Yusuf (bek) ibn Ibrohim ibn Abdurrahmon al-Azma

Maysalun shahidi; vazirlardan va Suriya mustaqilligi yoʻlidagi katta shahidlardan. Damashqda tugʻilib oʻqigan, darslarini 1906-yili Istanbuldagi Harbiy maktabda tugatib, shtab «yuzboshi»si darajasi bilan chiqqan. Damashq, Livan va Istanbul orasida harbiy vazifalarda yurgan. Harbiy fanlarni amalda oʻrganish uchun Germaniyaga yuborilib, ikki yil turgan, soʻng Istanbulga qaytib, Misrdagi usmonli vakolatxonasiga kotib etib tayinlangan. Umumiy urush boshlanganda koʻngilli boʻlib Istanbulga shoshildi va yigirmanchi, soʻng yigirma beshinchi firqaning shtab boshligʻi etib tayinlandi — bu firqaning qarorgohi Bolgariyada, keyin Avstriyaning Galitsiyasida, soʻng Ruminiyada edi. Istanbulga qaytib, Anvar posho (usmonli harbiy noziri)ga Anadoʻlu, Suriya va Iroqqa safarlarida hamroh boʻldi. Soʻng Kavkazda turgan usmonli qoʻshinining shtab boshligʻi, keyin Istanbuldagi Birinchi armiyaning shtab boshligʻi etib tayinlandi. Urush tugagach Damashqqa qaytdi va amir «Faysal» uni oʻziga yordamchi qilib tanladi, soʻng Bayrutda arab vakili, keyin Suriyada qoim-maqom darajasi bilan Bosh shtab boshligʻi etib tayinladi. Faysalning Damashqda podshoh deb eʼlon qilinishidan keyin harbiya vazirligini oldi (1920-yili) va soni oʻn ming askarga yaqin milliy qoʻshin tuzdi. Malik Faysalga fransuz generali Guroning — u Suriya sohillarini ishgʻol qilib turgan edi — arab qoʻshinini tarqatish, temir yoʻllarni fransuz hokimiyatiga topshirish, fransuz-suriya qogʻoz pulini muomalaga qabul qilish va yurt mustaqilligi hamda boyligini yoʻq qiladigan boshqa shartlarni oʻz ichiga olgan ultimatumi kelgunicha shu vazifada qoldi. Malik Faysal va vazirlari rozilik bilan rad orasida ikkilanib, koʻpchiligi taslim boʻlishga kelishdi va Guroga telegramma yubordi, Faysal esa qoʻshinni tarqatishga buyruq berdi. Ammo chegarada turgan arab qoʻshini (Faysalning amri bilan) tarqalib chekinayotgan bir paytda fransuz qoʻshini (Guroning amri bilan) oldinga yurdi; bu haqda soʻralganda general Guro: Faysalning ultimatum bandlariga rozilik telegrammasi belgilangan 24 soatlik muddat tugaganidan keyin yetib keldi, deb javob berdi. Faysal yana suriyalik vatanparvarlardan tarqatilgan qoʻshin oʻrniga yurtni himoya qiladigan xalq qoʻshini tuzishni soʻrab yordam chaqirdi va Damashqning yoshu keksasi Maysalundagi jang maydoniga shoshildi; tarjima sohibi tartibsiz koʻngillilar toʻdasiga boshchilik qilib oldinga chiqdi, ular yonida ozgina zobit va askar bor edi. U hujumchilar yoʻlidagi «Vodiy al-Qarn»ning boshiga yashirin «minalar» qoʻydirgan edi; Maysalunga yetib, dushmanning kelayotganini koʻrgach, ularni portlatishga buyruq berdi, ammo ular portlamadi; oʻzi shoshib borib qarasa, simlari kesib qoʻyilgan ekan — shunda qazo hukmi bajarilganini bildi va faqat bir doʻnglikka chiqib, fransuz tanklarining oʻziga tomon oʻrmalab kelayotganini hamda yurt farzandlaridan boʻlgan vatanparvarlar toʻdasining kimi oʻldirilib, kimi tarqalib ketayotganini kuzatishdan boshqa chorasi qolmadi; soʻng qoʻlidagi oxirgi kuch — miltigʻiga yopishib, dushmanga oʻt ochishda davom etdi, toki unga bir snaryad tegdi — uni kutib turganday, keng koʻksi bilan qarshi oldi.Майсалун шаҳиди; вазирлардан ва Сурия мустақиллиги йўлидаги катта шаҳидлардан. Дамашқда туғилиб ўқиган, дарсларини 1906-йили Истанбулдаги Ҳарбий мактабда тугатиб, штаб «юзбоши»си даражаси билан чиққан. Дамашқ, Ливан ва Истанбул орасида ҳарбий вазифаларда юрган. Ҳарбий фанларни амалда ўрганиш учун Германияга юборилиб, икки йил турган, сўнг Истанбулга қайтиб, Мисрдаги усмонли ваколатхонасига котиб этиб тайинланган. Умумий уруш бошланганда кўнгилли бўлиб Истанбулга шошилди ва йигирманчи, сўнг йигирма бешинчи фирқанинг штаб бошлиғи этиб тайинланди — бу фирқанинг қароргоҳи Болгарияда, кейин Австриянинг Галициясида, сўнг Руминияда эди. Истанбулга қайтиб, Анвар пошо (усмонли ҳарбий нозири)га Анадўлу, Сурия ва Ироққа сафарларида ҳамроҳ бўлди. Сўнг Кавказда турган усмонли қўшинининг штаб бошлиғи, кейин Истанбулдаги Биринчи армиянинг штаб бошлиғи этиб тайинланди. Уруш тугагач Дамашққа қайтди ва амир «Файсал» уни ўзига ёрдамчи қилиб танлади, сўнг Байрутда араб вакили, кейин Сурияда қоим-мақом даражаси билан Бош штаб бошлиғи этиб тайинлади. Файсалнинг Дамашқда подшоҳ деб эълон қилинишидан кейин ҳарбия вазирлигини олди (1920-йили) ва сони ўн минг аскарга яқин миллий қўшин тузди. Малик Файсалга франсуз генерали Гуронинг — у Сурия соҳилларини ишғол қилиб турган эди — араб қўшинини тарқатиш, темир йўлларни франсуз ҳокимиятига топшириш, франсуз-сурия қоғоз пулини муомалага қабул қилиш ва юрт мустақиллиги ҳамда бойлигини йўқ қиладиган бошқа шартларни ўз ичига олган ултиматуми келгунича шу вазифада қолди. Малик Файсал ва вазирлари розилик билан рад орасида иккиланиб, кўпчилиги таслим бўлишга келишди ва Гурога телеграмма юборди, Файсал эса қўшинни тарқатишга буйруқ берди. Аммо чегарада турган араб қўшини (Файсалнинг амри билан) тарқалиб чекинаётган бир пайтда франсуз қўшини (Гуронинг амри билан) олдинга юрди; бу ҳақда сўралганда генерал Гуро: Файсалнинг ултиматум бандларига розилик телеграммаси белгиланган 24 соатлик муддат тугаганидан кейин етиб келди, деб жавоб берди. Файсал яна суриялик ватанпарварлардан тарқатилган қўшин ўрнига юртни ҳимоя қиладиган халқ қўшини тузишни сўраб ёрдам чақирди ва Дамашқнинг ёшу кексаси Майсалундаги жанг майдонига шошилди; таржима соҳиби тартибсиз кўнгиллилар тўдасига бошчилик қилиб олдинга чиқди, улар ёнида озгина зобит ва аскар бор эди. У ҳужумчилар йўлидаги «Водий ал-Қарн»нинг бошига яширин «миналар» қўйдирган эди; Майсалунга етиб, душманнинг келаётганини кўргач, уларни портлатишга буйруқ берди, аммо улар портламади; ўзи шошиб бориб қараса, симлари кесиб қўйилган экан — шунда қазо ҳукми бажарилганини билди ва фақат бир дўнгликка чиқиб, франсуз танкларининг ўзига томон ўрмалаб келаётганини ҳамда юрт фарзандларидан бўлган ватанпарварлар тўдасининг кими ўлдирилиб, кими тарқалиб кетаётганини кузатишдан бошқа чораси қолмади; сўнг қўлидаги охирги куч — милтиғига ёпишиб, душманга ўт очишда давом этди, токи унга бир снаряд тегди — уни кутиб тургандай, кенг кўкси билан қарши олди.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 8, b. 213Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 8, б. 213