Zaynuddin Abdulbosit ibn Xalil ibn Ibrohim ad-Dimashqiy, soʻng al-Qohiriy

as-Saxoviy: «Abdulbosit deb atalgan birinchi kishi shu», deydi. 784-yilda tugʻilgan; Damashq sir kotibi Muhammad ibn Muso ibn Muhammad ash-Shihob Mahmudning xizmatida oʻsib, unga xoslashgan; soʻng al-Muayyad Shayx Damashq noibi boʻlgan chogʻda unga qoʻshilib, u bilan Misr diyoriga kelgunicha ajralmagan. al-Muayyad sulton boʻlgach, unga xazina nazorati va kotibligini bergan; u davlat ulugʻlari yoʻlidan yurib, har xil millatdan hasham, xizmatkor, mamluk va nadimlar tutgan, baʼzan oltin egar bilan minardi — sulton unga haddan tashqari iltifot koʻrsatar, yaqin tutar va bir necha bor uyiga tushardi. Shu bilan obroʻsi oshib, kibri kuchayib, kamdan-kam kishiga salom beradigan boʻlgan va avom uni yomon koʻrib, «Ey Bosit, qulingni ol!» deb ozor beradigan soʻzlarni eshittirgan; al-Muayyadga shikoyat qilganda u ularni har yomonlik bilan qoʻrqitgan, shunda ular «Ey togʻlar, ey qumlar, ey Alloh, ey Latif!» deyishga oʻtishgan; bu choʻzilgach, u ularga salom bilan yuzlanib, qanotini pastlatgan va ular jim boʻlib, uni sevib qolishgan. Koʻtarilib borib juda boyigan, al-Bositiyya nomi bilan mashhur qaysariyani qurdirgan va ulugʻ mulklar obod qilgan. Soʻng Sulton Tatar davlatida 824-yil zulqaʼdasining yettinchisida al-Kamol ibn al-Boriziy oʻrniga qoʻshin noziri boʻlgan; Sulton al-Ashraf oʻrnashgach, unga tuhfa va nodir narsalar bilan yaqinlashishda haddan oshgan va u unga barcha mollarda eshiklar ochib bergan, xosligi ortib, tayanchga aylangan — vazirlik va ustodorlik ham qoʻshilib, ularni oʻzi hamda baʼzi xizmatkorlari bilan olib borgan; al-Ashraf oʻlib oʻgʻli al-Aziz oʻrnashganda uning sultonligini tiklaganlarning eng kattalaridan boʻlgan. Keyin saltanat Sulton Jaqmaqqa oʻtgan va u avval uni qoʻshin nozirligida qoldirish bilan sarpo kiydirgan, soʻng qamab, undan bir million dinor talab qilgan; al-Kamol ibn al-Boriziy va boshqa davlat aʼyonlari yumshatib, uch yuz ming dinorga tushirishgan, keyin ozod qilinib, Hijozga borishga buyurilgan va oʻziga, oilasi hamda hoshiyasiga sarpo kiydirilgach, 843-yil rabiʼul-oxirining sakkizinchisida joʻnagan. Makkada bir yil turib, buyruqqa binoan Shom karvoni bilan Damashqqa qaytgan va u yerda yillar turib, Bayt al-Maqdisni ziyorat qilgan hamda u yerdan sultonga tuhfa yuborgan; soʻng Qohiraga kelgan — mashhur kun boʻlgan — va oʻziga hamda oʻgʻillariga sarpo kiydirilgan; keyin ulkan tortiq yuborib, sulton unga u yerda yigirmalik amirlik inʼom qilgandan soʻng Damashqqa qaytgan; yillardan keyin Qohiraga koʻchib kelgan, haj qilib qaytgan, ozgina turib 854-yil shavvolining toʻrtinchi, seshanba kuni vafot etgan. Rais, hashamatli, siyosatdon, karamli, ehsoni keng, maqtalgan, ulamoni sevib ularga inʼom qiluvchi kishi edi; hofiz Ibn Hajar unga qoʻshilganlardan boʻlib, «Fath al-boriy»da Kaʼba kiswasini zikr qilganda uni tilga olgan va: «Uning ishini oʻz aminlaridan biriga — qozi Zaynuddin Abdulbositga topshirdi, Alloh rizqi va umrini kengaytirsin; u uni shu qadar goʻzallashtirdiki, taʼriflovchi husnini taʼriflashdan ojiz — Alloh uni buning uchun eng afzal mukofot bilan mukofotlasin», degan. Gʻaroyibotdan biri shuki, Javhar al-Qayqaboy uning huzurida xizmat qilmoqchi boʻlganda koʻnmagan, keyin u koʻtarilib, oxiri Abdulbosit unga boʻysunib, xohlab-xohlamay uning yumushlarida yuradigan boʻlgan.ас-Саховий: «Абдулбосит деб аталган биринчи киши шу», дейди. 784-йилда туғилган; Дамашқ сир котиби Муҳаммад ибн Мусо ибн Муҳаммад аш-Шиҳоб Маҳмуднинг хизматида ўсиб, унга хослашган; сўнг ал-Муайяд Шайх Дамашқ ноиби бўлган чоғда унга қўшилиб, у билан Миср диёрига келгунича ажралмаган. ал-Муайяд султон бўлгач, унга хазина назорати ва котиблигини берган; у давлат улуғлари йўлидан юриб, ҳар хил миллатдан ҳашам, хизматкор, мамлук ва надимлар тутган, баъзан олтин эгар билан минарди — султон унга ҳаддан ташқари илтифот кўрсатар, яқин тутар ва бир неча бор уйига тушарди. Шу билан обрўси ошиб, кибри кучайиб, камдан-кам кишига салом берадиган бўлган ва авом уни ёмон кўриб, «Эй Босит, қулингни ол!» деб озор берадиган сўзларни эшиттирган; ал-Муайядга шикоят қилганда у уларни ҳар ёмонлик билан қўрқитган, шунда улар «Эй тоғлар, эй қумлар, эй Аллоҳ, эй Латиф!» дейишга ўтишган; бу чўзилгач, у уларга салом билан юзланиб, қанотини пастлатган ва улар жим бўлиб, уни севиб қолишган. Кўтарилиб бориб жуда бойиган, ал-Боситийя номи билан машҳур қайсарияни қурдирган ва улуғ мулклар обод қилган. Сўнг Султон Татар давлатида 824-йил зулқаъдасининг еттинчисида ал-Камол ибн ал-Боризий ўрнига қўшин нозири бўлган; Султон ал-Ашраф ўрнашгач, унга туҳфа ва нодир нарсалар билан яқинлашишда ҳаддан ошган ва у унга барча молларда эшиклар очиб берган, хослиги ортиб, таянчга айланган — вазирлик ва устодорлик ҳам қўшилиб, уларни ўзи ҳамда баъзи хизматкорлари билан олиб борган; ал-Ашраф ўлиб ўғли ал-Азиз ўрнашганда унинг султонлигини тиклаганларнинг энг катталаридан бўлган. Кейин салтанат Султон Жақмаққа ўтган ва у аввал уни қўшин нозирлигида қолдириш билан сарпо кийдирган, сўнг қамаб, ундан бир миллион динор талаб қилган; ал-Камол ибн ал-Боризий ва бошқа давлат аъёнлари юмшатиб, уч юз минг динорга туширишган, кейин озод қилиниб, Ҳижозга боришга буюрилган ва ўзига, оиласи ҳамда ҳошиясига сарпо кийдирилгач, 843-йил рабиъул-охирининг саккизинчисида жўнаган. Маккада бир йил туриб, буйруққа биноан Шом карвони билан Дамашққа қайтган ва у ерда йиллар туриб, Байт ал-Мақдисни зиёрат қилган ҳамда у ердан султонга туҳфа юборган; сўнг Қоҳирага келган — машҳур кун бўлган — ва ўзига ҳамда ўғилларига сарпо кийдирилган; кейин улкан тортиқ юбориб, султон унга у ерда йигирмалик амирлик инъом қилгандан сўнг Дамашққа қайтган; йиллардан кейин Қоҳирага кўчиб келган, ҳаж қилиб қайтган, озгина туриб 854-йил шавволининг тўртинчи, сешанба куни вафот этган. Раис, ҳашаматли, сиёсатдон, карамли, эҳсони кенг, мақталган, уламони севиб уларга инъом қилувчи киши эди; ҳофиз Ибн Ҳажар унга қўшилганлардан бўлиб, «Фатҳ ал-борий»да Каъба кисвасини зикр қилганда уни тилга олган ва: «Унинг ишини ўз аминларидан бирига — қози Зайнуддин Абдулбоситга топширди, Аллоҳ ризқи ва умрини кенгайтирсин; у уни шу қадар гўзаллаштирдики, таърифловчи ҳуснини таърифлашдан ожиз — Аллоҳ уни бунинг учун энг афзал мукофот билан мукофотласин», деган. Ғаройиботдан бири шуки, Жавҳар ал-Қайқабой унинг ҳузурида хизмат қилмоқчи бўлганда кўнмаган, кейин у кўтарилиб, охири Абдулбосит унга бўйсуниб, хоҳлаб-хоҳламай унинг юмушларида юрадиган бўлган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 0Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 0