Xalaf ibn Hishom al-Bazzor
Muhaddis
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Xalaf ibn Hishom ibn Saʼlab — aytilishicha, Tolib ibn Gʻurob — imom, hofiz, hujjat, islomning shayxi, Abu Muhammad al-Bagʻdodiy al-Bazzor, qori. U 150 h. yilda tugʻilgan. Molik ibn Anas, Hammod ibn Zayd, Abu Avona, Abu Shihob al-Hannot Abdurabbih, qozi Sharik, Hammod ibn Yahyo al-Abah, Abul-Ahvas va boshqa bir necha kishidan hadis eshitgan. Sulaym va Abu Yusuf al-Aʼshoga hamda boshqalarga tilovat qilib bergan; harflarni Yahyo ibn Odam, Ishoq al-Musayyabiy va bir toifadan olgan; soʻng qiroat oʻqitish va rivoyat uchun peshqadam boʻlgan. Undan qiroatni yuzma-yuz oʻqib Ahmad ibn Yazid al-Hulvoniy, Salama ibn Osim, Muhammad ibn al-Jahm as-Simmariy, Ahmad ibn Abu Xaysama, Muhammad ibn Yahyo al-Kisoiy, Ahmad ibn Ibrohim al-Varroq, Idris al-Haddod va boshqalar olgan; hadisni esa Muslim «Sahih»ida, Abu Dovud «Sunan»ida, Abu Zurʼa, Abu Hotim, Muso ibn Horun, Abu Yaʼlo al-Mavsiliy, Abul-Qosim al-Bagʻaviy, Muhammad ibn Ibrohim ibn Abon as-Sarroj, oʻgʻli Muhammad ibn Xalaf va koʻpchilik rivoyat qilgan. Muallif aytadi: «Uning harflarda oʻz ixtiyori bor — u sahih, sobit, aslo shozz emas va yetti qiroatdan deyarli chiqmaydi; undan sanoqsiz xalq olgan». Hamdon ibn Honiʼ al-Muqriʼ undan: «Nahvdan bir bob menga mushkul boʻldi; uni tushunmagunimcha sakson ming dirham sarfladim», deganini eshitgan. Xalafning oʻzi: «Kufiylar mazhabi boʻyicha ichimlik ichardim — oʻsha qirq yillik namozimni qayta oʻqidim», degan. al-Husayn ibn Fahm: «Xalaf ibn Hishomdan nabilroq kishini koʻrmadim: avval Qurʼon ahlidan boshlar, keyin hadis ashobiga izn berardi; bizga Abu Avona hadisidan ellik hadis oʻqib berardi», degan. Undan roʻzani ketma-ket tutgani rivoyat qilinadi; muallif: «Ehtimol unga bundan qaytarilgani yetib bormagandir yoki hadisni taʼvil qilgandir», deb izohlaydi. al-Maymuniy naql qiladi: bir kishi Abu Abdullohga (Ahmad ibn Hanbalga): «Xalaf al-Bazzorga nasihat qilgani bordim — u falon hadisni aytibdi», deganida, Abu Abdulloh: «Bu kunlarda — mihna zamonida — bu hadisni aytishi kerak emas edi», degan. Muallif bundan qoida chiqaradi: «Muhaddis sunnat dushmanlari zohiriga yopishadigan hadislarni va sobit boʻlmagan sifatlar haqidagi hadislarni oshkor qilmasligi kerak; aqli yetmagan qavmga hadis aytsang, baʼzilariga fitna boʻladi. Ilm boʻlgan ilmni yashirma, ammo uni senga shovqin koʻtaradigan yoki undan oʻziga zarar tushadigan narsani tushunadigan johillarga berma». Xalafning oʻzi yoshligida Kufaga borib Abu Bakr ibn Ayyoshga oʻqimoqchi boʻlganini soʻzlaydi: Sulaym ibn Iso uni qaytargan, ammo u koʻnmagach, oʻgʻli bilan xat yozib bergan; Abu Bakr xatni oʻqib uni kirgizgan va boshdan-oyoq qarab: «Sen Xalafmisan? Bagʻdodda oʻzingdan qoriroq odam qoldirmadingmi?» deganida, u: «Vallohi, Qurʼon hofizlaridan bir kishini kichik sanaydigan kishiga oʻqimayman», deb chiqib ketgan; oʻshanda u oʻn toʻqqiz yoshda edi. Keyin pushaymon boʻlib, Osim qiroatini Yahyo ibn Odamdan Abu Bakr orqali yozib olgan. Yahyo ibn Maʼin, Nasoiy va boshqalar uni ishonchli sanagan; Doraqutniy: «Obid, fozil edi», degan. Yahyo al-Fahhom uni tushida koʻrib: «Alloh senga nima qildi?» deb soʻraganida: «Meni magʻfirat qildi», degan. Xalaf 229 h. yilning jumodul-oxira oyi yettinchi kunida, saksonga yaqinlashib turib vafot etgan.Халаф ибн Ҳишом ибн Саълаб — айтилишича, Толиб ибн Ғуроб — имом, ҳофиз, ҳужжат, исломнинг шайхи, Абу Муҳаммад ал-Бағдодий ал-Баззор, қори. У 150 ҳ. йилда туғилган. Молик ибн Анас, Ҳаммод ибн Зайд, Абу Авона, Абу Шиҳоб ал-Ҳаннот Абдураббиҳ, қози Шарик, Ҳаммод ибн Яҳё ал-Абаҳ, Абул-Аҳвас ва бошқа бир неча кишидан ҳадис эшитган. Сулайм ва Абу Юсуф ал-Аъшога ҳамда бошқаларга тиловат қилиб берган; ҳарфларни Яҳё ибн Одам, Исҳоқ ал-Мусайябий ва бир тоифадан олган; сўнг қироат ўқитиш ва ривоят учун пешқадам бўлган. Ундан қироатни юзма-юз ўқиб Аҳмад ибн Язид ал-Ҳулвоний, Салама ибн Осим, Муҳаммад ибн ал-Жаҳм ас-Симмарий, Аҳмад ибн Абу Хайсама, Муҳаммад ибн Яҳё ал-Кисоий, Аҳмад ибн Иброҳим ал-Варроқ, Идрис ал-Ҳаддод ва бошқалар олган; ҳадисни эса Муслим «Саҳиҳ»ида, Абу Довуд «Сунан»ида, Абу Зуръа, Абу Ҳотим, Мусо ибн Ҳорун, Абу Яъло ал-Мавсилий, Абул-Қосим ал-Бағавий, Муҳаммад ибн Иброҳим ибн Абон ас-Саррож, ўғли Муҳаммад ибн Халаф ва кўпчилик ривоят қилган. Муаллиф айтади: «Унинг ҳарфларда ўз ихтиёри бор — у саҳиҳ, собит, асло шозз эмас ва етти қироатдан деярли чиқмайди; ундан саноқсиз халқ олган». Ҳамдон ибн Ҳониъ ал-Муқриъ ундан: «Наҳвдан бир боб менга мушкул бўлди; уни тушунмагунимча саксон минг дирҳам сарфладим», деганини эшитган. Халафнинг ўзи: «Куфийлар мазҳаби бўйича ичимлик ичардим — ўша қирқ йиллик намозимни қайта ўқидим», деган. ал-Ҳусайн ибн Фаҳм: «Халаф ибн Ҳишомдан набилроқ кишини кўрмадим: аввал Қуръон аҳлидан бошлар, кейин ҳадис ашобига изн берарди; бизга Абу Авона ҳадисидан эллик ҳадис ўқиб берарди», деган. Ундан рўзани кетма-кет тутгани ривоят қилинади; муаллиф: «Эҳтимол унга бундан қайтарилгани етиб бормагандир ёки ҳадисни таъвил қилгандир», деб изоҳлайди. ал-Маймуний нақл қилади: бир киши Абу Абдуллоҳга (Аҳмад ибн Ҳанбалга): «Халаф ал-Баззорга насиҳат қилгани бордим — у фалон ҳадисни айтибди», деганида, Абу Абдуллоҳ: «Бу кунларда — миҳна замонида — бу ҳадисни айтиши керак эмас эди», деган. Муаллиф бундан қоида чиқаради: «Муҳаддис суннат душманлари зоҳирига ёпишадиган ҳадисларни ва собит бўлмаган сифатлар ҳақидаги ҳадисларни ошкор қилмаслиги керак; ақли етмаган қавмга ҳадис айцанг, баъзиларига фитна бўлади. Илм бўлган илмни яширма, аммо уни сенга шовқин кўтарадиган ёки ундан ўзига зарар тушадиган нарсани тушунадиган жоҳилларга берма». Халафнинг ўзи ёшлигида Куфага бориб Абу Бакр ибн Айёшга ўқимоқчи бўлганини сўзлайди: Сулайм ибн Исо уни қайтарган, аммо у кўнмагач, ўғли билан хат ёзиб берган; Абу Бакр хатни ўқиб уни киргизган ва бошдан-оёқ қараб: «Сен Халафмисан? Бағдодда ўзингдан қорироқ одам қолдирмадингми?» деганида, у: «Валлоҳи, Қуръон ҳофизларидан бир кишини кичик санайдиган кишига ўқимайман», деб чиқиб кетган; ўшанда у ўн тўққиз ёшда эди. Кейин пушаймон бўлиб, Осим қироатини Яҳё ибн Одамдан Абу Бакр орқали ёзиб олган. Яҳё ибн Маъин, Насоий ва бошқалар уни ишончли санаган; Дорақутний: «Обид, фозил эди», деган. Яҳё ал-Фаҳҳом уни тушида кўриб: «Аллоҳ сенга нима қилди?» деб сўраганида: «Мени мағфират қилди», деган. Халаф 229 ҳ. йилнинг жумодул-охира ойи еттинчи кунида, саксонга яқинлашиб туриб вафот этган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 14, b. 576Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 14, б. 576
al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy)ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий)
Oʻn qorining biri. Asli Vosit yaqinidagi Fam as-Silhdan. Bagʻdodda mashhur boʻlgan va jahmiylar zamonida yashirinib yurgan holida oʻsha yerda vafot etgan.Ўн қорининг бири. Асли Восит яқинидаги Фам ас-Силҳдан. Бағдодда машҳур бўлган ва жаҳмийлар замонида яшириниб юрган ҳолида ўша ерда вафот этган.
Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 2, b. 311Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 2, б. 311