Рамазон тунларида таровиҳ намозини бир имом ортида жамоат қилиб ўқишни жорий этганида, эркакларга имомликка айнан Убай ибн Каъбни тайинлади. Усмон ибн Аффон разияллоҳу анҳу даврида Қуръонни ягона мушафга жамлаш иши бошланганида, у ушбу улуғ вазифани бажарган ҳайъат аъзоларидан бўлди. Ундан Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Айюб ал-Ансорий, Анас ибн Молик ва кўплаб тобеъинлар ривоят қилганлар; қироат илмидаги бир неча машҳур санад унга бориб тақалади. Қуръон етти ҳарф — яъни бир неча ўқилиш шакли билан нозил бўлгани ҳақидаги машҳур ҳадис ҳам унинг ривоятидир: у масжидда ўзи ўргангандан бошқача ўқиётган кишини эшитиб кўнгли ғаш бўлган ва Расулуллоҳ ﷺ га мурожаат қилганида, у зот иккаласининг қироатини ҳам тўғри деб тасдиқлаганлар. У дунё молидан узоқ, ваъзи таъсирчан киши эди; охират зикри қилинганда кўзи ёшланарди. Вафоти йили ҳақида манбаларда ихтилоф бор — 22-, 30- ва 32-йиллар тилга олинади; машҳур қавлга кўра ҳижрий 30-йил атрофида, Усмон разияллоҳу анҳу халифалиги даврида Мадинада вафот этган. У ортидан на мулк, на мансаб қолдирди; қолдиргани — бугун бутун дунё мусулмонлари ўқиётган Қуръон матнининг саҳиҳлигига гувоҳ бўлган бир умр хизматдир.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида

al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)

Ubay ibn Kaʼb ibn Qays ibn Ubayd ibn Zayd ibn Muoviya ibn Amr ibn Molik ibn Najjor, kunyasi Abul-Munzir va Abut-Tufayl, al-Ansoriy an-Najjoriy — qorilarning sayyidi. Aqabada, Badrda va ulardan keyingi jangalarda qatnashdi; qadri ulugʻ sayyid edi. Rasululloh ﷺ hayotliklarida Qurʼonni jamlagan toʻrt xazrajlik qorining biri. Bir kuni Umarga: «Men Qurʼonni Jibril kimga yangi holida yetkazgan boʻlsa, oʻshandan olganman», dedi. Anasdan marfuʼ holda: «Ummatimning eng yaxshi qorisi Ubay ibn Kaʼbdir», deb rivoyat qilingan. Sahihda kelishicha, Rasululloh ﷺ unga: «Alloh menga senga Qurʼon oʻqib berishimni buyurdi», deganlar; u: «Sizga meni nomimni aytdimi?» dedi. «Ha», dedilar — shunda uning koʻzlaridan yosh oqdi. Haysam ibn Adiy uning vafotini oʻn toʻqqizinchi yilda deydi; Yahyo ibn Maʼin oʻn yettinchi yoki yigirmanchi yilda deydi; Voqidiy koʻp kishilardan yigirma ikkinchi yilda deb keltiradi va Abu Ubayd, Ibn Numayr va bir jamoa shuni aytishgan; Fallos bilan Xalifa ibn Xayyot esa u Usmon ibn Affon xalifaligida vafot etgan, deyishadi.Убай ибн Каъб ибн Қайс ибн Убайд ибн Зайд ибн Муовия ибн Амр ибн Молик ибн Нажжор, куняси Абул-Мунзир ва Абут-Туфайл, ал-Ансорий ан-Нажжорий — қориларнинг саййиди. Ақабада, Бадрда ва улардан кейинги жангаларда қатнашди; қадри улуғ саййид эди. Расулуллоҳ ﷺ ҳаётликларида Қуръонни жамлаган тўрт хазражлик қорининг бири. Бир куни Умарга: «Мен Қуръонни Жибрил кимга янги ҳолида етказган бўлса, ўшандан олганман», деди. Анасдан марфуъ ҳолда: «Умматимнинг энг яхши қориси Убай ибн Каъбдир», деб ривоят қилинган. Саҳиҳда келишича, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Аллоҳ менга сенга Қуръон ўқиб беришимни буюрди», деганлар; у: «Сизга мени номимни айтдими?» деди. «Ҳа», дедилар — шунда унинг кўзларидан ёш оқди. Ҳайсам ибн Адий унинг вафотини ўн тўққизинчи йилда дейди; Яҳё ибн Маъин ўн еттинчи ёки йигирманчи йилда дейди; Воқидий кўп кишилардан йигирма иккинчи йилда деб келтиради ва Абу Убайд, Ибн Нумайр ва бир жамоа шуни айтишган; Фаллос билан Халифа ибн Хайёт эса у Усмон ибн Аффон халифалигида вафот этган, дейишади.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3415Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3415