Umar ibn Ibrohim al-Xayyomiy an-Naysoburiy (Abul-Fath, Umar Xayyom)

Arab tilini oʻzlashtirgan fors shoiri va faylasufi; Nishopurda tugʻilib, oʻsha yerda vafot etgan. Matematika, falakiyot, til, fiqh va tarixni bilardi; arabcha sheʼrlari va arabcha tasniflari bor. Kitoblaridan risolalar qolgan: «Sharh mo yushkilu min musodarot Uqlidis», «Maqola fil-jabr val-muqobala», «al-Ihtiyol li maʼrifat miqdoray az-zahab val-fizza fi jism murakkab minhumo», qozi Abu Nasr an-Nasaviyga yoʻllagan «al-Xalq vat-takyif», Istanbuldagi Asʼad Afandi xizonasida (1933-majmua) turgan toʻrt varaqli «Risola javoban li-salos masoil» — al-Maymaniy uni juda nafis, shohona risola deb baholagan — va Maʼhad al-maxtutotdagi uch varaqli «Risola fil-musiqo». Shuhratining choʻqqisi forsiyda nazm qilgan «Ruboiylar»i boʻlib, ular arab, lotin, fransuz, ingliz, nemis, italyan, dan va boshqa tillarga tarjima qilingan; qadri oʻz kunlarida ham bilingan: saljuqiy sulton Malikshoh uni nadimlar qatorida tutar, Buxorodagi xoqon Shams al-Muluk uni ulugʻlab, oʻz taxtida yoniga oʻtqizardi. Zamonasi ahli uning eʼtiqodiga taʼna qilgach, haj qildi, bir muddat Bagʻdodda turdi va odamlardan taqvo bilan ehtiyot boʻlib qaytdi; yoshligida Nizom al-Mulk bilan Hasan Sabboh uning yaqin doʻstlaridan boʻlib, uchovlari kim martabaga yetsa, qolgan ikkisiga yordam berishga ahdlashgan edilar — Nizom al-Mulk vazir boʻlgach, unga Nishopur daromadidan yiliga oʻn ming dinor tayinladi, ammo sulton koʻp oʻtmay hisobni Nizom al-Mulk qoʻlidan oldi. Uni koʻrgan zamondoshi al-Bayhaqiy uni «imom» va «hujjat al-haq» deb atab: «hikmat ilmlarining boʻlimlarida Ibn Sinodan keyin turadi», degan, shu bilan birga uni yomon xulqli va tor koʻngilli deb, oltin xilol bilan tish kovlashini ham qayd etgan; Ibn Asirning «al-Komil»ida u 467-hijriy yili saljuqiy sulton Malikshoh uchun rasadxona qurgan munajjimlardan biri deyiladi; al-Qiftiy esa uni «Xuroson imomi, zamon allomasi; yunon ilmini biladi, inson nafsini poklash uchun tan harakatlarini tozalashga chorlab, Yagona Dayyonni talab qilishga undaydi» deb taʼriflagan va arabcha sheʼridan baytlar keltirgan. Al-Qummiyning naqlicha, u sulton Jaloliddin Malikshoh asridagi sakkiz hakimdan biri boʻlib, ular quyoshning Hamalga kirishidan boshlanadigan va taqvimlar shunga qurilgan tarixni tuzganlar; hozirgi zamon arab yozuvchilari u haqda koʻp yozgan — Ahmad Homid as-Sarrofning «Umar al-Xayyom»i va Abdulhaq Fozilning «Savrat al-Xayyom»i shular jumlasidan.Араб тилини ўзлаштирган форс шоири ва файласуфи; Нишопурда туғилиб, ўша ерда вафот этган. Математика, фалакиёт, тил, фиқҳ ва тарихни биларди; арабча шеърлари ва арабча таснифлари бор. Китобларидан рисолалар қолган: «Шарҳ мо юшкилу мин мусодарот Уқлидис», «Мақола фил-жабр вал-муқобала», «ал-Иҳтиёл ли маърифат миқдорай аз-заҳаб вал-физза фи жисм мураккаб минҳумо», қози Абу Наср ан-Насавийга йўллаган «ал-Халқ ват-такйиф», Истанбулдаги Асъад Афанди хизонасида (1933-мажмуа) турган тўрт варақли «Рисола жавобан ли-салос масоил» — ал-Майманий уни жуда нафис, шоҳона рисола деб баҳолаган — ва Маъҳад ал-махтутотдаги уч варақли «Рисола фил-мусиқо». Шуҳратининг чўққиси форсийда назм қилган «Рубоийлар»и бўлиб, улар араб, лотин, франсуз, инглиз, немис, италян, дан ва бошқа тилларга таржима қилинган; қадри ўз кунларида ҳам билинган: салжуқий султон Маликшоҳ уни надимлар қаторида тутар, Бухородаги хоқон Шамс ал-Мулук уни улуғлаб, ўз тахтида ёнига ўтқизарди. Замонаси аҳли унинг эътиқодига таъна қилгач, ҳаж қилди, бир муддат Бағдодда турди ва одамлардан тақво билан эҳтиёт бўлиб қайтди; ёшлигида Низом ал-Мулк билан Ҳасан Саббоҳ унинг яқин дўстларидан бўлиб, учовлари ким мартабага еца, қолган иккисига ёрдам беришга аҳдлашган эдилар — Низом ал-Мулк вазир бўлгач, унга Нишопур даромадидан йилига ўн минг динор тайинлади, аммо султон кўп ўтмай ҳисобни Низом ал-Мулк қўлидан олди. Уни кўрган замондоши ал-Байҳақий уни «имом» ва «ҳужжат ал-ҳақ» деб атаб: «ҳикмат илмларининг бўлимларида Ибн Синодан кейин туради», деган, шу билан бирга уни ёмон хулқли ва тор кўнгилли деб, олтин хилол билан тиш ковлашини ҳам қайд этган; Ибн Асирнинг «ал-Комил»ида у 467-ҳижрий йили салжуқий султон Маликшоҳ учун расадхона қурган мунажжимлардан бири дейилади; ал-Қифтий эса уни «Хуросон имоми, замон алломаси; юнон илмини билади, инсон нафсини поклаш учун тан ҳаракатларини тозалашга чорлаб, Ягона Дайённи талаб қилишга ундайди» деб таърифлаган ва арабча шеъридан байтлар келтирган. Ал-Қуммийнинг нақлича, у султон Жалолиддин Маликшоҳ асридаги саккиз ҳакимдан бири бўлиб, улар қуёшнинг Ҳамалга киришидан бошланадиган ва тақвимлар шунга қурилган тарихни тузганлар; ҳозирги замон араб ёзувчилари у ҳақда кўп ёзган — Аҳмад Ҳомид ас-Саррофнинг «Умар ал-Хайём»и ва Абдулҳақ Фозилнинг «Саврат ал-Хайём»и шулар жумласидан.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 5, b. 38Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 5, б. 38