حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ صَالِحٍ قَالَ: حَدَّثَنِي اللَّيْثُ قَالَ: حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللهِ بْنَ كَعْبٍ، وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ، قَالَ: سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ: وَآذَنَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرَ، فَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا، يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ يَقُولُونَ: لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللهِ عَلَيْكَ، حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا بِرَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم حَوْلَهُ النَّاسُ، فَقَامَ إِلَيَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللهِ يُهَرْوِلُ، حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَيَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، لا أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ.
(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik — Kaʼb koʻr boʻ lib qolganida uning (yetaklab yuradigan) boshlovchisi edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molikni — u Tabuk voqeasidan ortda qolgani (haqida) soʻzlaganida — eshitdim. Kaʼb aytdi:) Men Rasululloh ﷺdan — u zot qatnashgan birorta gʻazotda — ortda qolmadim, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa; biroq men Badr gʻazotidan (ham) ortda qolgan edim — undan ortda qolgan hech kim malomat qilinmagan edi; chunki Rasululloh ﷺ (oʻshanda) faqat Quraysh karvonini koʻzlab chiqgan edilar, to Alloh ular bilan dushmanlari orasini — vaʼdalashmagan holda — toʻpladi. Men Rasululloh ﷺ bilan Aqaba kechasi — biz islom ustiga (mahkam) ahdlashgan paytda — hozir boʻ lganman; men uning (oʻrniga) Badrda hozir boʻ lishni — garchi Badr odamlar ichida undan koʻproq tilga olinsa-da — yoqtirmas (afzal koʻrmas) edim. Mening xabarim shuki: men oʻsha gʻazotdan ortda qolgan paytimchalik hech qachon kuchli va imkonli (boy) boʻ lmaganman. Allohga qasamki, undan oldin menda hech qachon ikkita ulov (tuya) jamlanmagan edi, to men oʻsha gʻazotda ularni jamladim. Rasululloh ﷺ biror gʻazotni iroda qilsalar, uni boshqa (joy) bilan yashirar edilar; to oʻsha gʻazot boʻ lguniga qadar. Rasululloh ﷺ uni qattiq jaziramada qildilar, uzoq safar, sahro (suvsiz cheksizlik) va koʻp dushmanga roʻbaroʻ boʻ ldilar; shu sababli musulmonlarga oʻz ishlarini ochiq aytdilar — gʻazotga tayyorgarlik koʻrishlari uchun — va ular koʻzlagan tomonini xabar qildilar. Rasululloh ﷺ bilan boʻ lgan musulmonlar koʻp edi; ularni (barchasini) saqlab turadigan bir kitob (yaʼni devon-roʻyxat) jamlamasdi. Kaʼb aytdi: Bas, (gʻazotdan) gʻoyib boʻ lishni istagan har bir kishi — Allohning vahiyi tushmasa, bu (gʻoyibligi) yashirin qoladi deb oʻylardi. Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotni mevalar va soyalar yoqimli boʻ lgan paytda qildilar. Rasululloh ﷺ va u bilan birga musulmonlar (gʻazotga) tayyorlana boshladilar. Men ular bilan birga tayyorlanish uchun ertalab chiqar, soʻng hech narsani bitirmay qaytar, va oʻzimga: «Men bunga qodirman», derdim. Bu (kechiktirish) men bilan davom etaverdi, to odamlar jiddiy (shoshilinch) tayyorgarlikni kuchaytirdi. Rasululloh ﷺ va u bilan musulmonlar (yoʻ lga) chiqdilar — men esa tayyorgarligimdan hech narsani bitirmagan edim. Men: «Undan bir-ikki kun keyin tayyorlanaman, soʻng ularga yetib olaman», dedim. Ular joʻnab ketganlaridan keyin tayyorlanish uchun ertalab chiqdim, lekin hech narsa bitirmay qaytdim; soʻng (yana) ertalab chiqdim, (yana) qaytdim — hech narsa bitirmadim. Bu (holat) men bilan davom etaverdi, to ular (juda) tezlashdi va gʻazot (yetib boʻ lmas darajada) uzoqlashdi. Men ulovga minib ularga yetib olishni qasd qildim — koshki shunday qilgan boʻ lsam! — lekin bu menga nasib boʻ lmadi. Men Rasululloh ﷺ chiqqanlaridan keyin odamlar ichida (Madinada) yurganimda, ular orasida aylanganimda, meni — faqat nifoq (munofiqlik) bilan ayblangan bir kishini, yoki Alloh uzr bergan ojiz (kuchsiz)lardan birini koʻrishim — gʻamginlantirar edi. Rasululloh ﷺ meni — to Tabukga yetgunlaricha — eslamadilar. U zot Tabukda odamlar ichida oʻtirgan holda: «Kaʼb nima qildi?» dedilar. Bani Salimadan bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, uni ikki choponi (kibri) va oʻz (yelkasiga) qarab (gʻ ururlanishi) ushlab qoldi», dedi. Muoz ibn Jabal: «Yomon (gap) aytding! Allohga qasamki, ey Allohning Rasuli, biz u haqida yaxshilikdan boshqani bilmaymiz», dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Kaʼb ibn Molik aytdi: Menga u zotning qaytib (kelishga) yuzlangani (xabari) yetganida, gʻamim (tashvishim) meni qopladi va men yolgʻon (toʻqishni) oʻylab: «Ertaga uning gʻazabidan nima bilan qutulaman?» deya boshladim; bunga oilamdan har bir aql egasidan yordam soʻradim. «Rasululloh ﷺ kelib qoldilar» deyilganida, mendan botil (yolgʻon fikr) chiqib ketdi va men u zotdan hech qachon yolgʻon bilan qutula olmasligimni angladim; shu sababli rost (gapir)ishga qatʼiy qaror qildim. Rasululloh ﷺ ertalab keldilar. U zot safardan kelganlarida (avval) masjiddan boshlar, unda ikki rakat (namoz) oʻqib, soʻng odamlar uchun (suhbatga) oʻtirardilar. U zot shunday qilganlarida, ortda qolganlar (muxallaflar) keldi; ular u zotga uzr aytib, qasam icha boshladilar — ular sakson nechta kishi edi. Rasululloh ﷺ ularning oshkorasini (zohirini) qabul qildilar, ularga bayʼat oldilar, ular uchun (Allohdan) magʻfirat soʻradilar va ichki sirlarini Allohga havola qildilar. Men u zotning oldiga keldim; men salom berganimda, u zot gʻazablangan kishi tabassumi bilan tabassum qildi, soʻng: «Kel», dedi. Men yurib keldim, to u zotning oldida oʻtirdim. U zot menga: «Seni nima (gʻazotdan) ortda qoldirdi? Sen oʻzingga ulov sotib olmaganmiding?» dedi. Men: «Ha (sotib olgan edim). Allohga qasamki, agar men dunyo ahlidan sendan boshqasining oldida oʻtirgan boʻ lganimda, uning gʻazabidan bir uzr bilan qutulardim deb oʻylardim — chunki menga (yaxshi) jadal (soʻzga ustalik) berilgan. Lekin, Allohga qasamki, men aniq bilamanki, agar bugun senga yolgʻon bir soʻz aytsam-u, sen u bilan mendan rozi boʻ lsang, Alloh tezda seni menga gʻazablantiradi; agar senga rost soʻz aytsam-u, sen u sababli menga (gʻazab) topsang, men unda Allohning afvini umid qilaman. Yoʻq, Allohga qasamki, menga hech uzr yoʻq edi. Allohga qasamki, men sendan ortda qolgan paytimdek hech qachon kuchli va imkonli (boy) boʻ lmaganman», dedim. Rasululloh ﷺ: «Bunga kelsak, u rost aytdi. Bas, tur, to Alloh sen haqingda hukm qilguni (qadar kut)», dedi. Men turdim; Bani Salimadan baʼzi kishilar (oʻrnidan) turib, mening ortimdan ergashdi va menga: «Allohga qasamki, biz seni bundan oldin biror gunoh qilgan deb bilmaymiz; sen — ortda qolganlar Rasululloh ﷺga uzr aytgandek, unga uzr aytishga ojizlik qilding (uzr toʻqimading); axir gunohingga Rasululloh ﷺning sen uchun magʻfirat soʻrashlari kifoya qilardi-ku», dedi. Allohga qasamki, ular meni shunchalik koyiverdilarki, men qaytib (oldiga borib) oʻzimni yolgʻonga chiqarishni (oʻ zimni yolgʻonchi qilishni) istab qoldim. Soʻng ularga: «Bu (holatga) men bilan birga yana kimsa duch keldimi?» dedim. Ular: «Ha, ikki kishi — sen aytgandek (rost) aytdi, ularga ham senga aytilgandek aytildi», dedi. Men: «Ular kim?» dedim. Ular: «Murora ibn Rabiʼ al-Amriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiy», dedi. Ular menga — Badrda qatnashgan, oʻzlarida (men uchun) ibrat (oʻrnak) boʻ lgan ikki solih kishini zikr qildi. Ular ularning (ismini) menga aytganda, men (oʻz ahvolimga sabr bilan) oʻtaverdim. Rasululloh ﷺ musulmonlarni — ortda qolganlar ichida biz uch kishi bilan gaplashishdan qaytardilar. Odamlar bizdan chetlandi (uzoqlashdi) va bizga (munosabatini) oʻzgartirdi, to men uchun (oʻ z) yerim (vatanim) ham notanish boʻ lib qoldi — goʻyo u men biladigan (yer) emasdek. Biz shu holda ellik kecha turdik. Mening ikki sherigim bukuldi (sustlandi) va uylarida yigʻlab oʻtirib qoldi; men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shu sababli chiqar, musulmonlar bilan namozda hozir boʻ lar, bozorlarda aylanar edim — lekin men bilan hech kim gaplashmasdi. Men Rasululloh ﷺning oldiga kelar, u zot namozdan keyin oʻ z majlisida (oʻtirgan) holda unga salom berar va oʻzimga: «U menga salomni qaytarishga labini qimirlatdimi yoki yoʻqmi?» derdim. Soʻng unga yaqin (joyda) namoz oʻqib, unga oʻgʻrincha (yashirin) nazar tashlardim; men namozimga yuzlansam, u menga qarardi; men unga qarasam, u mendan yuz oʻgirardi. Bu (holat) — odamlarning jafosi (sovuqligi) — menga uzoq choʻzilganida, men yurib, Abu Qatodaning bogʻ devoriga tirmashib chiqdim — u mening amakimning oʻgʻ li va odamlarning menga eng suyuklisi edi. Men unga salom berdim, lekin, Allohga qasamki, u menga salomni qaytarmadi. Men: «Ey Abu Qatoda, Alloh haqqi (uchun soʻrayman), men Alloh va Rasulini sevishimni bilmaysanmi?» dedim. U jim turdi. Men yana takrorladim va uni qasamlatdim — u (yana) jim turdi. Men yana takrorladim — u: «Alloh va Rasuli yaxshiroq biluvchidir», dedi. Shunda koʻzlarim yoshga toʻldi va men ortga qaytib, devorga (yana) tirmashib (chiqib ketdim). Men Madina bozorida yurgan paytimda, birdan Shom ahlining nabatiylaridan (dehqonlaridan) biri — Madinaga taom (don) sotgani kelganlardan — «Kaʼb ibn Molikni kim koʻrsatadi?» deya boshladi. Odamlar unga (men tomon) ishora qila boshladi, to u mening oldima kelib, menga Gʻasson podshohidan (bir) maktub berdi; unda: «Ammo baʼd; menga yetishicha, sening sohibing (Paygʻambar) seni jafo qilibdi (uzoqlashtiribdi); Alloh seni xorlik va zoeʼ (bekorga ketish) diyorida qilgan emas. Bizga kelib qoʻ shil, biz seni (yaxshilik bilan) ovutamiz», deb (yozilgan) edi. Men uni oʻqiganimda: «Bu ham balolardan (sinovlardan)dir», dedim va uni tandirga tomon (qilib), u bilan (tandirni) yoqib yubordim (yoqib tashladim). To ellikkechadan qirq kecha oʻtganida, birdan Rasululloh ﷺning elchisi menga kelib: «Rasululloh ﷺ senga — xotiningdan chetlanishing (uzoqlashishing)ni buyurmoqda», dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yoʻq, balki undan chetlan va unga yaqinlashma», dedi. U (zot) ikki sherigimga ham shunga oʻxshashni yubordi. Men xotinimga: «Ahling (ota-onangning) oldiga borib, Alloh bu ishda hukm qilguniga qadar ularning yonida boʻ lib tur», dedim. Kaʼb aytdi: Hilol ibn Umayyaning xotini Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Allohning Rasuli, Hilol ibn Umayya — keksa, nochor (ojiz) chol, unga xizmatkor yoʻq; men unga xizmat qilsam, yomon koʻrasizmi?» dedi. U zot: «Yoʻq, lekin u senga yaqinlashmasin», dedi. U (ayol): «Allohga qasamki, unda biror narsaga (intilishga) harakat (madori) yoʻq; Allohga qasamki, oʻsha ishi boʻ lgandan beri bugungacha toʻxtovsiz yigʻlab kelmoqda», dedi. Oilamdan baʼzilari menga: «Sen ham xotining haqida Rasululloh ﷺdan izn soʻrasang-chi — Hilol ibn Umayyaning xotiniga unga xizmat qilishga izn berganlaridek», dedi. Men: «Allohga qasamki, men u haqda Rasululloh ﷺdan izn soʻramayman; men izn soʻrasam, Rasululloh ﷺ nima deydilar — bilmayman, holbuki men yosh kishiman», dedim. Men bundan keyin oʻn kecha turdim, to Rasululloh ﷺ biz bilan gaplashishdan qaytarganlaridan beri bizga ellik kecha toʻ ldi. Ellikinchi kechaning bomdod (subhi)da bomdod namozini oʻqigach — men uylarimizdan bir uyning ustida (tomida) edim — Alloh zikr qilgan oʻsha holatda — oʻzim oʻzimga tor boʻ lib, yer kengligiga qaramay menga tor boʻ lib — oʻtirgan paytimda, Salʼ togʻi ustidan baland ovoz bilan: «Ey Kaʼb ibn Molik, suyunchi (xushxabar)!» deb baqirgan bir baqiruvchining ovozini eshitdim. Men sajdaga yiqildim va angladimki, (qutilish) faraji keldi. Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida, Allohning bizning tavbamizni qabul qilgani (haqida) eʼlon qilgan edilar; shunda odamlar bizni suyunchilashga (xushxabar bergani) ketdi, ikki sherigim tomon ham suyunchilar ketdi. Bir kishi menga tomon ot choptirdi; Aslam (qabilasi)dan bir yuguruvchi esa togʻga koʻtarildi — ovoz otdan tezroq (yetdi). Ovozini eshitgan oʻsha (kishi) menga kelganida, men unga ikki choponimni yechib, oʻsha suyunchisi uchun ularni kiydirdim; Allohga qasamki, oʻsha kuni menda ulardan boshqa (kiyim) yoʻq edi; men ikki chopon (vaqtincha) olib (ariyat) kiydim. Men Rasululloh ﷺning oldiga joʻnadim; odamlar meni guruh-guruh boʻ lib kutib olar, tavba (qabuli) bilan menga tabriklar aytar va: «Allohning tavbani (qabul qilishi) senga muborak boʻ lsin», derdi. Kaʼb aytdi: To men masjidga kirdim; qarasam, Rasululloh ﷺ — atroflarida odamlar (boʻ lgan holda) — oʻtirgan edilar. Shunda Talha ibn Ubaydulloh menga tomon yugurib (kelib) qoʻ l berib koʻrishdi va meni tabrikladi; Allohga qasamki, muhojirlardan undan boshqa hech kim menga (tabrik uchun) turmadi — men buni Talhaga (hech) unutmayman. Kaʼb aytdi: Men Rasululloh ﷺga salom berganimda, u zot — yuzlari sururdan (xursandchilikdan) porlab turgan holda: «Onang seni tuqqandan beri sen uchun oʻtgan eng yaxshi kun bilan suyunchi (xushxabar boʻ lsin)!» dedi. Men: «Bu sening tomoningdanmi, ey Allohning Rasuli, yoki Alloh tomonidanmi?» dedim. U zot: «Yoʻq, balki Alloh tomonidan», dedi. Rasululloh ﷺ xursand boʻ lganlarida yuzlari nurlanar, goʻyo u oyning bir parchasidek boʻ lar edi; biz buni u zotdan (shu alomatdan) bilardik. Men u zotning oldida oʻtirganimda: «Ey Allohning Rasuli, mening tavbamdan (biri) — molimdan (ajralib) Alloh va Rasuli uchun sadaqa qilishimdir», dedim. Rasululloh ﷺ: «Molingning bir qismini oʻzingga ushlab qol; bu sen uchun yaxshiroqdir», dedi. Men: «Bas, men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman», dedim va: «Ey Allohning Rasuli, albatta Alloh meni faqat rostlik bilan qutqardi; (shu sababli) mening tavbamdan (biri) — tirik ekanman, faqat rostni soʻzlashimdir», dedim. Allohga qasamki, men buni Rasululloh ﷺga aytganimdan beri Alloh musulmonlardan birortasini — rost soʻzda — meni sinaganidek goʻzal (tarzda) sinagan birovni bilmayman; men buni Rasululloh ﷺga aytganimdan to bugungacha qasdan yolgʻon aytmadim; men Allohdan — qolgan (umrim)da ham meni saqlashini umid qilaman. Alloh oʻz Rasuliga ﷺ: «Albatta Alloh Paygʻambarning, hamda (qiyin) soatda unga ergashgan muhojir va ansorlarning tavbasini qabul qildi...» (degan oyatdan) to «...va rostgoʻ ylar bilan birga boʻ linglar» (degan) soʻzigacha (Tavba surasi, 117–119) nozil qildi. Allohga qasamki, Alloh meni islomga hidoyat qilgandan keyin menga — Rasululloh ﷺga rostgoʻ yligimdan, uni yolgʻonga chiqarmaganimdan koʻ ra ulugʻroq biror neʼmat aslo bermagan; (aks holda) yolgʻon aytganlar halok boʻ lganidek, men ham halok boʻ lardim. Chunki Alloh vahiyni nozil qilayotganida, yolgʻon aytganlar haqida — biror kishiga aytmagan eng yomon (soʻz)ni aytdi. Tabaroka va taolo (Alloh): «(Ey moʻminlar,) ularning oldiga qaytganingizda, ular sizlarga (oʻzlaridan rozi boʻ lishingiz uchun) Alloh bilan qasam ichadilar...» (degan oyatdan) to «...albatta Alloh fosiq qavmdan rozi boʻ lmas» (degan) soʻzigacha (Tavba surasi, 95–96) aytdi. Kaʼb aytdi: Biz uch kishi — Rasululloh ﷺ qasam ichganlarida (uzr aytib) ularning (uzrini) qabul qilgan oʻsha kishilarning ishidan ortda (kechiktirib) qoldirilgan edik; u zot ularga bayʼat oldi va ular uchun magʻfirat soʻradi, bizning ishimizni esa Alloh unda hukm qilgunga qadar (kechiktirib) qoldirdi. Mana shu (sababli) Alloh: «Va (ishlari) qoldirilgan oʻsha uch kishi haqida (ham Alloh tavbani qabul qildi)» (Tavba surasi, 118) dedi. Allohning zikr qilgan ‹qoldirilishimiz› — bu gʻazotdan ortda qolishimiz emas; balki u — uning bizni (ishimizni) kechiktirishi va u zotga qasam ichib, uzr aytgan kishilardan (farqli ravishda) bizning ishimizni keyinga surishidir — u zot ulardan (uzrni) qabul qilgan edi.