Zayd ibn Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad
Muhaddis
Katta tekshiruvchi; zamonasida Sanʼo shayxlarining shayxi boʻlib, aqliy ilmlarning barchasini undan ularning eng yiriklari — Sayyid Hoshim ibn Yahyo ash-Shomiy, Sayyid Muhammad al-Amir, Sayyid Ahmad ibn Abdurrahmon ash-Shomiy va boshqalar olishgan. Bir ming yetmish beshinchi yilda tugʻilgan; ilmni Qozi Aliy ibn Yahyo al-Bartiy, Qozi al-Husayn ibn Muhammad al-Magʻribiy va Sayyid al-Hasan ibn al-Husayn ibn al-Qosim kabi koʻzga koʻringan ulamolardan olgan. Ulugʻlanadigan, hurmatlanadigan sadr boʻlib, katta obroʻ va mashhur salobatga ega edi: Sanʼo voliylari undan qoʻrqar va ishlarini Imom al-Mahdiy Muhammad ibn Ahmad Sohibul-Mavohibga yetkazib qoʻyishidan xavfsirardi; imom esa uni gʻoyat ulugʻlar, bir necha bor huzuriga chaqirib, keng inʼom berardi. Uni imomlikka loyiq deb bilishar va shuni umid qilishardi. Barcha maʼrifatlarda yetuk, ayniqsa maoniy va bayon uning fani boʻlib, unda hech kim unga yaqinlasha olmasdi; Shayx Lutfulloh al-Gʻiyos muxtasariga yozgan «al-Ijoz» nomli sharhi bu ilmdagi fazlining guvohi — ash-Shavkoniy bu sharhni maqtab, «al-Mutavval» va «al-Muxtasar» hamda ularning hoshiyalaridan siqib olingan, hoshiya ahlining eʼtirozlaridan xoli va toʻgʻrisi belgilangan asar deb baholaydi hamda maoniy-bayonni oʻqimoqchi boʻlgan talabaga shu sharh bilan kifoyalanishni maslahat beradi. Shayx Abdulqodir ibn Ahmad ham bu sharhni koʻp maqtab, talabalarni unga yoʻllagan va oʻgʻli Ibrohimga shundan dars bergan. Soʻfiylarga eʼtiqodi bor edi: Sanʼo jomeʼida zikrni ovoz chiqarib aytadigan bir kishi sababli Sayyid Saloh ibn al-Husayn al-Axfash bilan orasida nizo chiqib, u «Tashyid arkon al-Qubbatayn» nomli, usul bahslari va hadislarni oʻz ichiga olgan risola yozgan. Yana najot topgan firqani bayon qilgan risolasi bor — unda yaxshi soʻz aytib, ular sahobalar yoʻlida boʻlganlar ekanini tarjih qilgan; al-Kurdiyning «al-Asos»ga eʼtiroz qilib yozgan «an-Nibros»iga javobi esa tugallanmasidan vafot etgan.Катта текширувчи; замонасида Санъо шайхларининг шайхи бўлиб, ақлий илмларнинг барчасини ундан уларнинг энг йириклари — Саййид Ҳошим ибн Яҳё аш-Шомий, Саййид Муҳаммад ал-Амир, Саййид Аҳмад ибн Абдурраҳмон аш-Шомий ва бошқалар олишган. Бир минг етмиш бешинчи йилда туғилган; илмни Қози Алий ибн Яҳё ал-Бартий, Қози ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Мағрибий ва Саййид ал-Ҳасан ибн ал-Ҳусайн ибн ал-Қосим каби кўзга кўринган уламолардан олган. Улуғланадиган, ҳурматланадиган садр бўлиб, катта обрў ва машҳур салобатга эга эди: Санъо волийлари ундан қўрқар ва ишларини Имом ал-Маҳдий Муҳаммад ибн Аҳмад Соҳибул-Мавоҳибга етказиб қўйишидан хавфсирарди; имом эса уни ғоят улуғлар, бир неча бор ҳузурига чақириб, кенг инъом берарди. Уни имомликка лойиқ деб билишар ва шуни умид қилишарди. Барча маърифатларда етук, айниқса маоний ва баён унинг фани бўлиб, унда ҳеч ким унга яқинлаша олмасди; Шайх Лутфуллоҳ ал-Ғиёс мухтасарига ёзган «ал-Ижоз» номли шарҳи бу илмдаги фазлининг гувоҳи — аш-Шавконий бу шарҳни мақтаб, «ал-Мутаввал» ва «ал-Мухтасар» ҳамда уларнинг ҳошияларидан сиқиб олинган, ҳошия аҳлининг эътирозларидан холи ва тўғриси белгиланган асар деб баҳолайди ҳамда маоний-баённи ўқимоқчи бўлган талабага шу шарҳ билан кифояланишни маслаҳат беради. Шайх Абдулқодир ибн Аҳмад ҳам бу шарҳни кўп мақтаб, талабаларни унга йўллаган ва ўғли Иброҳимга шундан дарс берган. Сўфийларга эътиқоди бор эди: Санъо жомеъида зикрни овоз чиқариб айтадиган бир киши сабабли Саййид Салоҳ ибн ал-Ҳусайн ал-Ахфаш билан орасида низо чиқиб, у «Ташйид аркон ал-Қуббатайн» номли, усул баҳслари ва ҳадисларни ўз ичига олган рисола ёзган. Яна нажот топган фирқани баён қилган рисоласи бор — унда яхши сўз айтиб, улар саҳобалар йўлида бўлганлар эканини таржиҳ қилган; ал-Курдийнинг «ал-Асос»га эътироз қилиб ёзган «ан-Ниброс»ига жавоби эса тугалланмасидан вафот этган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 253Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 253