حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها –
﴿ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا۟ فِى ٱلْيَتَـٰمَىٰ فَٱنكِحُوا۟ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ مَثْنَىٰ وَثُلَـٰثَ وَرُبَـٰعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ فَوَٰحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَـٰنُكُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰٓ أَلَّا تَعُولُوا۟ ﴾{وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} قَالَتْ هِيَ الْيَتِيمَةُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي جَمَالِهَا وَمَالِهَا، وَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِأَدْنَى مِنْ سُنَّةِ نِسَائِهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ، وَأُمِرُوا بِنِكَاحِ مَنْ سِوَاهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ اسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ﴿ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ ﴾ قَالَتْ فَبَيَّنَ اللَّهُ فِي هَذِهِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ جَمَالٍ وَمَالٍ رَغِبُوا فِي نِكَاحِهَا، وَلَمْ يُلْحِقُوهَا بِسُنَّتِهَا بِإِكْمَالِ الصَّدَاقِ، فَإِذَا كَانَتْ مَرْغُوبَةً عَنْهَا فِي قِلَّةِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ تَرَكُوهَا وَالْتَمَسُوا غَيْرَهَا مِنَ النِّسَاءِ، قَالَ فَكَمَا يَتْرُكُونَهَا حِينَ يَرْغَبُونَ عَنْهَا فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَنْكِحُوهَا إِذَا رَغِبُوا فِيهَا إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهَا الأَوْفَى مِنَ الصَّدَاقِ وَيُعْطُوهَا حَقَّهَا.Zuhriy (Urva ibn Zubayrdan, u Oishadan) rivoyat qiladi: Urva ibn Zubayr — u Oishadan ‹Agar yetim qizlarga adolatli boʻla olmasligingizdan qoʻrqsangiz, oʻzingiz xohlagan (boshqa) ayollarga uylaninglar› (Niso, 2-3) — (oyatining) maʼnosi haqida soʻradi, deb (aytdi). Oisha: «Bu — oʻz vasiysi (homiysi) qaramogʻidagi yetim qiz haqida — vasiy uning goʻzalligi va mol-davlati sababli unga moyil boʻlib, uni — oʻziga teng (tabaqadagi) ayollarga beriladigan mahrdan kamroq mahr bilan — nikohlashni xohlaydi. Bas, ular (vasiylar) — toki yetimlarga toʻliq, munosib mahr toʻlamaguncha — ularga uylanishdan man qilindi; (aks holda) ular ularning oʻrniga boshqa ayollarga uylanishga buyurildi. Keyinchalik odamlar bu haqda Allohning Rasuli ﷺ dan soʻradi. Bas, Alloh (mana bu) oyatni nozil qildi: ‹(Ey Muhammad!) Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga ular haqida fatvo beradi...› (Niso, 127). Bu oyatda Alloh shuni bildirdiki: agar yetim qiz goʻzal va boy boʻlsa, vasiy unga — tengdoshlari oladigan munosib mahrni bermay — uylanishni xohlardi; lekin agar u — goʻzallik yoki mol-davlat yoʻqligi sababli — yoqimsiz boʻlsa, u unga uylanmas, balki uning oʻrniga boshqa ayolga uylanishga intilardi. Bas, u — unga moyilligi boʻlmagan paytda — unga uylanmagani uchun, u — unga qiziqqan (manfaatdor boʻlgan) paytda — uni toʻliq mahr berib va barcha haqlarini taʼminlab adolatli muomala qilmaguncha — unga uylanishga haqli emas edi», — dedi.