SUNNATGA MUVOFIQ E’TIKOF

U zot ﷺning e’tikofdagi yo‘llari eng mukammal va eng yengil yo‘l edi.

Bir marta Qadr kechasini izlab birinchi o‘n kunlikda, so‘ng o‘rta o‘n kunlikda e’tikof o‘tirdilar. So‘ng u kechaning oxirgi o‘n kunlikda ekani ma’lum bo‘lgach, Robbilari azza va jallaga yetishguncha oxirgi o‘n kunlikda e’tikof o‘tirishni davom ettirdilar.

Bir marta oxirgi o‘n kunlik e’tikofini tark qildilar va uning qazosini Shavvolda o‘tadilar, ya’ni uning birinchi o‘n kunligida e’tikof o‘tirdilar.

Vafot etgan yillari esa yigirma kun e’tikof o‘tirdilar.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَعْتَكِفُ فِي كُلِّ رَمَضَانٍ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ يَوْمًا»

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ har Ramazonda o‘n kun e’tikof o‘tirar edilar. Vafot etgan yillari esa yigirma kun e’tikof o‘tirdilar» (Sahihi Buxoriy, 2044).

Ba’zi ulamolarning aytishicha, buning sababi shundaki, u zot ﷺ ajallari yaqinlashganini bildilar va yaxshi amallarni ko‘paytirishni istadilar, toki ummatlariga amalning eng yuqori cho‘qqisiga yetganlarida amalda ijtihod qilishni ko‘rsatib, Allohga eng yaxshi holatlarida yo‘liqsinlar.

Boshqa fikrga koʻra, buning sababi Jabroil alayhissalom har Ramazonda u zotga Qur’onni bir marta o‘tkazib berar edi. Vafot etgan yillari esa ikki marta o‘tkazib berdi. Shuning uchun u zot ikkita e’tikof miqdorida e’tikof o‘tirdilar.

Bundan ham kuchliroq dalil shuki, u zot o‘sha yili yigirma kun e’tikof o‘tirganlarining sababi, undan oldingi yili safarda bo‘lganlaridir.

عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ: «يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الْأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ، فَسَافَرَ عَامًا، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ يَوْمًا»

Ubay ibn Ka’bdan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Ramazonning oxirgi o‘n kunligida e’tikof o‘tirardilar. Bir yili safar qildilar. Kelasi yili kelganda yigirma kun e’tikof o‘tirdilar» (Ibn Moja, 1770; Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Sahihi Ibn Moja», 1445) («Fathul-Boriy»dan iqtibos tugadi).

U zot ﷺ masjidda o‘zlariga kigizdan qilingan kichik kapa qurishni buyurar edilar va unda qolar, odamlardan xoli bo‘lib, Robbisi taboraka va taologa yuzlanar edilar, toki u zot uchun xoli qolish amalda to‘liq ro‘yobga chiqsin.

عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رضي الله عنه قَالَ: « إِنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ اعْتَكَفَ الْعَشْرَ الْأَوَّلَ مِنْ رَمَضَانَ، ثُمَّ اعْتَكَفَ الْعَشْرَ الْأَوْسَطَ فِي قُبَّةٍ تُرْكِيَّةٍ عَلَى سُدَّتِهَا حَصِيرٌ

Abu Sa’id Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Ramazonning avvalgi o‘n kunligida e’tikof o‘tirdilar. Keyin o‘rta o‘n kunlikda bo‘yra bilan to‘silgan turkiy kapada* e’tikof o‘tirdilar» (Sahihi Muslim, 1167).
* Turkiy kapa – kigizdan qilingan kichik kapa.

Ibn Qayyim aytadi:
«Bularning barchasi e’tikofning maqsadi va ruhini hosil qilish uchundir. Bu johillarning e’tikof joyini o‘n kishilik yig‘in joyiga, ziyoratchilarni jalb qiluvchi makonga va o‘zaro suhbatlashish joyiga aylantirishlarining aksidir. Bu bir narsa, Payg‘ambar e’tikofi esa boshqa narsadir» («Zodul-maod», 2/90).

U zot doimo masjidda bo‘lar, faqat hojat uchungina chiqar edilar.

أَنَّ عَائِشَةَ رضي الله عنها، زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: «وَإِنْ كَانَ رَسُولُ اللهِ ﷺ لَيُدْخِلُ عَلَيَّ رَأْسَهُ، وَهْوَ فِي الْمَسْجِدِ، فَأُرَجِّلُهُ، وَكَانَ لَا يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلَّا لِحَاجَةٍ إِذَا كَانَ مُعْتَكِفًا»

Nabiy ﷺning zavjalari Oisha roziyallohu anho aytadi: «Rasululloh ﷺ o‘zlari masjidda turib, boshlarini men tomonga kirgizar edilar, men sochlarini tarab qo‘yar edim. U zot e’tikofda bo‘lganlarida uyga biror ehtiyoj yuzasidangina kirar edilar» (Sahihi Buxoriy, 2029; Sahihi Muslim, 297).

Hadisda zikr qilingan «ehtiyoj»ni Imom Zuhriy peshob va katta hojat deb tafsir qilgan.

...
U zot sollallohu alayhi va sallam o‘zlarining tozaliklariga rioya qilar edilar, boshlarini masjiddan Oisha onamizning hujrasiga chiqarar, Oisha onamiz esa u zot sollallohu alayhi va sallamning boshlarini yuvib, tarab qo‘yar edilar.

عَنْ عَائِشَةَ رضي الله عنها قَالَتْ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصْغِي إِلَيَّ رَأْسَهُ وَهْوَ مُجَاوِرٌ فِي الْمَسْجِدِ، فَأُرَجِّلُهُ وَأَنَا حَائِضٌ»

Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam masjidda e’tikof o‘tirgan holda menga boshlarini engashtirar edilar, men hayzli holimda u zotning sochlarini tarar edim» (Sahihi Buxoriy, 2028).

Buxoriy va Muslimning boshqa rivoyatida: «Yuvib qo‘yar edim», deganlar. Sochni tarash – uni tartibga solishdir.

Hofiz Ibn Hajar shunday deydi: «Hadisda tozalanish, xushbo‘ylanish, g‘usl qilish, soch oldirish va ziynatlanishning joizligi bor, bular soch tarashga qiyos qilinadi. Jumhur ulamolarning fikricha, e’tikofda faqat masjidda makruh bo‘lgan narsalar makruhdir». Iqtibos tugadi.

U zot sollallohu alayhi va sallamning sunnati saniyyalaridan biri shu ediki, e’tikofda bo‘lganlarida bemorni ko‘rgani bormas va janozaga qatnashmas edilar. Bu Alloh taolo bilan munojotga to‘liq e’tibor qaratish va e’tikofning hikmati bo‘lgan odamlardan uzilib, Alloh taologa yuzlanishni amalga oshirish uchun edi.

عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ: «السُّنَّةُ عَلَى الْمُعْتَكِفِ: أَنْ لَا يَعُودَ مَرِيضًا، وَلَا يَشْهَدَ جَنَازَةً، وَلَا يَمَسَّ امْرَأَةً، وَلَا يُبَاشِرَهَا، وَلَا يَخْرُجَ لِحَاجَةٍ، إِلَّا لِمَا لَا بُدَّ مِنْهُ، وَلَا اعْتِكَافَ إِلَّا بِصَوْمٍ، وَلَا اعْتِكَافَ إِلَّا فِي مَسْجِدٍ جَامِعٍ»

Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: «E’tikof o‘tirgan kishiga bemorni ziyorat qilmaslik, janozaga qatnashmaslik, ayol kishi bilan yaqinlik ham, mubosharat ham qilmaslik, faqat zaruriy ehtiyoj uchun chiqish sunnatdir. Ro‘zasiz e’tikof yo‘q. Jome masjiddan boshqa joyda e’tikof yo‘q» (Abu Dovud, 2473; Hadis hukmi: «sahih». Manba: «Sahihi Abu Dovud», 2473).

Hadisda Oisha onamiz «Ayol kishi bilan yaqinlik ham, mubosharat ham qilmaslik» deb jinsiy aloqani nazarda tutganlar. Imom Shavkoniy «Naylul-avtor»da hadisni shunday sharhlagan.

Ba’zi ayollari u zot sollallohu alayhi va sallam e’tikofda ekanliklarida ziyorat qilishar edi. Qaytish uchun o‘rinlaridan turganda, u zot ham u bilan birga uni kuzatib qo‘yish uchun turar edilar. Bu kechasi bo‘lar edi.

أَنَّ صَفِيَّةَ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ أَخْبَرَتْهُ: «أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللهِ ﷺ تَزُورُهُ فِي اعْتِكَافِهِ فِي الْمَسْجِدِ، فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ فَتَحَدَّثَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، ثُمَّ قَامَتْ تَنْقَلِبُ، فَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ مَعَهَا يَقْلِبُهَا»

Nabiy sollallohu alayhi vasallamning zavjalari Safiyya roziyallohu anho bunday xabar qiladi: «Ramazonning oxirgi o‘n kunligida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam masjidda e’tikof o‘tirganlarida u zotni ziyorat qilgani keldim. Huzurlarida bir muddat gaplashib, so‘ng qaytish uchun turdim. Nabiy sollallohu alayhi vasallam ham meni kuzatib qo‘yish uchun birga turdilar» (Sahihi Buxoriy, 2035; Sahihi Muslim, 2175).

Xulosa qilib aytganda, u zot sollallohu alayhi vasallamning e’tikoflari yengilligi va ortiqcha mashaqqatdan xoli ekanligi bilan ajralib turardi. U zotning butun vaqtlari Alloh taoloni zikr qilish va Qadr kechasini izlab Uning toatiga yuzlanish bilan o‘tar edi.

Qoʻshimcha foyda uchun: Ibn Qayyimning «Zodul-maod» kitobi 2-jild 90-sahifasi va Doktor Abdullatif Baltoning «E’tikof: tarbiyaviy nazar» kitobiga murojaat qilishingiz mumkin.

Alloh bilguvchiroqdir.