Yahyo ibn Said al-Ansoriy
يحيى بن سعيد الأنصاري
Tobi'iy · Faqih
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Yahyo ibn Saʼid ibn Qays ibn Amr — aytilishicha, Yahyo ibn Saʼid ibn Qays ibn Qahd — imom, alloma, mujavvid, oʻz zamonasida Madinaning olimi, Madina olimining shayxi va yetti faqihning shogirdi: Abu Saʼid al-Ansoriy al-Xazrajiy an-Najjoriy al-Madaniy, qozi. Tugʻilgani yetmishinchi yildan oldin, Ibn az-Zubayr zamonida boʻlgan. U Anas ibn Molik, as-Soib ibn Yazid, Abu Umoma ibn Sahl, Saʼid ibn al-Musayyab, al-Qosim ibn Muhammad, Ali ibn al-Husayn, Amra bint Abdurrahmon, Abu Salama ibn Abdurrahmon, Nofiʼ al-Umariy, Ibn Shihob, faqih Sulaymon ibn Yasor, Bashir va Saʼid ibn Yasorlar, al-Aʼraj, Abu Solih Zakvon, Abbod ibn Tamim va boshqa koʻplardan eshitdi. Undan az-Zuhriy — oʻzi undan oldinroq boʻlsa ham, — Ibn Abu Ziʼb, Shuʼba, Molik, Sufyon as-Savriy, Hammod ibn Salama, al-Avzoiy, Hammod ibn Zayd, al-Lays ibn Saʼd, Ibrohim ibn Saʼd, Ibn al-Muborak, qozi Abu Yusuf, Ibn Ulayya, Sufyon ibn Uyayna, Yahyo ibn Saʼid al-Qatton, Yazid ibn Horun va boshqa koʻplar rivoyat qildilar; tobiʼinlardan toʻrt kishi — Hishom ibn Urva, Humayd at-Tavil, Ayyub as-Saxtiyoniy va Ubaydulloh ibn Umar undan rivoyat qilgan. U «Amallar niyatlarga bogʻliq» hadisining sohibidir; bu hadis undan shu qadar mashhur boʻldiki, undan qariyb ikki yuz kishi rivoyat qilgan deyiladi. Al-Hokim uni «Rasululloh ﷺ haramining qozisi va oʻz asrida uning muftisi» deb ataydi. Nasabida ixtilof qilingan: Ahmad va Ibn Maʼin bobosi Qays ibn Amr ibn Sahl deganlar; Musʼab «bobosi Qays ibn Qahd» degan, Ahmad ibn Abu Xaysama esa «Musʼab xato qildi», deb qaytargan. Koʻpchilik uning kunyasini Abu Saʼid deb aytadi, Ibn al-Madiniydan esa «kunyasi Abu Nasr» deb keladi. Ahmad ibn Hanbal: «Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriy odamlarning eng sobitidir», degan. Ayyub Madinadan kelganda undan: «Ortda qoldirganlaringning eng faqihi kim?» deb soʻralganda, «Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriy», dedi. Sufyon: «Hofizlardan uchtasiga yetishdim: Ismoil ibn Abu Xolid, Abdulmalik ibn Abu Sulaymon va Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriy», degan va al-Aʼmashni ularga qoʻshishdan bosh tortgan. Sufyon yana: «Yahyo ibn Saʼid Madina ahli nazdida Zuhriydan ulugʻroq edi», deydi. Ubaydulloh ibn Umar: «U bizga hadis aytar, ustimizga durdek sochardi; Rabiʼa kelib qolsa, unga taʼzim koʻrsatib, hadisini toʻxtatardi», deydi. Ahmad al-Ijliy uni «solih, faqih, ishonchli kishi» deb ataydi. Marvon kunlari Masjidul-Haromda: «Hojilarga faqat Yahyo ibn Saʼid, Ubaydulloh ibn Umar va Molik ibn Anas fatvo bersin!» deb jar solingani rivoyat qilinadi. Sulaymon ibn Bilol rivoyat qiladiki, Yahyoning holi yomonlashib, qattiq tanglikka tushgan, qarz bosgan chogʻida unga Abu Jaʼfar al-Mansurning uni qozi qilib tayinlagan maktubi keldi; Zahabiy bu hikoyani «munkar» deb baholaydi, chunki unda zikr etilgan Rabiʼa allaqachon vafot etgan edi. Yana rivoyat qilinishicha, u merosi uchun Ifriqiyaga chiqqan va besh yuz dinor bilan qaytgach, yoʻl xarajatidan boshqasini yashirmaganini aytib, uni Rabiʼa bilan teng boʻlishgan. Jarir undan soʻraganida u: «Abu Bakr va Umarni Alidan afzal koʻrishda shak qilgan birovni koʻrmadim; ixtilof faqat Ali bilan Usmon haqida edi», degan. Majlisida «Allohumma sallim, sallim» der va: «Ilm ahli kenglik ahlidir; muftiylar hamisha ixtilof qilib kelganlar», derdi. Al-Voqidiyning aytishicha, u Abu Jaʼfar uchun qozilik qilgan al-Hoshimiya shahrida bir yuz qirq uchinchi yili (143 h.) vafot etdi.Яҳё ибн Саъид ибн Қайс ибн Амр — айтилишича, Яҳё ибн Саъид ибн Қайс ибн Қаҳд — имом, аллома, мужаввид, ўз замонасида Мадинанинг олими, Мадина олимининг шайхи ва етти фақиҳнинг шогирди: Абу Саъид ал-Ансорий ал-Хазражий ан-Нажжорий ал-Маданий, қози. Туғилгани етмишинчи йилдан олдин, Ибн аз-Зубайр замонида бўлган. У Анас ибн Молик, ас-Соиб ибн Язид, Абу Умома ибн Саҳл, Саъид ибн ал-Мусайяб, ал-Қосим ибн Муҳаммад, Али ибн ал-Ҳусайн, Амра бинт Абдурраҳмон, Абу Салама ибн Абдурраҳмон, Нофиъ ал-Умарий, Ибн Шиҳоб, фақиҳ Сулаймон ибн Ясор, Башир ва Саъид ибн Ясорлар, ал-Аъраж, Абу Солиҳ Заквон, Аббод ибн Тамим ва бошқа кўплардан эшитди. Ундан аз-Зуҳрий — ўзи ундан олдинроқ бўлса ҳам, — Ибн Абу Зиъб, Шуъба, Молик, Суфён ас-Саврий, Ҳаммод ибн Салама, ал-Авзоий, Ҳаммод ибн Зайд, ал-Лайс ибн Саъд, Иброҳим ибн Саъд, Ибн ал-Муборак, қози Абу Юсуф, Ибн Улайя, Суфён ибн Уяйна, Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон, Язид ибн Ҳорун ва бошқа кўплар ривоят қилдилар; тобиъинлардан тўрт киши — Ҳишом ибн Урва, Ҳумайд ат-Тавил, Айюб ас-Сахтиёний ва Убайдуллоҳ ибн Умар ундан ривоят қилган. У «Амаллар ниятларга боғлиқ» ҳадисининг соҳибидир; бу ҳадис ундан шу қадар машҳур бўлдики, ундан қарийб икки юз киши ривоят қилган дейилади. Ал-Ҳоким уни «Расулуллоҳ ﷺ ҳарамининг қозиси ва ўз асрида унинг муфтиси» деб атайди. Насабида ихтилоф қилинган: Аҳмад ва Ибн Маъин бобоси Қайс ибн Амр ибн Саҳл деганлар; Мусъаб «бобоси Қайс ибн Қаҳд» деган, Аҳмад ибн Абу Хайсама эса «Мусъаб хато қилди», деб қайтарган. Кўпчилик унинг кунясини Абу Саъид деб айтади, Ибн ал-Мадинийдан эса «куняси Абу Наср» деб келади. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий одамларнинг энг собитидир», деган. Айюб Мадинадан келганда ундан: «Ортда қолдирганларингнинг энг фақиҳи ким?» деб сўралганда, «Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий», деди. Суфён: «Ҳофизлардан учтасига етишдим: Исмоил ибн Абу Холид, Абдулмалик ибн Абу Сулаймон ва Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий», деган ва ал-Аъмашни уларга қўшишдан бош тортган. Суфён яна: «Яҳё ибн Саъид Мадина аҳли наздида Зуҳрийдан улуғроқ эди», дейди. Убайдуллоҳ ибн Умар: «У бизга ҳадис айтар, устимизга дурдек сочарди; Рабиъа келиб қолса, унга таъзим кўрсатиб, ҳадисини тўхтатарди», дейди. Аҳмад ал-Ижлий уни «солиҳ, фақиҳ, ишончли киши» деб атайди. Марвон кунлари Масжидул-Ҳаромда: «Ҳожиларга фақат Яҳё ибн Саъид, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Молик ибн Анас фатво берсин!» деб жар солингани ривоят қилинади. Сулаймон ибн Билол ривоят қиладики, Яҳёнинг ҳоли ёмонлашиб, қаттиқ тангликка тушган, қарз босган чоғида унга Абу Жаъфар ал-Мансурнинг уни қози қилиб тайинлаган мактуби келди; Заҳабий бу ҳикояни «мункар» деб баҳолайди, чунки унда зикр этилган Рабиъа аллақачон вафот этган эди. Яна ривоят қилинишича, у мероси учун Ифриқияга чиққан ва беш юз динор билан қайтгач, йўл харажатидан бошқасини яширмаганини айтиб, уни Рабиъа билан тенг бўлишган. Жарир ундан сўраганида у: «Абу Бакр ва Умарни Алидан афзал кўришда шак қилган бировни кўрмадим; ихтилоф фақат Али билан Усмон ҳақида эди», деган. Мажлисида «Аллоҳумма саллим, саллим» дер ва: «Илм аҳли кенглик аҳлидир; муфтийлар ҳамиша ихтилоф қилиб келганлар», дерди. Ал-Воқидийнинг айтишича, у Абу Жаъфар учун қозилик қилган ал-Ҳошимия шаҳрида бир юз қирқ учинчи йили (143 ҳ.) вафот этди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 9, b. 468Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 9, б. 468
Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy)Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий)
Ansoriy, madinalik faqih, kunyasi Abu Saʼid; peshvolardan biri. Mansur uchun qozilik qilgan va Bagʻdod qurilishidan oldin Hoshimiyada vafot etgan. Anas va koʻp kishidan rivoyat qilgan. Ayyub as-Saxtiyoniy: «Madinada undan koʻra faqihroq kishini qoldirmadim», — degan. Yahyo al-Qattan uni afzal koʻrib, Zuhriydan oldinga qoʻyar edi. Savriy: «U hofizlardan edi», — degan. Ibn al-Madiniy: «Uning uch yuzga yaqin hadisi bor», — degan.Ансорий, мадиналик фақиҳ, куняси Абу Саъид; пешволардан бири. Мансур учун қозилик қилган ва Бағдод қурилишидан олдин Ҳошимияда вафот этган. Анас ва кўп кишидан ривоят қилган. Айюб ас-Сахтиёний: «Мадинада ундан кўра фақиҳроқ кишини қолдирмадим», — деган. Яҳё ал-Қаттан уни афзал кўриб, Зуҳрийдан олдинга қўяр эди. Саврий: «У ҳофизлардан эди», — деган. Ибн ал-Мадиний: «Унинг уч юзга яқин ҳадиси бор», — деган.
Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 2, b. 198Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 2, б. 198
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Baʼzilar: «Qays ibn Qahd», dedilar — bu sahih emas. Madina qozisi. Anas ibn Molik, Saʼid ibn al-Musayyab, al-Qosim va Solimdan eshitgan. Yahyo al-Qatton aytdi: Yahyo ibn Saʼid bir yuz qirq uchinchi yilda vafot etdi. Ahmad ibn Sobit aytdi: Abdurrazzoqdan, u Ibn Uyaynadan (rivoyat qildi), u aytdi: Hijoz muhaddislari — Ibn Shihob, Ibn Jurayj va Yahyo ibn Saʼid — hadisni oʻz holicha keltirar edilar. U madinalik. Kunyasi Abu Saʼid. Sulaymon ibn Harb aytdi: bizga Hammod ibn Zayd aytdi, u aytdi: bir marta Ayyub bizning oldimizga keldi, biz: «Madinada kimni qoldirding?» dedik. U: «U yerda Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriydan koʻra faqihroq birovni qoldirmadim», dedi. Zakariyo aytdi: bizga Abu Usoma aytdi, bizga Yahyo ibn Saʼid ibn Qays ibn Qahd al-Ansoriy aytdi — uning bobosi badriy edi.Баъзилар: «Қайс ибн Қаҳд», дедилар — бу саҳиҳ эмас. Мадина қозиси. Анас ибн Молик, Саъид ибн ал-Мусайяб, ал-Қосим ва Солимдан эшитган. Яҳё ал-Қаттон айтди: Яҳё ибн Саъид бир юз қирқ учинчи йилда вафот этди. Аҳмад ибн Собит айтди: Абдурраззоқдан, у Ибн Уяйнадан (ривоят қилди), у айтди: Ҳижоз муҳаддислари — Ибн Шиҳоб, Ибн Журайж ва Яҳё ибн Саъид — ҳадисни ўз ҳолича келтирар эдилар. У мадиналик. Куняси Абу Саъид. Сулаймон ибн Ҳарб айтди: бизга Ҳаммод ибн Зайд айтди, у айтди: бир марта Айюб бизнинг олдимизга келди, биз: «Мадинада кимни қолдирдинг?» дедик. У: «У ерда Яҳё ибн Саъид ал-Ансорийдан кўра фақиҳроқ бировни қолдирмадим», деди. Закариё айтди: бизга Абу Усома айтди, бизга Яҳё ибн Саъид ибн Қайс ибн Қаҳд ал-Ансорий айтди — унинг бобоси бадрий эди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 10, b. 238Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 10, б. 238