Valiyuddin Abdurahmon ibn Muhammad al-Ishbiliy at-Tunisiy, soʻng al-Qohiriy al-Molikiy, Ibn Xaldun nomi bilan mashhur

732-yil ramazon oyining birinchisida Tunisda tugʻilgan; Qurʼonni, ikki «Shotibiyya»ni, «Muxtasar Ibn al-Hojib al-farʼiy»ni va nahvda «at-Tashil»ni yod olgan; yurtdoshlaridan bir jamoaga fiqh oʻqib, u yerda hadis eshitgan va koʻp fanlarni oʻqib, barchasida, ayniqsa adab va kotiblik fanida mohir boʻlgan. 753-yilda Fosga borib, uning sultoni huzuriga tushgan, soʻng imtihonga uchrab ikki yilcha qamalgan, keyin sir kotibligini va mazolim nazoratini olgan. Andalusga kirib, 764-yil rabiʼul-avvali boshlarida Gʻarnotaga kelgan; uning sultoni Ibn al-Ahmar uni kutib olib, majlisi ahliga qoʻshgan va Ishbiliyadagi franklar ulugʻiga elchi qilib yuborgan — u topshirilgan ishni bajargan. 766-yilda Bijoyaga borgan va uning sohibi mamlakati tadbirini bir muddat unga topshirgan; soʻng hajga izn soʻrab, 784-yil zulqaʼdasida Misr diyoriga kelgan, haj qilib qaytgan va Misr ahli uni kutib olib ikrom qilgan hamda undan ajralmay, doʻstlashishgan. al-Azhar jomeʼida bir muddat dars bergan, keyin az-Zohir Barquq 786-yil jumodul-oxirida uni Misr diyorida moliklar qoziligiga tayinlagan. Koʻp muvaqqiʼlarni yoʻq qilgan va shapaloq bilan taʼzir berar, uni «zajj» deb atardi: birovga gʻazablansa: «Zujjuhu!» der va uning boʻyni qizarguncha urishardi. Ozod etilib, qaytarilishi takrorlanib turgan, toki 808-yil ramazonidan toʻrt kecha qolganda, chorshanba kuni qozi holida toʻsatdan vafot etgan va Bob an-Nasr tashqarisidagi soʻfiylar qabristoniga dafn qilingan. Qozilikdan ajralgan kunlarida Temur bilan urushish uchun qoʻshin bilan chiqqan va u bilan uchrashib, uni aldab, Temur uni ikrom qilib, ozuqa bergandan soʻng qutulib chiqqan. Uni tarjima qilganlardan biri: «Baʼzi kechalarida kuychilarni koʻp tinglar va yosh yigitlar bilan aralashardi», degan; boshqasi: «Fasih, soʻzamol, surati chiroyli, suhbati yaxshi edi — ozod etilgan chogʻida; valiy boʻlsa esa suhbatdosh boʻlmasdi, balki koʻrinmagani maʼqul edi», degan. Ibn al-Xatib: «Fozil kishi, fazilatlari koʻp, qadri baland, sharafi asl, majlisi vazmin, himmati baland, yuragi kuchli, aqliy va naqliy fanlarda peshqadam, mazoyasi koʻp, bahsi qattiq, yodi koʻp, tasavvuri sogʻlom, xati goʻzal, suhbati yaxshi», degan; al-Maqriziy ham uni maqtagan. Hofiz Abu-l-Hasan al-Haysamiy esa uni yerga urishda haddan oshardi: Ibn Hajar sababini soʻraganda, unga Ibn Xaldun Husayn ibn Ali haqida «bobosining qilichi bilan oʻldirilgan» deganini eshitgani, deb aytgan va yigʻlab, Ibn Xaldunni laʼnatlab soʻkkan; Ibn Hajar bu soʻz hozirgi tarixda topilmasligini, ehtimol uni qaytib olgan nusxasida zikr qilganini aytadi.732-йил рамазон ойининг биринчисида Тунисда туғилган; Қуръонни, икки «Шотибийя»ни, «Мухтасар Ибн ал-Ҳожиб ал-фаръий»ни ва наҳвда «ат-Ташил»ни ёд олган; юртдошларидан бир жамоага фиқҳ ўқиб, у ерда ҳадис эшитган ва кўп фанларни ўқиб, барчасида, айниқса адаб ва котиблик фанида моҳир бўлган. 753-йилда Фосга бориб, унинг султони ҳузурига тушган, сўнг имтиҳонга учраб икки йилча қамалган, кейин сир котиблигини ва мазолим назоратини олган. Андалусга кириб, 764-йил рабиъул-аввали бошларида Ғарнотага келган; унинг султони Ибн ал-Аҳмар уни кутиб олиб, мажлиси аҳлига қўшган ва Ишбилиядаги франклар улуғига элчи қилиб юборган — у топширилган ишни бажарган. 766-йилда Бижояга борган ва унинг соҳиби мамлакати тадбирини бир муддат унга топширган; сўнг ҳажга изн сўраб, 784-йил зулқаъдасида Миср диёрига келган, ҳаж қилиб қайтган ва Миср аҳли уни кутиб олиб икром қилган ҳамда ундан ажралмай, дўстлашишган. ал-Азҳар жомеъида бир муддат дарс берган, кейин аз-Зоҳир Барқуқ 786-йил жумодул-охирида уни Миср диёрида моликлар қозилигига тайинлаган. Кўп муваққиъларни йўқ қилган ва шапалоқ билан таъзир берар, уни «зажж» деб атарди: бировга ғазабланса: «Зужжуҳу!» дер ва унинг бўйни қизаргунча уришарди. Озод этилиб, қайтарилиши такрорланиб турган, токи 808-йил рамазонидан тўрт кеча қолганда, чоршанба куни қози ҳолида тўсатдан вафот этган ва Боб ан-Наср ташқарисидаги сўфийлар қабристонига дафн қилинган. Қозиликдан ажралган кунларида Темур билан урушиш учун қўшин билан чиққан ва у билан учрашиб, уни алдаб, Темур уни икром қилиб, озуқа бергандан сўнг қутулиб чиққан. Уни таржима қилганлардан бири: «Баъзи кечаларида куйчиларни кўп тинглар ва ёш йигитлар билан аралашарди», деган; бошқаси: «Фасиҳ, сўзамол, сурати чиройли, суҳбати яхши эди — озод этилган чоғида; валий бўлса эса суҳбатдош бўлмасди, балки кўринмагани маъқул эди», деган. Ибн ал-Хатиб: «Фозил киши, фазилатлари кўп, қадри баланд, шарафи асл, мажлиси вазмин, ҳиммати баланд, юраги кучли, ақлий ва нақлий фанларда пешқадам, мазояси кўп, баҳси қаттиқ, ёди кўп, тасаввури соғлом, хати гўзал, суҳбати яхши», деган; ал-Мақризий ҳам уни мақтаган. Ҳофиз Абу-л-Ҳасан ал-Ҳайсамий эса уни ерга уришда ҳаддан ошарди: Ибн Ҳажар сабабини сўраганда, унга Ибн Халдун Ҳусайн ибн Али ҳақида «бобосининг қиличи билан ўлдирилган» деганини эшитгани, деб айтган ва йиғлаб, Ибн Халдунни лаънатлаб сўккан; Ибн Ҳажар бу сўз ҳозирги тарихда топилмаслигини, эҳтимол уни қайтиб олган нусхасида зикр қилганини айтади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0