حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ زَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ الْهَوْزَنِيُّ، قَالَ لَقِيتُ بِلاَلاً مُؤَذِّنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحَلَبَ فَقُلْتُ يَا بِلاَلُ حَدِّثْنِي كَيْفَ كَانَتْ نَفَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا كَانَ لَهُ شَىْءٌ كُنْتُ أَنَا الَّذِي أَلِي ذَلِكَ مِنْهُ مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ تُوُفِّيَ وَكَانَ إِذَا أَتَاهُ الإِنْسَانُ مُسْلِمًا فَرَآهُ عَارِيًا يَأْمُرُنِي فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَقْرِضُ فَأَشْتَرِي لَهُ الْبُرْدَةَ فَأَكْسُوهُ وَأُطْعِمُهُ حَتَّى اعْتَرَضَنِي رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ يَا بِلاَلُ إِنَّ عِنْدِي سَعَةً فَلاَ تَسْتَقْرِضْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ مِنِّي فَفَعَلْتُ فَلَمَّا أَنْ كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ تَوَضَّأْتُ ثُمَّ قُمْتُ لأُؤَذِّنَ بِالصَّلاَةِ فَإِذَا الْمُشْرِكُ قَدْ أَقْبَلَ فِي عِصَابَةٍ مِنَ التُّجَّارِ فَلَمَّا أَنْ رَآنِي قَالَ يَا حَبَشِيُّ . قُلْتُ يَا لَبَّاهُ . فَتَجَهَّمَنِي وَقَالَ لِي قَوْلاً غَلِيظًا وَقَالَ لِي أَتَدْرِي كَمْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الشَّهْرِ قَالَ قُلْتُ قَرِيبٌ . قَالَ إِنَّمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ أَرْبَعٌ فَآخُذُكَ بِالَّذِي عَلَيْكَ فَأَرُدُّكَ تَرْعَى الْغَنَمَ كَمَا كُنْتَ قَبْلَ ذَلِكَ فَأَخَذَ فِي نَفْسِي مَا يَأْخُذُ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الْعَتَمَةَ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَهْلِهِ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَأَذِنَ لِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي إِنَّ الْمُشْرِكَ الَّذِي كُنْتُ أَتَدَيَّنُ مِنْهُ قَالَ لِي كَذَا وَكَذَا وَلَيْسَ عِنْدَكَ مَا تَقْضِي عَنِّي وَلاَ عِنْدِي وَهُوَ فَاضِحِي فَأْذَنْ لِي أَنْ آبِقَ إِلَى بَعْضِ هَؤُلاَءِ الأَحْيَاءِ الَّذِينَ قَدْ أَسْلَمُوا حَتَّى يَرْزُقَ اللَّهُ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم مَا يَقْضِي عَنِّي فَخَرَجْتُ حَتَّى إِذَا أَتَيْتُ مَنْزِلِي فَجَعَلْتُ سَيْفِي وَجِرَابِي وَنَعْلِي وَمِجَنِّي عِنْدَ رَأْسِي حَتَّى إِذَا انْشَقَّ عَمُودُ الصُّبْحِ الأَوَّلِ أَرَدْتُ أَنْ أَنْطَلِقَ فَإِذَا إِنْسَانٌ يَسْعَى يَدْعُو يَا بِلاَلُ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُهُ فَإِذَا أَرْبَعُ رَكَائِبَ مُنَاخَاتٍ عَلَيْهِنَّ أَحْمَالُهُنَّ فَاسْتَأْذَنْتُ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَبْشِرْ فَقَدْ جَاءَكَ اللَّهُ بِقَضَائِكَ " . ثُمَّ قَالَ " أَلَمْ تَرَ الرَّكَائِبَ الْمُنَاخَاتِ الأَرْبَعَ " . فَقُلْتُ بَلَى . فَقَالَ " إِنَّ لَكَ رِقَابَهُنَّ وَمَا عَلَيْهِنَّ فَإِنَّ عَلَيْهِنَّ كِسْوَةً وَطَعَامًا أَهْدَاهُنَّ إِلَىَّ عَظِيمُ فَدَكَ فَاقْبِضْهُنَّ وَاقْضِ دَيْنَكَ " . فَفَعَلْتُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ فِي الْمَسْجِدِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ " مَا فَعَلَ مَا قِبَلَكَ " . قُلْتُ قَدْ قَضَى اللَّهُ كُلَّ شَىْءٍ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَبْقَ شَىْءٌ . قَالَ " أَفَضَلَ شَىْءٌ " . قُلْتُ نَعَمْ قَالَ " انْظُرْ أَنْ تُرِيحَنِي مِنْهُ فَإِنِّي لَسْتُ بِدَاخِلٍ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِي حَتَّى تُرِيحَنِي مِنْهُ " . فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَتَمَةَ دَعَانِي فَقَالَ " مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ " . قَالَ قُلْتُ هُوَ مَعِي لَمْ يَأْتِنَا أَحَدٌ . فَبَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ وَقَصَّ الْحَدِيثَ حَتَّى إِذَا صَلَّى الْعَتَمَةَ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - دَعَانِي قَالَ " مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ " . قَالَ قُلْتُ قَدْ أَرَاحَكَ اللَّهُ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَكَبَّرَ وَحَمِدَ اللَّهَ شَفَقًا مِنْ أَنْ يُدْرِكَهُ الْمَوْتُ وَعِنْدَهُ ذَلِكَ ثُمَّ اتَّبَعْتُهُ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَزْوَاجَهُ فَسَلَّمَ عَلَى امْرَأَةٍ امْرَأَةٍ حَتَّى أَتَى مَبِيتَهُ فَهَذَا الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ .
Abdulloh al-Havzoniy aytadi: Men Halab (shahri)da Rasululloh ﷺning muazzini Bilol (roziyallohu anhu) bilan uchrashdim va: «Ey Bilol, menga Rasululloh ﷺning xarajatlari (moliyaviy ahvoli) qanday boʻlganini gapirib bering», dedim. U dedi: «Uning hech narsasi yoʻq edi. Alloh u zotni (Paygʻambar qilib) yuborganidan vafot etganlariga qadar, u (xarajatlar)ni men idora qilib turardim. Bir musulmon kishi u zotning huzuriga kelganda, uni yalangʻoch koʻrsalar, menga (uni kiyintirishni) buyurardilar. Men borib, qarz olardim, unga choponni sotib olib, kiyintirardim va ovqatlantirardim. Nihoyat mushriklardan bir kishi menga roʻpara boʻlib: ‹Ey Bilol, mening (mol-davlatim) keng, faqat mendan qarz ol, boshqa hech kimdan olma›, dedi. Men shunday qildim. Bir kuni boʻlsa, men taharat olib, soʻng namozga azon aytish uchun turdim. Shu payt haligi mushrik savdogarlardan bir guruh bilan kelib qoldi. Meni koʻrgach: ‹Ey habashiy!› dedi. Men: ‹Labbay!› dedim. U menga qovogʻini solib, qoʻpol gap aytdi va menga: ‹Sen bilan (toʻlov) oyi orasida qancha (vaqt) qolganini bilasanmi?› dedi. Men: ‹Yaqin (qoldi)›, dedim. U: ‹Sen bilan uning orasida bor-yoʻgʻi toʻrt (kun) qoldi, men seni zimmangdagi (qarz) uchun ushlayman va ilgari boʻlganingdek, qoʻy boqqani qaytaraman›, dedi. Odamlarning koʻngliga (gʻam-tashvish) tushgani kabi, mening koʻnglimga ham (gʻam) tushdi. Nihoyat men xufton namozini oʻqib boʻlgach, Rasululloh ﷺ oʻz ahllari huzuriga qaytdilar. Men u zotdan (kirishga) izn soʻradim, u zot menga izn berdilar. Men: ‹Ey Rasululloh, ota-onam Sizga fido boʻlsin, men qarz olib turgan mushrik menga shunday-shunday dedi, Sizda mening (qarzim)ni uzadigan narsa yoʻq, mendayam yoʻq, u esa meni sharmanda qiladi. Menga islomni qabul qilgan ana shu qabilalardan biriga qochib ketishimga izn bering, toki Alloh Rasuliga ﷺ mening qarzimni uzadigan narsani rizq qilib bermaguncha (shu yerda turmay)›, dedim. Soʻng chiqib, manzilimga keldim, qilichim, anjom xaltam, kavshim va qalqonimni bosh tomonimga qoʻydim, toki tongning birinchi nuri yorishganda yoʻlga chiqmoqchi boʻldim. Shu payt bir kishi yugurib kelib: ‹Ey Bilol, Rasululloh ﷺning chaqirigʻiga javob ber!› deb chaqirdi. Men borib u zotning huzuriga yetdim. Qarasam, ustlariga yuklari ortilgan toʻrtta tuya choʻkkalab yotibdi. Men izn soʻradim, Rasululloh ﷺ menga: «Suyunchi boʻlsin! Alloh senga qarzingni uzadigan (narsa)ni keltirdi», dedilar. Soʻng: «Choʻkkalab yotgan toʻrtta tuyani koʻrmadingmi?» dedilar. Men: «Ha (koʻrdim)», dedim. U zot: «Albatta, ularning oʻzlari ham, ustlaridagi narsalar ham senga (tegishli), chunki ularning ustida kiyim-kechak va taom bor. Ularni menga Fadak (hokimi) hadya qildi. Bas, ularni qabul qilib, qarzingni uz», dedilar. Men shunday qildim. (Bilol) hadisni (toʻliq) zikr qildi. Soʻng men masjidga bordim. Qarasam, Rasululloh ﷺ masjidda oʻtirgan edilar. Men u zotga salom berdim. U zot: «Zimmangdagi (qarz) nima boʻldi?» dedilar. Men: «Alloh Rasululloh ﷺ zimmasidagi har bir narsani (qarzni) uzdi, hech narsa qolmadi», dedim. U zot: «Biror narsa ortib qoldimi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Meni undan xalos qilishingni koʻr, chunki men uni (sendan) yengillatib qoʻymaguningcha, ahlimdan birortasining huzuriga kirmayman», dedilar. Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqib boʻlgach, meni chaqirib: «Zimmangdagi (qoldiq) nima boʻldi?» dedilar. Men: «U mening yonimda (turibdi), bizning oldimizga hech kim kelmadi», dedim. Rasululloh ﷺ (oʻsha) tunni masjidda oʻtkazdilar. (Bilol) hadisni hikoya qildi. Nihoyat u zot — yaʼni ertasi kuni — xufton namozini oʻqigach, meni chaqirib: «Zimmangdagi (qoldiq) nima boʻldi?» dedilar. Men: «Ey Rasululloh, Alloh Sizni undan xalos qildi», dedim. Shunda u zot, u (qarz) qoʻllarida turgan holatda oʻzlarini ajal topib qolishidan qoʻrqib, takbir aytib, Allohga hamd qildilar. Soʻng men u zotga ergashdim. Nihoyat u zot ayollari huzuriga kelib, har bir ayolga birma-bir salom berdilar va yotoqxonalariga kirdilar. Mana, sen mendan soʻragan (savol)ning (javobi) shu».
