Xalaf ibn Ahmad as-Saffor
Muhaddis
Yaʼqub ibn Lays as-Saffor avlodidan; Sijiston amiri, shu yurtga nisbat berilib as-Sijziy va as-Sijistoniy deyiladi. Oʻsha yerda amirlik xonadonida oʻsgan, yoshligida Xuroson va Iroqqa safar qilib, fiqh oʻrgangan va hadis rivoyat qilgan. Sijistonga qaytib, 298-yili uni amakisi al-Muaddal ibn Alidan tortib olgan somoniylar zaiflashgach, 350-yili mustaqil hokim boʻlgan. Yurt ishlarini tartibga solib, buvayhiylarga qarashli Kirmonni ham qoʻshib olgan, keyin ular uni qaytarib olishgan. Yurtidagi katta olimlarni jamlab, ular u bilan birgalikda Qurʼonga eng yirik kitoblardan biri boʻlgan «Tafsir» yozishgan; unda oʻzidan avvalgi mufassirlar, qorilar, nahvchilar va muhaddislarning soʻzlari jamlangan. Al-Utbiy aytadi: «U olimlarga uni tasnif qilishda koʻmaklashib turgan muddatlari uchun yigirma ming dinor sarflagan; uning Naysoburdagi nusxasi Sobuniya madrasasida boʻlib, koʻchiruvchining umrini yeydi va kotibning siyohini tugatadi». 390-yili amirlikni majburan oʻgʻli Tohirga topshirgan, soʻng yolgʻiz farzandi Tohirni oʻldirib, kuch koʻrsatmoqchi boʻlgan; shunda qoʻshin sarkardalari unga qarshi chiqqan va 393-yili sulton Mahmud ibn Sabuktakin uni qamalga olib, taslim boʻlishga majbur qilgan hamda Juzjonga surgun qilgan. Toʻrt yildan keyin Ibn Sabuktakinga «Xalaf Movarounnahr sultoni Elikxon bilan yozishmoqda» deyilgach, uni Gʻazna yaqinidagi Jardiz qishlogʻiga koʻchirishni buyurgan va u shu yerda mahbus holda vafot etgan. Saxovatli amirlardan sanalib, «al-Malik» laqabini olgan. Uni al-Bustiy va Badiʼ az-Zamon al-Hamazoniy madh etgan, as-Saʼolibiyning esa u haqda ikki bayti bor.Яъқуб ибн Лайс ас-Саффор авлодидан; Сижистон амири, шу юртга нисбат берилиб ас-Сижзий ва ас-Сижистоний дейилади. Ўша ерда амирлик хонадонида ўсган, ёшлигида Хуросон ва Ироққа сафар қилиб, фиқҳ ўрганган ва ҳадис ривоят қилган. Сижистонга қайтиб, 298-йили уни амакиси ал-Муаддал ибн Алидан тортиб олган сомонийлар заифлашгач, 350-йили мустақил ҳоким бўлган. Юрт ишларини тартибга солиб, бувайҳийларга қарашли Кирмонни ҳам қўшиб олган, кейин улар уни қайтариб олишган. Юртидаги катта олимларни жамлаб, улар у билан биргаликда Қуръонга энг йирик китоблардан бири бўлган «Тафсир» ёзишган; унда ўзидан аввалги муфассирлар, қорилар, наҳвчилар ва муҳаддисларнинг сўзлари жамланган. Ал-Утбий айтади: «У олимларга уни тасниф қилишда кўмаклашиб турган муддатлари учун йигирма минг динор сарфлаган; унинг Найсобурдаги нусхаси Собуния мадрасасида бўлиб, кўчирувчининг умрини ейди ва котибнинг сиёҳини тугатади». 390-йили амирликни мажбуран ўғли Тоҳирга топширган, сўнг ёлғиз фарзанди Тоҳирни ўлдириб, куч кўрсатмоқчи бўлган; шунда қўшин саркардалари унга қарши чиққан ва 393-йили султон Маҳмуд ибн Сабуктакин уни қамалга олиб, таслим бўлишга мажбур қилган ҳамда Жузжонга сургун қилган. Тўрт йилдан кейин Ибн Сабуктакинга «Халаф Мовароуннаҳр султони Эликхон билан ёзишмоқда» дейилгач, уни Ғазна яқинидаги Жардиз қишлоғига кўчиришни буюрган ва у шу ерда маҳбус ҳолда вафот этган. Саховатли амирлардан саналиб, «ал-Малик» лақабини олган. Уни ал-Бустий ва Бадиъ аз-Замон ал-Ҳамазоний мадҳ этган, ас-Саъолибийнинг эса у ҳақда икки байти бор.
Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 2, b. 309Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 2, б. 309