Ubaydulloh ibn Ziyod
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Iroq amiri Abu Hafs. U 55 h. yilda, yigirma ikki yoshida Basra voliyligiga oʻtirdi; Xurosonga ham voliy boʻldi va Jayhundan oʻtgan ilk arab boʻlib, Baykand va boshqa joylarni fath etdi. Zahabiy uni: «Surati koʻrkam, siyrati xunuk edi», deb tavsiflaydi. Aytilishicha, onasi Marjona fors podshohlarining qizlaridan boʻlgan. Abu Voil: «Basrada uning huzuriga kirdim; oldida Isfahon xirojidan kelgan uch million dirham tepadek uyilib turardi», deydi. Hasan rivoyat qiladi: «Ubaydullohni Muoviya amir qilib bizga yubordi — safeh bir yigit edi, qonni qattiq toʻkdi. Abdulloh ibn Mugʻaffal kirib: „Qilayotgan ishingdan toʻxta, chunki choʻponlarning yomoni — xutamadir“, dedi. U: „Sen Muhammad ﷺ ashobining puchagidan boshqa narsa emassan“, dedi. Ibn Mugʻaffal: „Onang yoʻq boʻlgur, ularda puchak boʻlarmidi!“ dedi». Ibn Mugʻaffal kasal boʻlganida amir yoʻqlab kelib vasiyat soʻradi; u: «Menga janoza oʻqima va qabrim ustida turma», dedi. Hasan yana: Ubaydulloh qoʻrqoq edi, deydi. Aytiladiki, unga bu soʻzni aytgan kishi «Sahih Muslim»da kelganidek Oiz ibn Amr al-Muzaniy edi — Zahabiy: «Ehtimol, bu ikki voqeadir», deydi. Ubaydullohning boshidan koʻp gʻavgʻolar oʻtdi; Husayn raziyallohu anhuga qilgan ishi sababli musulmonlar undan nafratlandilar. Yazidning oʻlimi xabari kelganida asir olinishiga oz qolib qochdi, sahroni kesib Shomga oʻtdi va Marvonga qoʻshildi. Basrada u Yazidning oʻlimini eʼlon qilgan, ammo Salama ar-Riyohiy Ibn Zubayrga daʼvat qilib chiqqach, odamlar unga mayl qilgan edi. Xalq talabi bilan zindonlardagi xorijiylarni chiqarganida, ular bayʼat berish oʻrniga unga qattiq gapirib, «Bu Ibn Marjonaning bayʼati», deb devorlarni silab chiqdilar va otlarini talon-taroj qildilar. U kechasi chiqib, Azd raisi Masʼud ibn Amrdan panoh soʻradi. Basra ahli Abdulloh ibn al-Horis ibn Navfalni amir qildi; xorijiylar Masʼudni oʻldirdilar va Nofiʼ ibn al-Azraq boshchiligida jang avjiga chiqdi. Ubaydulloh esa yuz kishi bilan Shomga qochib Jobiyaga yetdi, u yerda Marvon bilan Xolid ibn Yazidga bayʼat qildi; soʻng Marj Dimashqda Zahhok ibn Qays bilan jang boʻldi: Zahhokda oltmish ming, umaviylarda oʻn uch ming kishi edi; Ubaydullohning hiylasi bilan sulh soʻralib, Marvon ularni bosdi va Zahhokni oʻldirdi. Marvon uni Iroqqa jihozlab yubordi; Husaynning shiasi uni qarshi olib magʻlub boʻldi. U bilan Husayn ibn Numayr as-Sakuniy, Shurahbil ibn Zi-l-Kaloʼ, Adham al-Bohiliy va boshqalar bor edi. Kufada yolgʻonchi Muxtor bosh koʻtarib, Ibrohim ibn al-Ashtarni sakkiz ming kishi bilan jihozladi; 67 h. yilning boshida Xozirda toʻqnashdilar, Ibn al-Ashtar saharda bosdi va shomliklar qochdi; Ubaydulloh, Husayn ibn Numayr va Shurahbil oʻldirilib, boshlari Makkaga yuborildi. Marjona oʻgʻliga: «Rasululloh ﷺ ning qizining oʻgʻlini oʻldirding, jannatni koʻrmaysan», der edi. Abu-l-Yaqzon: «U 67 h. yilning Oshuro kunida oʻldirildi», degan. Umora ibn Umayrning sahih hadisida: boshlar keltirilganida bir ilon boshlar orasidan oʻtib Ubaydullohning burun katagiga kirib chiqqani — buni ikki-uch marta takrorlagani aytiladi. Zahabiy soʻngida: «Shiaʼning turmushi bu kishini laʼnatlamaguncha yoqimli boʻlmaydi; biz esa ularni Alloh uchun yomon koʻramiz va ulardan voz kechamiz, ammo laʼnatlamaymiz; ularning ishi Allohga havoladir», deydi.Ироқ амири Абу Ҳафс. У 55 ҳ. йилда, йигирма икки ёшида Басра волийлигига ўтирди; Хуросонга ҳам волий бўлди ва Жайҳундан ўтган илк араб бўлиб, Байканд ва бошқа жойларни фатҳ этди. Заҳабий уни: «Сурати кўркам, сийрати хунук эди», деб тавсифлайди. Айтилишича, онаси Маржона форс подшоҳларининг қизларидан бўлган. Абу Воил: «Басрада унинг ҳузурига кирдим; олдида Исфаҳон хирожидан келган уч миллион дирҳам тепадек уйилиб турарди», дейди. Ҳасан ривоят қилади: «Убайдуллоҳни Муовия амир қилиб бизга юборди — сафеҳ бир йигит эди, қонни қаттиқ тўкди. Абдуллоҳ ибн Муғаффал кириб: „Қилаётган ишингдан тўхта, чунки чўпонларнинг ёмони — хутамадир“, деди. У: „Сен Муҳаммад ﷺ ашобининг пучагидан бошқа нарса эмассан“, деди. Ибн Муғаффал: „Онанг йўқ бўлгур, уларда пучак бўлармиди!“ деди». Ибн Муғаффал касал бўлганида амир йўқлаб келиб васият сўради; у: «Менга жаноза ўқима ва қабрим устида турма», деди. Ҳасан яна: Убайдуллоҳ қўрқоқ эди, дейди. Айтиладики, унга бу сўзни айтган киши «Саҳиҳ Муслим»да келганидек Оиз ибн Амр ал-Музаний эди — Заҳабий: «Эҳтимол, бу икки воқеадир», дейди. Убайдуллоҳнинг бошидан кўп ғавғолар ўтди; Ҳусайн разияллоҳу анҳуга қилган иши сабабли мусулмонлар ундан нафратландилар. Язиднинг ўлими хабари келганида асир олинишига оз қолиб қочди, саҳрони кесиб Шомга ўтди ва Марвонга қўшилди. Басрада у Язиднинг ўлимини эълон қилган, аммо Салама ар-Риёҳий Ибн Зубайрга даъват қилиб чиққач, одамлар унга майл қилган эди. Халқ талаби билан зиндонлардаги хорижийларни чиқарганида, улар байъат бериш ўрнига унга қаттиқ гапириб, «Бу Ибн Маржонанинг байъати», деб деворларни силаб чиқдилар ва отларини талон-тарож қилдилар. У кечаси чиқиб, Азд раиси Масъуд ибн Амрдан паноҳ сўради. Басра аҳли Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Навфални амир қилди; хорижийлар Масъудни ўлдирдилар ва Нофиъ ибн ал-Азрақ бошчилигида жанг авжига чиқди. Убайдуллоҳ эса юз киши билан Шомга қочиб Жобияга етди, у ерда Марвон билан Холид ибн Язидга байъат қилди; сўнг Марж Димашқда Заҳҳок ибн Қайс билан жанг бўлди: Заҳҳокда олтмиш минг, умавийларда ўн уч минг киши эди; Убайдуллоҳнинг ҳийласи билан сулҳ сўралиб, Марвон уларни босди ва Заҳҳокни ўлдирди. Марвон уни Ироққа жиҳозлаб юборди; Ҳусайннинг шиаси уни қарши олиб мағлуб бўлди. У билан Ҳусайн ибн Нумайр ас-Сакуний, Шураҳбил ибн Зи-л-Калў, Адҳам ал-Боҳилий ва бошқалар бор эди. Куфада ёлғончи Мухтор бош кўтариб, Иброҳим ибн ал-Аштарни саккиз минг киши билан жиҳозлади; 67 ҳ. йилнинг бошида Хозирда тўқнашдилар, Ибн ал-Аштар саҳарда босди ва шомликлар қочди; Убайдуллоҳ, Ҳусайн ибн Нумайр ва Шураҳбил ўлдирилиб, бошлари Маккага юборилди. Маржона ўғлига: «Расулуллоҳ ﷺ нинг қизининг ўғлини ўлдирдинг, жаннатни кўрмайсан», дер эди. Абу-л-Яқзон: «У 67 ҳ. йилнинг Ошуро кунида ўлдирилди», деган. Умора ибн Умайрнинг саҳиҳ ҳадисида: бошлар келтирилганида бир илон бошлар орасидан ўтиб Убайдуллоҳнинг бурун катагига кириб чиққани — буни икки-уч марта такрорлагани айтилади. Заҳабий сўнгида: «Шиаънинг турмуши бу кишини лаънатламагунча ёқимли бўлмайди; биз эса уларни Аллоҳ учун ёмон кўрамиз ва улардан воз кечамиз, аммо лаънатламаймиз; уларнинг иши Аллоҳга ҳаволадир», дейди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 545Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 545
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Iroq amiri edi: uning tomonidan Hishom ibn Hubayra qozi, Abbod ibn Ziyod Sijistonga, Sharik ibn al-Aʼvar al-Horisiy esa Kirmonga voliy qilib qoʻyilgan edi.Ироқ амири эди: унинг томонидан Ҳишом ибн Ҳубайра қози, Аббод ибн Зиёд Сижистонга, Шарик ибн ал-Аъвар ал-Ҳорисий эса Кирмонга волий қилиб қўйилган эди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3974Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3974
al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy)ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий)
Voliy va fotih; botirlardan, xatib. Basrada tugʻilgan. Otasi Iroqda vafot etganda uning yonida edi, soʻng Shomga yoʻl olgan va «amakisi» Muoviya uni 53-hijriy yili Xurosonga voliy qilgan; u oʻsha yoqqa yoʻnalib, keyin tuyalarda daryodan oʻtib Buxoro togʻlariga borgan, «Romiysan»ni va «Poykand»ning yarmini fath etgan. Uning bilan birga boʻlganlardan biri: «Ubaydullohdan koʻra qattiqroq bahodirni koʻrmadim: turklarning bir yurishiga roʻpara boʻldik, uni jang qilib ularga hamla qilar, nayza sanchar, koʻzimizdan gʻoyib boʻlar, soʻng bayrogʻini qondan tomchilagan holda koʻtarardi», degan. Xurosonda ikki yil turgan. Muoviya uni 55-hijriy yili Basraga amir qilib koʻchirgan; u xorijiylar bilan jang qilib, ularga qattiq turgan. Yazid uni 60-hijriy yili amirligida tasdiqlab, unga: «Menga xabar yetdiki, Husayn ibn Ali Iroq tomon yoʻl olibdi; qarovullar va posbonlar qoʻy, gumon ustida ehtiyot boʻl, tuhmat ustida ushla, faqat sen bilan jang qilgan bilangina jang qil va yuz bergan har narsani menga yozib tur», deb yozgan. Husayn roziyallohu anhuning oʻldirilishi fojiasi uning kunlarida va uning qoʻli bilan boʻldi. Yazid vafot etgach (65-hijriy yili) Basra ahli Ubaydullohga bayʼat qildi, ammo koʻp oʻtmay unga qarshi chiqdilar; u yashirinib yurib, nihoyat Shomga qochib chiqa oldi. Ozgina turgach, Iroqni koʻzlab qaytdi va Husaynning qonini talab qilgan qoʻshin bilan kelayotgan Ibrohim ibn al-Ashtarga duch keldi; jang qilishdi, Ubaydullohning sheriklari tarqab ketdi va Ibn al-Ashtar uni Mavsil yeridagi «Xozir»da oʻldirdi. Ibn Ziyodning raqiblari uni onasining ismi bilan «Ibn Marjona» deb atardilar.Волий ва фотиҳ; ботирлардан, хатиб. Басрада туғилган. Отаси Ироқда вафот этганда унинг ёнида эди, сўнг Шомга йўл олган ва «амакиси» Муовия уни 53-ҳижрий йили Хуросонга волий қилган; у ўша ёққа йўналиб, кейин туяларда дарёдан ўтиб Бухоро тоғларига борган, «Ромийсан»ни ва «Пойканд»нинг ярмини фатҳ этган. Унинг билан бирга бўлганлардан бири: «Убайдуллоҳдан кўра қаттиқроқ баҳодирни кўрмадим: туркларнинг бир юришига рўпара бўлдик, уни жанг қилиб уларга ҳамла қилар, найза санчар, кўзимиздан ғойиб бўлар, сўнг байроғини қондан томчилаган ҳолда кўтарарди», деган. Хуросонда икки йил турган. Муовия уни 55-ҳижрий йили Басрага амир қилиб кўчирган; у хорижийлар билан жанг қилиб, уларга қаттиқ турган. Язид уни 60-ҳижрий йили амирлигида тасдиқлаб, унга: «Менга хабар етдики, Ҳусайн ибн Али Ироқ томон йўл олибди; қаровуллар ва посбонлар қўй, гумон устида эҳтиёт бўл, туҳмат устида ушла, фақат сен билан жанг қилган билангина жанг қил ва юз берган ҳар нарсани менга ёзиб тур», деб ёзган. Ҳусайн розияллоҳу анҳунинг ўлдирилиши фожиаси унинг кунларида ва унинг қўли билан бўлди. Язид вафот этгач (65-ҳижрий йили) Басра аҳли Убайдуллоҳга байъат қилди, аммо кўп ўтмай унга қарши чиқдилар; у яшириниб юриб, ниҳоят Шомга қочиб чиқа олди. Озгина тургач, Ироқни кўзлаб қайтди ва Ҳусайннинг қонини талаб қилган қўшин билан келаётган Иброҳим ибн ал-Аштарга дуч келди; жанг қилишди, Убайдуллоҳнинг шериклари тарқаб кетди ва Ибн ал-Аштар уни Мавсил еридаги «Хозир»да ўлдирди. Ибн Зиёднинг рақиблари уни онасининг исми билан «Ибн Маржона» деб атардилар.
Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 4, b. 193Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 4, б. 193