Ubay ibn Kaʼb al-Ansoriy

Qorilar sayyidi, Abu Munzir al-Ansoriy an-Najjoriy al-Madaniy, muqriʼ, badrlik; unga Abu-t-Tufayl deb ham kunya beriladi. Aqaba bayʼatida va Badrda hozir boʻldi, Qurʼonni Nabiy ﷺ hayotlarida jamladi va u zotga oʻqib chiqdi hamda u zotdan muborak ilm yodlab oldi; ilmda ham, amalda ham bosh edi, raziyallohu anhu. Undan oʻgʻillari Muhammad, Tufayl va Abdulloh, shuningdek Anas ibn Molik, Ibn Abbos, Suvayd ibn Gʻafala, Zirr ibn Hubaysh, Abu-l-Oliya, Abu Usmon an-Nahdiy, Sahl ibn Saʼd, Abdurrahmon ibn Abzo, Ubayd ibn Umayr va boshqalar hadis aytdilar; Saʼid ibn al-Musayyabning rivoyati esa mursalga oʻxshaydi. Anas aytadi: Nabiy ﷺ Ubayga: «Alloh menga senga Qurʼonni oʻqib berishni buyurdi», dedilar. U: «Alloh ismimni Sizga aytdimi?» dedi. «Ha», dedilar. «Men olamlar Robbi huzurida zikr qilindimmi?» dedi. «Ha», dedilar. Shunda koʻzlari yoshga toʻldi. Qurʼonning eng ulugʻ oyati soʻralganida Ubay: «Allohu lo iloha illa huval-hayyul-qayyum», dedi; Nabiy ﷺ koʻksiga urib: «Ilm senga muborak boʻlsin, ey Abu-l-Munzir!» dedilar. Anas: «Rasululloh ﷺ zamonlarida Qurʼonni toʻrt kishi jamladi, hammasi ansordan: Ubay, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va amakilarimdan Abu Zayd», deydi. Ibn Abbos rivoyatida Ubay Umarga: «Men Qurʼonni uni Jibril alayhissalomdan hoʻlligicha olgan zotdan oldim», degan; yana Umar: «Eng yaxshi hukm qiluvchimiz Ali, eng yaxshi qorimiz Ubay; shunday boʻlsa-da, biz uning qiroatidan baʼzisini tark etamiz», degan, Ubay esa: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan hech narsani tark etmayman», derdi. Abu Qilobaning Anasdan rivoyatida Rasululloh ﷺ: «Ummatimning eng yaxshi qorisi Ubaydir», dedilar. Abu Saʼiddan: Ubay isitmaning mukofotini soʻraganida u zot: «U egasiga hasanotlarni oqizadi», dedilar. Shunda Ubay: «Allohim, Sening yoʻlingda chiqishimga toʻsqinlik qilmaydigan isitma soʻrayman», dedi va shundan keyin hech qachon isitmasiz kech kirgizmadi. Zahabiy: isitmaning yopishib qolgani xulqini biroz oʻzgartirdi, shu bois Zirr: «Ubayda shiddat bor edi», deydi. Abu Nazra hikoya qiladi: bir kishi Umar huzurida oq kiyimli, oq sochli zotni koʻrib: «Bu kim?» deganida Umar: «Bu musulmonlarning sayyidi Ubay ibn Kaʼb», degan. Abu-l-Oliya rivoyatida u vasiyat soʻragan kishiga: «Allohning kitobini imom qilib ol, uni qozi va hakam qilishga rozi boʻl; unda sizning ham, sizdan avvalgilarning ham zikri, oralaringizdagi hukm va sizdan keyingi xabar bor», dedi. Undan «Ayting: U sizning ustingizdan azob yuborishga qodir» oyati haqida: «Ular toʻrttadir, hammasi azob; ikkitasi Rasululloh ﷺ dan keyin yigirma besh yil oʻtib voqeʼ boʻldi — firqalarga boʻlindilar va biri boshqasining zoʻravonligini totdi; qolgan ikkitasi — yerga yutilish va tosh yogʻilish — muqarrar voqeʼ boʻladi», degani keladi. Abdulloh ibn al-Horis aytadi: Hasson qalʼasining soyasida Ubay bilan turgan edim; u odamlarning dunyo talabidagi holini koʻrsatib, Rasululloh ﷺ dan Furot oltin togʻni ochib qoʻyishi va har yuz kishidan toʻqson toʻqqiztasi oʻldirilishi haqidagi hadisni aytdi. Umar Jobiyada: «Kim Qurʼondan soʻrasa, Ubay ibn Kaʼbga borsin; faroizdan Zaydga, fiqhdan Muozga, moldan menga kelsin», degan. Zirr aytadi: «Madinada Ubaydan Laylatul-qadr haqida soʻradim; „Yigirma yettinchi kecha“, dedi».Қорилар саййиди, Абу Мунзир ал-Ансорий ан-Нажжорий ал-Маданий, муқриъ, бадрлик; унга Абу-т-Туфайл деб ҳам куня берилади. Ақаба байъатида ва Бадрда ҳозир бўлди, Қуръонни Набий ﷺ ҳаётларида жамлади ва у зотга ўқиб чиқди ҳамда у зотдан муборак илм ёдлаб олди; илмда ҳам, амалда ҳам бош эди, разияллоҳу анҳу. Ундан ўғиллари Муҳаммад, Туфайл ва Абдуллоҳ, шунингдек Анас ибн Молик, Ибн Аббос, Сувайд ибн Ғафала, Зирр ибн Ҳубайш, Абу-л-Олия, Абу Усмон ан-Наҳдий, Саҳл ибн Саъд, Абдурраҳмон ибн Абзо, Убайд ибн Умайр ва бошқалар ҳадис айтдилар; Саъид ибн ал-Мусайябнинг ривояти эса мурсалга ўхшайди. Анас айтади: Набий ﷺ Убайга: «Аллоҳ менга сенга Қуръонни ўқиб беришни буюрди», дедилар. У: «Аллоҳ исмимни Сизга айтдими?» деди. «Ҳа», дедилар. «Мен оламлар Робби ҳузурида зикр қилиндимми?» деди. «Ҳа», дедилар. Шунда кўзлари ёшга тўлди. Қуръоннинг энг улуғ ояти сўралганида Убай: «Аллоҳу ло илоҳа илла ҳувал-ҳайюл-қайюм», деди; Набий ﷺ кўксига уриб: «Илм сенга муборак бўлсин, эй Абу-л-Мунзир!» дедилар. Анас: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида Қуръонни тўрт киши жамлади, ҳаммаси ансордан: Убай, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва амакиларимдан Абу Зайд», дейди. Ибн Аббос ривоятида Убай Умарга: «Мен Қуръонни уни Жибрил алайҳиссаломдан ҳўллигича олган зотдан олдим», деган; яна Умар: «Энг яхши ҳукм қилувчимиз Али, энг яхши қоримиз Убай; шундай бўлса-да, биз унинг қироатидан баъзисини тарк этамиз», деган, Убай эса: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган ҳеч нарсани тарк этмайман», дерди. Абу Қилобанинг Анасдан ривоятида Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимнинг энг яхши қориси Убайдир», дедилар. Абу Саъиддан: Убай иситманинг мукофотини сўраганида у зот: «У эгасига ҳасанотларни оқизади», дедилар. Шунда Убай: «Аллоҳим, Сенинг йўлингда чиқишимга тўсқинлик қилмайдиган иситма сўрайман», деди ва шундан кейин ҳеч қачон иситмасиз кеч киргизмади. Заҳабий: иситманинг ёпишиб қолгани хулқини бироз ўзгартирди, шу боис Зирр: «Убайда шиддат бор эди», дейди. Абу Назра ҳикоя қилади: бир киши Умар ҳузурида оқ кийимли, оқ сочли зотни кўриб: «Бу ким?» деганида Умар: «Бу мусулмонларнинг саййиди Убай ибн Каъб», деган. Абу-л-Олия ривоятида у васият сўраган кишига: «Аллоҳнинг китобини имом қилиб ол, уни қози ва ҳакам қилишга рози бўл; унда сизнинг ҳам, сиздан аввалгиларнинг ҳам зикри, ораларингиздаги ҳукм ва сиздан кейинги хабар бор», деди. Ундан «Айтинг: У сизнинг устингиздан азоб юборишга қодир» ояти ҳақида: «Улар тўрттадир, ҳаммаси азоб; иккитаси Расулуллоҳ ﷺ дан кейин йигирма беш йил ўтиб воқеъ бўлди — фирқаларга бўлиндилар ва бири бошқасининг зўравонлигини тотди; қолган иккитаси — ерга ютилиш ва тош ёғилиш — муқаррар воқеъ бўлади», дегани келади. Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис айтади: Ҳассон қалъасининг соясида Убай билан турган эдим; у одамларнинг дунё талабидаги ҳолини кўрсатиб, Расулуллоҳ ﷺ дан Фурот олтин тоғни очиб қўйиши ва ҳар юз кишидан тўқсон тўққизтаси ўлдирилиши ҳақидаги ҳадисни айтди. Умар Жобияда: «Ким Қуръондан сўраса, Убай ибн Каъбга борсин; фароиздан Зайдга, фиқҳдан Муозга, молдан менга келсин», деган. Зирр айтади: «Мадинада Убайдан Лайлатул-қадр ҳақида сўрадим; „Йигирма еттинчи кеча“, деди».

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 389Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 389