Yusuf ibn Abdurahmon az-Zakiy al-Mizziy Abu al-Hajjoj Jamoluddin

Asli halablik boʻlgan buyuk imom, hofiz va tasniflar sohibi. Rabiʼul-oxirda tugʻilib, ilmni oʻzi talab qildi: Ahmad ibn Abu al-Xayr, al-Muslim ibn Allon, al-Faxr ibn al-Buxoriy hamda Ibn Tabarzad va al-Kindiy ashoblaridan koʻp eshitdi, uzun kitoblar va juzlarni tingladi, shayxlari ming chogʻli boʻlib, ular orasida an-Navaviy ham bor; Shom, Haramayn, Misr, Halab va Iskandariyada hadis eshitdi, lugʻat va tasrifni puxta egalladi, hadisda chuqurlashdi va Dor al-hadis al-Ashrafiyya kabi madrasalarda dars berdi — u shu madrasaga muddaris boʻlganda Ibn Taymiyya: «Qurilganidan buyon vaqf sharti boʻyicha undan haqliroq kishi unga muddaris boʻlmagan», dedi, az-Zahabiy esa: «Bu ishda undan hofizroq birovni koʻrmadim», dedi. Bir marta Ibn Taymiyya sababli aziyat chekdi: shofiiylar bilan munozara boʻlgach, u Ibn Taymiyyaga qarshi chiqqanlarga radd qilmoqchi boʻlib al-Buxoriyning «Xalq afʼol al-ibod» kitobini oʻqiy boshladi, fuqaholar gʻazablanib «bu bilan biz koʻzda tutilganmiz» deyishdi, shofiiy qozi uni qamashga buyurdi, Ibn Taymiyya borib oʻz qoʻli bilan uni zindondan chiqardi, noib gʻazablanib uni qaytardi, soʻng ozod qilib, aqida haqida gapirgan kishi oʻldirilishi haqida jar solishga buyurdi. Asarlaridan «Tahzib al-Kamol» oʻz zamonida shuhrat qozondi va uni besh marta rivoyat qildi, «al-Atrof» esa juda foydali kitobdir. Ibn Sayyid an-Nos uni «tarjimai hollarni odamlarning eng yod bilgani, arab va ajam roviylarni eng bilgani» deb ulugʻlab, lugʻatda imom, faroizda maʼrifat sohibi deb tavsifladi; as-Safadiy «Sahihi Muslim» tinglanayotganda uning tuzatishlari doim toʻgʻri chiqqanini aytib, oʻzi unga «Sahih nusxa faqat sensan» deganini naql qiladi va «Abu Hayyondan keyin arab tilida, ayniqsa tasrifda uning mislini koʻrmadim» deydi, ammo rijolni keng bilishiga qaramay muhaddislardan boshqa — podshoh, vazir, qozi va adiblarning tarjimai hollarini yodda tutmasdi. Az-Zahabiy: «U hofizlarning xotimasi, sanad va lafzlarning naqqodi, mushkullarimizning marjaʼi edi», deb, uning hayosi, karami, vazminligi, sabri, qanoati, dabdabani tark etishi va odamlardan chekinishini qayd etdi. Shanba kuni safar oyida vafot etdi.Асли ҳалаблик бўлган буюк имом, ҳофиз ва таснифлар соҳиби. Рабиъул-охирда туғилиб, илмни ўзи талаб қилди: Аҳмад ибн Абу ал-Хайр, ал-Муслим ибн Аллон, ал-Фахр ибн ал-Бухорий ҳамда Ибн Табарзад ва ал-Киндий ашобларидан кўп эшитди, узун китоблар ва жузларни тинглади, шайхлари минг чоғли бўлиб, улар орасида ан-Нававий ҳам бор; Шом, Ҳарамайн, Миср, Ҳалаб ва Искандарияда ҳадис эшитди, луғат ва тасрифни пухта эгаллади, ҳадисда чуқурлашди ва Дор ал-ҳадис ал-Ашрафийя каби мадрасаларда дарс берди — у шу мадрасага муддарис бўлганда Ибн Таймийя: «Қурилганидан буён вақф шарти бўйича ундан ҳақлироқ киши унга муддарис бўлмаган», деди, аз-Заҳабий эса: «Бу ишда ундан ҳофизроқ бировни кўрмадим», деди. Бир марта Ибн Таймийя сабабли азият чекди: шофиийлар билан мунозара бўлгач, у Ибн Таймийяга қарши чиққанларга радд қилмоқчи бўлиб ал-Бухорийнинг «Халқ афъол ал-ибод» китобини ўқий бошлади, фуқаҳолар ғазабланиб «бу билан биз кўзда тутилганмиз» дейишди, шофиий қози уни қамашга буюрди, Ибн Таймийя бориб ўз қўли билан уни зиндондан чиқарди, ноиб ғазабланиб уни қайтарди, сўнг озод қилиб, ақида ҳақида гапирган киши ўлдирилиши ҳақида жар солишга буюрди. Асарларидан «Таҳзиб ал-Камол» ўз замонида шуҳрат қозонди ва уни беш марта ривоят қилди, «ал-Атроф» эса жуда фойдали китобдир. Ибн Саййид ан-Нос уни «таржимаи ҳолларни одамларнинг энг ёд билгани, араб ва ажам ровийларни энг билгани» деб улуғлаб, луғатда имом, фароизда маърифат соҳиби деб тавсифлади; ас-Сафадий «Саҳиҳи Муслим» тингланаётганда унинг тузатишлари доим тўғри чиққанини айтиб, ўзи унга «Саҳиҳ нусха фақат сенсан» деганини нақл қилади ва «Абу Ҳайёндан кейин араб тилида, айниқса тасрифда унинг мислини кўрмадим» дейди, аммо рижолни кенг билишига қарамай муҳаддислардан бошқа — подшоҳ, вазир, қози ва адибларнинг таржимаи ҳолларини ёдда тутмасди. Аз-Заҳабий: «У ҳофизларнинг хотимаси, санад ва лафзларнинг наққоди, мушкулларимизнинг маржаъи эди», деб, унинг ҳаёси, карами, вазминлиги, сабри, қаноати, дабдабани тарк этиши ва одамлардан чекинишини қайд этди. Шанба куни сафар ойида вафот этди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 353Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 353