Yahyo ibn Solih ibn Yahyo ash-Shajariy, soʻng as-Sanʼoniy, as-Sahuliy nomi bilan mashhur

1134-yil zulhijjasining yigirma toʻrtinchisida tugʻilib Sanʼoda voyaga yetgan; otasidan va ulamodan bir jamoadan fiqhni, hadisni esa yuqorida zikr qilingan sayyid alloma Abdulloh ibn Lutfulboriy al-Kabsiydan olgan. Furuʼda yetuk boʻlib boshqasida ham ulush oldi; Imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Qosimga bogʻlanib, u uni qozilikka tayinladi va u yigirma yoshga toʻlmasidan qatʼiyat, shijoat va farosat bilan ish yuritib, qozilikda ishlayotganlardan oʻzib ketdi hamda devonda — unda sayyid alloma Ahmad ibn Abdurahmon kabi katta ulamolar bor edi — sadr boʻlib oʻtirdi; tasarrufining goʻzalligi, zakovatining yaxshiligi, nizo ishlarini yod saqlashi va ancha oldingilarini ham hozir qilishi bilan odamlarni hayratga soldi — Imom al-Mansur billoh uni yaqin tutib ulugʻladi va qozilik ishlarining koʻpini unga topshirdi. Imom al-Mansur billoh 1161-yilda vafot etib, undan keyin oʻgʻli Imom al-Mahdiy lidinilloh al-Abbos ibn al-Husayn turgach, uni ulugʻlashda haddan oshdi va qozilikka vazirlikni ham qoʻshdi — xalifalik ishlarining koʻpi unda aylanadigan boʻldi, salobati qalblarda ulugʻaydi, ovozasi mashhur boʻlib zikri uchdi. Shu holda 1172-yilgacha davom etdi, soʻng Imom al-Mahdiy uni jazolab, mol-mulkining koʻpini tortib oldi va zindonga soldi; bir necha yil mahbus boʻlib, keyin ozod etildi va uyiga berkindi — odamlar undan ilm olish uchun qatnar va mushkullarda fatvo soʻrashardi. Imom al-Mahdiy 1189-yilda vafot etib, xalifalik mavlono Imom al-Mansur billoh Ali ibn al-Abbosga oʻtgach, uni yana katta qozilikka qaytardi va bunga tegishli hamma narsani topshirdi — u Yaman diyorlarining barcha qozilari qaytadigan marjaʼga aylandi. Ishni toʻla hurmat, ziyoda salobat va ulugʻ fasohat bilan yuritdi; devonda sadr boʻldi va qozilardan hech kimning uning oldida soʻzi yoʻq edi — u mustahkamlaganini hech kim buzishga tama qilmas, u botil qilganini oʻzgasi sahih qila olmasdi. Xalifa xalifalik ishlariga xos muhim ishlarda u bilan maslahatlashardi, balki vazirlarning hammasi unga qatnar va u koʻrsatgan yoʻlga amal qilardi. Xullas, u sadrlardan bir sadr, raislikka loyiq, ishlardan xabardor edi; tajribalar uni pishitgan, mamlakatga tegishli barcha ishlarni mashq qilgan, odamlarning ahvolini bilgan va urfiy ishlarning hammasini qamragan edi — ulugʻ farosat, haddan ziyod zakovat va hayratlanarli hofiza bilan. Shu qadarki, odamlar orasida mashhur boʻlganki, agar bir kishining qoʻlidagi nizo sijillaridan biri yoʻqolib, yillar oʻtib unga kelsa, uni oʻz lafzi bilan — bunday narsalar yigʻiladigan devondan emas, yodidan — yozib berardi; bu bashar qudratining koʻpi yeta olmaydigan narsa. Koʻksidagi ulugʻligi va jumhur nazdidagi jaloli vasf yetmaydigan darajada; hayotidayoq «U oʻlsa, qozilik nizomi u yoqda tursin, mamlakat nizomi buziladi» deyilardi. Imomlar va zaydiyaning boshqa ulamolari kitoblaridan toʻliq xabardor edi va bularga hamda boshqasiga katta mashgʻulligi bor edi — Sanʼo ulamolaridan bir jamoa unga «Sahih Muslim»ni oʻqirdi. Unda shunday koʻkrak kengligi, xushxulqlik, siyosat kamoli va fikr yaxshiligi bor ediki, asr ahlida bunday narsa eshitilmagan. Hosili, u qatʼiyat, azm, olgʻirlik, oʻzini tiyish, ziyraklik, moyillik, xabar, raislik, siyosat, jalol, salobat, fasohat, ogʻir-bosiqlik va shijoatda zamona kishilaridan biri edi. U 1209-yil rajabining birinchi kunida vafot etganda, mavlono Imom al-Mansur billoh ash-Shavkoniyga tarjima sohibi qilib turgan ishni oʻz zimmasiga olishni buyurdi.1134-йил зулҳижжасининг йигирма тўртинчисида туғилиб Санъода вояга етган; отасидан ва уламодан бир жамоадан фиқҳни, ҳадисни эса юқорида зикр қилинган саййид аллома Абдуллоҳ ибн Лутфулборий ал-Кабсийдан олган. Фуруъда етук бўлиб бошқасида ҳам улуш олди; Имом ал-Мансур биллоҳ ал-Ҳусайн ибн ал-Қосимга боғланиб, у уни қозиликка тайинлади ва у йигирма ёшга тўлмасидан қатъият, шижоат ва фаросат билан иш юритиб, қозиликда ишлаётганлардан ўзиб кетди ҳамда девонда — унда саййид аллома Аҳмад ибн Абдураҳмон каби катта уламолар бор эди — садр бўлиб ўтирди; тасарруфининг гўзаллиги, заковатининг яхшилиги, низо ишларини ёд сақлаши ва анча олдингиларини ҳам ҳозир қилиши билан одамларни ҳайратга солди — Имом ал-Мансур биллоҳ уни яқин тутиб улуғлади ва қозилик ишларининг кўпини унга топширди. Имом ал-Мансур биллоҳ 1161-йилда вафот этиб, ундан кейин ўғли Имом ал-Маҳдий лидиниллоҳ ал-Аббос ибн ал-Ҳусайн тургач, уни улуғлашда ҳаддан ошди ва қозиликка вазирликни ҳам қўшди — халифалик ишларининг кўпи унда айланадиган бўлди, салобати қалбларда улуғайди, овозаси машҳур бўлиб зикри учди. Шу ҳолда 1172-йилгача давом этди, сўнг Имом ал-Маҳдий уни жазолаб, мол-мулкининг кўпини тортиб олди ва зиндонга солди; бир неча йил маҳбус бўлиб, кейин озод этилди ва уйига беркинди — одамлар ундан илм олиш учун қатнар ва мушкулларда фатво сўрашарди. Имом ал-Маҳдий 1189-йилда вафот этиб, халифалик мавлоно Имом ал-Мансур биллоҳ Али ибн ал-Аббосга ўтгач, уни яна катта қозиликка қайтарди ва бунга тегишли ҳамма нарсани топширди — у Яман диёрларининг барча қозилари қайтадиган маржаъга айланди. Ишни тўла ҳурмат, зиёда салобат ва улуғ фасоҳат билан юритди; девонда садр бўлди ва қозилардан ҳеч кимнинг унинг олдида сўзи йўқ эди — у мустаҳкамлаганини ҳеч ким бузишга тама қилмас, у ботил қилганини ўзгаси саҳиҳ қила олмасди. Халифа халифалик ишларига хос муҳим ишларда у билан маслаҳатлашарди, балки вазирларнинг ҳаммаси унга қатнар ва у кўрсатган йўлга амал қиларди. Хуллас, у садрлардан бир садр, раисликка лойиқ, ишлардан хабардор эди; тажрибалар уни пишитган, мамлакатга тегишли барча ишларни машқ қилган, одамларнинг аҳволини билган ва урфий ишларнинг ҳаммасини қамраган эди — улуғ фаросат, ҳаддан зиёд заковат ва ҳайратланарли ҳофиза билан. Шу қадарки, одамлар орасида машҳур бўлганки, агар бир кишининг қўлидаги низо сижилларидан бири йўқолиб, йиллар ўтиб унга келса, уни ўз лафзи билан — бундай нарсалар йиғиладиган девондан эмас, ёдидан — ёзиб берарди; бу башар қудратининг кўпи ета олмайдиган нарса. Кўксидаги улуғлиги ва жумҳур наздидаги жалоли васф етмайдиган даражада; ҳаётидаёқ «У ўлса, қозилик низоми у ёқда турсин, мамлакат низоми бузилади» дейиларди. Имомлар ва зайдиянинг бошқа уламолари китобларидан тўлиқ хабардор эди ва буларга ҳамда бошқасига катта машғуллиги бор эди — Санъо уламоларидан бир жамоа унга «Саҳиҳ Муслим»ни ўқирди. Унда шундай кўкрак кенглиги, хушхулқлик, сиёсат камоли ва фикр яхшилиги бор эдики, аср аҳлида бундай нарса эшитилмаган. Ҳосили, у қатъият, азм, олғирлик, ўзини тийиш, зийраклик, мойиллик, хабар, раислик, сиёсат, жалол, салобат, фасоҳат, оғир-босиқлик ва шижоатда замона кишиларидан бири эди. У 1209-йил ражабининг биринчи кунида вафот этганда, мавлоно Имом ал-Мансур биллоҳ аш-Шавконийга таржима соҳиби қилиб турган ишни ўз зиммасига олишни буюрди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 333Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 333