Usoma ibn Zayd

Usoma ibn Zayd ibn Horisa ibn Sharohil ibn Abdul-Uzzo ibn Imruʼulqays — mavlo, ulugʻ amir; Rasululloh ﷺ ning sevgani, uning mavlosi va mavlosining oʻgʻli. Kunyasi Abu Zayd, Abu Muhammad ham deyiladi, Abu Horisa ham, Abu Yazid ham deyilgan. Onasi Paygʻambar ﷺ ning enagasi Umm Ayman edi. U qop-qora tanli, koʻngli yengil, chaqqon va botir kishi boʻlgan; Paygʻambar ﷺ uni tarbiyalagan va juda sevgan. Paygʻambar ﷺ uni Shomga gʻazot qiluvchi qoʻshinga sarkarda qilib tayinladi; qoʻshinda Umar va boshqa kattalar bor edi. Ammo u yoʻlga chiqmasidan Rasululloh ﷺ vafot etdi; shunda Siddiq ularni tezda joʻnatdi va ular Balqo tomonidagi Abnoga bostirib bordilar. Aytilishicha, u otasi bilan birga Muʼta kunida ham hozir boʻlgan. Bir muddat Mizzada yashadi, soʻng Madinaga qaytdi va oʻsha yerda vafot etdi; Vodil-Quroda vafot etgan degan soʻz ham bor. Undan Abu Hurayra, Ibn Abbos, Abu Voil, Abu Usmon an-Nahdiy, Urva ibn az-Zubayr, Abu Salama, Abu Saʼid al-Maqburiy, Omir ibn Saʼd, Abu Zibyon, Ato ibn Abu Raboh, bir necha kishi va ikki oʻgʻli — Hasan bilan Muhammad rivoyat qildilar. Usomadan sobit boʻlishicha, Paygʻambar ﷺ uni va Hasanni olib: «Allohim, men bu ikkovini sevaman, Sen ham ularni sevgin», der edi. Zahabiy aytadi: Usoma Hasandan oʻn yildan koʻproq katta edi. Otasi oq tanli boʻlgani uchun jaholat ahli uning nasabiga til tekkizardi; qiyofashunos Mujazziz al-Mudlijiyning: «Bu oyoqlar bir-biridan», degan soʻzidan Rasululloh ﷺ suyundi. Ali: «Ey Allohning Rasuli, ahlingiz ichida sizga eng suyuklisi kim?» deb soʻraganida, u zot: «Fotima», dedi. «Men erkaklar haqida soʻrayapman», deganida: «Alloh unga neʼmat bergan va men ham unga neʼmat bergan kishi — Usoma ibn Zayd», dedi. «Soʻng kim?» deganida: «Soʻng sen», dedi. Oisha: «Rasululloh ﷺ ning: «Kim Alloh va Rasulini sevsa, Usomani sevsin», deganini eshitganimdan keyin hech kimga Usomani yomon koʻrish yarashmaydi», degan. Oʻgʻrilik qilgan maxzumiy ayol haqida ham: «Rasululloh ﷺ ga bu haqda soʻz ochishga Usomadan boshqa kim jurʼat qiladi?» deyilgan edi. Ibn Umardan: Rasululloh ﷺ: «Odamlarning menga eng suyuklisi Usoma — na Fotimani, na boshqasini istisno qilaman», degan. Zayd ibn Aslam otasidan naql qiladi: Umar Usomaga uch ming besh yuz, oʻz oʻgʻli Abdullohga uch ming maosh belgiladi. Oʻgʻli: «Nega uni mendan ustun qoʻyding? Vallohi, u meni birorta jangda ortda qoldirgani yoʻq», deganida, Umar: «Chunki uning otasi Rasululloh ﷺ ga sening otangdan suyukliroq edi, oʻzi esa Rasululloh ﷺ ga sendan suyukliroq; men Rasululloh ﷺ ning muhabbatini oʻz muhabbatimdan ustun qoʻydim», dedi. Ibn Umar aytadi: Rasululloh ﷺ Usomani amir qilganida, uning amirligiga til tekkizishdi; shunda u zot: «Agar uning amirligiga til tekkizsalar, ilgari otasining amirligiga ham til tekkizgan edilar. Vallohi, u amirlikka loyiq edi va menga odamlarning eng suyuklisi edi; mana bu oʻgʻli ham undan keyin menga odamlarning eng suyuklisidir», dedi. Zahabiy: Paygʻambar ﷺ uni oʻsha qoʻshinga amir qilganda, u oʻn sakkiz yoshda edi, deydi. Urva rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ Arafotdan qaytishni Usomani kutib kechiktirgan; qora tanli, pachaq burun bir yigit kelgan. Yaman ahli: «Biz shuning uchun oʻtirgan ekanmiz-da!» deyishdi — ridda kunlarida ularning dindan qaytishiga shu sabab boʻlgan. Vakiʼ aytadi: tanilganlardan fitnadan salomat qolganlar — Saʼd, Ibn Umar, Usoma ibn Zayd va Muhammad ibn Maslama. Zahabiy: Usoma Paygʻambar ﷺ ning: «Ey Usoma, «Lo ilaha illalloh»ni nima qilasan?» degan kunidan nafʼ oldi; qoʻlini tiydi, uyini lozim tutdi va yaxshi qildi, deydi. Oisha aytadi: Rasululloh ﷺ Usomaning burnini artmoqchi boʻlgan edi, men: «Qoʻying, buni oʻzim qilay», dedim. U zot: «Ey Oisha, uni sevgin, men uni sevaman», dedi. Yana Oishadan: Rasululloh ﷺ menga bolaligida Usomaning yuzini yuvishni buyurdi; men hali tugʻmagan, bolalarni qanday yuvishni bilmasdim, shu bois uni durustroq yuva olmadim. Shunda u zot uni olib, yuzini yuva boshladi va: «Usoma qiz boʻlmagani bilan bizga yaxshilik qildi; agar qiz boʻlganingda, seni bezar va sovgʻalar berardim», dedi. Umar Usomani uchratganda hamisha: «Assalomu alayka, ey amir, va rahmatulloh! Rasululloh ﷺ sen menga amir boʻlgan holingda vafot etdi», der edi. Ubaydulloh ibn Abdulloh aytadi: Usomani Oishaning hujrasi eshigi yonida yonboshlab, ovozini koʻtarib qoʻshiq aytayotganini koʻrdim; yana uni Paygʻambar ﷺ ning qabri yonida namoz oʻqiyotganini koʻrdim. Marvon oʻtib qolib: «Qabr yonida namoz oʻqiysanmi!» deb, unga xunuk soʻz aytdi. U: «Ey Marvon, sen fahsh soʻzli va fahshga berilgan kishisan; men Rasululloh ﷺ ning: «Alloh fahsh soʻzli, fahshga berilgan kishini yomon koʻradi», deganini eshitganman», dedi. Qays ibn Abu Hozim aytadi: Rasululloh ﷺ ga bayroq Xolidga oʻtgani xabari yetganda: «Nega otasi oʻldirilgan bir kishiga berilmadi?» dedi — Usomani nazarda tutgan edi.Усома ибн Зайд ибн Ҳориса ибн Шароҳил ибн Абдул-Уззо ибн Имруъулқайс — мавло, улуғ амир; Расулуллоҳ ﷺ нинг севгани, унинг мавлоси ва мавлосининг ўғли. Куняси Абу Зайд, Абу Муҳаммад ҳам дейилади, Абу Ҳориса ҳам, Абу Язид ҳам дейилган. Онаси Пайғамбар ﷺ нинг энагаси Умм Айман эди. У қоп-қора танли, кўнгли енгил, чаққон ва ботир киши бўлган; Пайғамбар ﷺ уни тарбиялаган ва жуда севган. Пайғамбар ﷺ уни Шомга ғазот қилувчи қўшинга саркарда қилиб тайинлади; қўшинда Умар ва бошқа катталар бор эди. Аммо у йўлга чиқмасидан Расулуллоҳ ﷺ вафот этди; шунда Сиддиқ уларни тезда жўнатди ва улар Балқо томонидаги Абнога бостириб бордилар. Айтилишича, у отаси билан бирга Муъта кунида ҳам ҳозир бўлган. Бир муддат Миззада яшади, сўнг Мадинага қайтди ва ўша ерда вафот этди; Водил-Қурода вафот этган деган сўз ҳам бор. Ундан Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Абу Воил, Абу Усмон ан-Наҳдий, Урва ибн аз-Зубайр, Абу Салама, Абу Саъид ал-Мақбурий, Омир ибн Саъд, Абу Зибён, Ато ибн Абу Рабоҳ, бир неча киши ва икки ўғли — Ҳасан билан Муҳаммад ривоят қилдилар. Усомадан собит бўлишича, Пайғамбар ﷺ уни ва Ҳасанни олиб: «Аллоҳим, мен бу икковини севаман, Сен ҳам уларни севгин», дер эди. Заҳабий айтади: Усома Ҳасандан ўн йилдан кўпроқ катта эди. Отаси оқ танли бўлгани учун жаҳолат аҳли унинг насабига тил теккизарди; қиёфашунос Мужаззиз ал-Мудлижийнинг: «Бу оёқлар бир-биридан», деган сўзидан Расулуллоҳ ﷺ суюнди. Али: «Эй Аллоҳнинг Расули, аҳлингиз ичида сизга энг суюклиси ким?» деб сўраганида, у зот: «Фотима», деди. «Мен эркаклар ҳақида сўраяпман», деганида: «Аллоҳ унга неъмат берган ва мен ҳам унга неъмат берган киши — Усома ибн Зайд», деди. «Сўнг ким?» деганида: «Сўнг сен», деди. Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ким Аллоҳ ва Расулини севса, Усомани севсин», деганини эшитганимдан кейин ҳеч кимга Усомани ёмон кўриш ярашмайди», деган. Ўғрилик қилган махзумий аёл ҳақида ҳам: «Расулуллоҳ ﷺ га бу ҳақда сўз очишга Усомадан бошқа ким журъат қилади?» дейилган эди. Ибн Умардан: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларнинг менга энг суюклиси Усома — на Фотимани, на бошқасини истисно қиламан», деган. Зайд ибн Аслам отасидан нақл қилади: Умар Усомага уч минг беш юз, ўз ўғли Абдуллоҳга уч минг маош белгилади. Ўғли: «Нега уни мендан устун қўйдинг? Валлоҳи, у мени бирорта жангда ортда қолдиргани йўқ», деганида, Умар: «Чунки унинг отаси Расулуллоҳ ﷺ га сенинг отангдан суюклироқ эди, ўзи эса Расулуллоҳ ﷺ га сендан суюклироқ; мен Расулуллоҳ ﷺ нинг муҳаббатини ўз муҳаббатимдан устун қўйдим», деди. Ибн Умар айтади: Расулуллоҳ ﷺ Усомани амир қилганида, унинг амирлигига тил теккизишди; шунда у зот: «Агар унинг амирлигига тил теккизсалар, илгари отасининг амирлигига ҳам тил теккизган эдилар. Валлоҳи, у амирликка лойиқ эди ва менга одамларнинг энг суюклиси эди; мана бу ўғли ҳам ундан кейин менга одамларнинг энг суюклисидир», деди. Заҳабий: Пайғамбар ﷺ уни ўша қўшинга амир қилганда, у ўн саккиз ёшда эди, дейди. Урва ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ Арафотдан қайтишни Усомани кутиб кечиктирган; қора танли, пачақ бурун бир йигит келган. Яман аҳли: «Биз шунинг учун ўтирган эканмиз-да!» дейишди — ридда кунларида уларнинг диндан қайтишига шу сабаб бўлган. Вакиъ айтади: танилганлардан фитнадан саломат қолганлар — Саъд, Ибн Умар, Усома ибн Зайд ва Муҳаммад ибн Маслама. Заҳабий: Усома Пайғамбар ﷺ нинг: «Эй Усома, «Ло илаҳа иллаллоҳ»ни нима қиласан?» деган кунидан нафъ олди; қўлини тийди, уйини лозим тутди ва яхши қилди, дейди. Оиша айтади: Расулуллоҳ ﷺ Усоманинг бурнини артмоқчи бўлган эди, мен: «Қўйинг, буни ўзим қилай», дедим. У зот: «Эй Оиша, уни севгин, мен уни севаман», деди. Яна Оишадан: Расулуллоҳ ﷺ менга болалигида Усоманинг юзини ювишни буюрди; мен ҳали туғмаган, болаларни қандай ювишни билмасдим, шу боис уни дурустроқ юва олмадим. Шунда у зот уни олиб, юзини юва бошлади ва: «Усома қиз бўлмагани билан бизга яхшилик қилди; агар қиз бўлганингда, сени безар ва совғалар берардим», деди. Умар Усомани учратганда ҳамиша: «Ассалому алайка, эй амир, ва раҳматуллоҳ! Расулуллоҳ ﷺ сен менга амир бўлган ҳолингда вафот этди», дер эди. Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ айтади: Усомани Оишанинг ҳужраси эшиги ёнида ёнбошлаб, овозини кўтариб қўшиқ айтаётганини кўрдим; яна уни Пайғамбар ﷺ нинг қабри ёнида намоз ўқиётганини кўрдим. Марвон ўтиб қолиб: «Қабр ёнида намоз ўқийсанми!» деб, унга хунук сўз айтди. У: «Эй Марвон, сен фаҳш сўзли ва фаҳшга берилган кишисан; мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Аллоҳ фаҳш сўзли, фаҳшга берилган кишини ёмон кўради», деганини эшитганман», деди. Қайс ибн Абу Ҳозим айтади: Расулуллоҳ ﷺ га байроқ Холидга ўтгани хабари етганда: «Нега отаси ўлдирилган бир кишига берилмади?» деди — Усомани назарда тутган эди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 496Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 496