حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهِ أَبَا جَهْلٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ " أَىْ عَمِّ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ". فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيُعِيدَانِهِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَبِي طَالِبٍ، فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم [quran sura="28" aya_start="56" aya_end="56"]{إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ}. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ [quran sura="28" aya_start="76" aya_end="76"]{أُولِي الْقُوَّةِ} لاَ يَرْفَعُهَا الْعُصْبَةُ مِنَ الرِّجَالِ. {لَتَنُوءُ} لَتُثْقِلُ. {فَارِغًا} إِلاَّ مِنْ ذِكْرِ مُوسَى. {الْفَرِحِينَ} الْمَرِحِينَ. {قُصِّيهِ} اتَّبِعِي أَثَرَهُ، وَقَدْ يَكُونُ أَنْ يَقُصَّ الْكَلاَمَ [quran sura="18" aya_start="13" aya_end="13"]{نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ}. [quran sura="28" aya_start="11" aya_end="11"]{عَنْ جُنُبٍ} عَنْ بُعْدٍ عَنْ جَنَابَةٍ وَاحِدٌ، وَعَنِ اجْتِنَابٍ أَيْضًا، يَبْطِشُ وَيَبْطُشُ. {يَأْتَمِرُونَ} يَتَشَاوَرُونَ. الْعُدْوَانُ وَالْعَدَاءُ وَالتَّعَدِّي وَاحِدٌ. {آنَسَ} أَبْصَرَ. الْجِذْوَةُ قِطْعَةٌ غَلِيظَةٌ مِنَ الْخَشَبِ، لَيْسَ فِيهَا لَهَبٌ، وَالشِّهَابُ فِيهِ لَهَبٌ. وَالْحَيَّاتُ أَجْنَاسٌ الْجَانُّ وَالأَفَاعِي وَالأَسَاوِدُ. {رِدْءًا} مُعِينًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ {يُصَدِّقُنِي} وَقَالَ غَيْرُهُ {سَنَشُدُّ} سَنُعِينُكَ كُلَّمَا عَزَّزْتَ شَيْئًا فَقَدْ جَعَلْتَ لَهُ عَضُدًا. مَقْبُوحِينَ مُهْلَكِينَ. {وَصَّلْنَا} بَيَّنَّاهُ وَأَتْمَمْنَاهُ. {يُجْبَى} يُجْلَبُ .{بَطِرَتْ} أَشِرَتْ. [quran sura="28" aya_start="59" aya_end="59"]{فِي أُمِّهَا رَسُولاً} أُمُّ الْقُرَى مَكَّةُ وَمَا حَوْلَهَا. {تُكِنُّ} تُخْفِي. أَكْنَنْتُ الشَّىْءَ أَخْفَيْتُهُ، وَكَنَنْتُهُ أَخْفَيْتُهُ وَأَظْهَرْتُهُ. [quran sura="28" aya_start="82" aya_end="82"]{وَيْكَأَنَّ اللَّهَ} مِثْلُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ [quran sura="13" aya_start="26" aya_end="26"]{يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} يُوَسِّعُ عَلَيْهِ وَيُضَيِّقُ عَلَيْهِ.
(Saʼid ibnul-Musayyab otasi (al-Musayyab)dan rivoyat qildi:) Abu Tolibga vafot (vaqti) yetganida, Rasululloh ﷺ uning oldigʻa keldilar — uning yonida Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya ibn Mugʻ ira bor edi. U zot: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh› deng — bir kalima (boʻ lsin)ki, men u bilan siz uchun Alloh huzurida hujjat keltiraman», dedilar. Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, Abdulmuttalibning millatidan yuz oʻ girasanmi?» dedi. Rasululloh ﷺ unga (kalimani) taklif qilaverdilar, ular esa oʻ sha gapni (takror) qaytaraverdi — to Abu Tolib ularga aytgan soxirgi (gapi) ‹Abdulmuttalibning millati ustida (man)› (degani) boʻ ldi va ‹La ilaha illalloh› deyishdan bosh tortdi. Rasululloh ﷺ: «Allohga qasamki, sizdan (man qilib) qaytarilmagunimcha, albatta siz uchun magʻ firat soʻrayveraman», dedilar. Shunda Alloh: ‹Paygʻambar va iymon keltirganlarga — mushriklar uchun... magʻ firat soʻrash (joiz) emas› (Tavba surasi, 113) (oyatini) nozil qildi va Alloh Abu Tolib haqida — Rasululloh ﷺga — ‹Albatta sen oʻ zing sevgan (kishi)ni hidoyat qilolmaysan; lekin Alloh xohlagan (kishi)ni hidoyat qiladi› (Qasas surasi, 56) (oyatini) nozil qildi. (Lugʻ atlar:) Ibn Abbos: ‹Uli-l-quvva› (Qasas surasi, 76) — uni (xazina kalitlarini) bir guruh (baquvvat) erkak (ham) koʻ tarolmas (degani); ‹latanuu› — ogʻ irlik qiladi; ‹forigʻ an› (Qasas surasi, 10) — Muso zikridan boshqa (har narsadan) boʻ shab qolgan; ‹al-farihina› — kerilgan (shodlangan)lar; ‹qussiyhi› (Qasas surasi, 11) — uning izidan ergash — gohida ‹qassal-kalom (gapni soʻzlab berdi)› (ham boʻ ladi), Allohning ‹Biz senga soʻzlab beramiz› (Yusuf surasi, 3) (degani)dek; ‹an junub› (Qasas surasi, 11) — uzoqdan (kuzatdi); ‹janoba›, ‹ijtinob› — bir (maʼnoda); ‹yabtishu› va ‹yabtushu› (ikki xil oʻqiladi); ‹yaʼtamirun› (Qasas surasi, 20) — oʻ zaro maslahatlashadilar; ‹al-udvon›, ‹al-adoʼ› va ‹at-taʼaddiy› — bir (maʼnoda); ‹onasa› (Qasas surasi, 29) — koʻ rdi; ‹al-jizva› — uchida alanga boʻ lmagan yoʻgʻ on yogʻ och boʻ lagi; ‹ash-shihob›da esa alanga bor; ilonlar (turlaridir): jonn, afoʼiy, asovid; ‹ridʼan› (Qasas surasi, 34) — yordamchi; Ibn Abbos: ‹yusoddiquni› (deb oʻqidi); boshqasi: ‹sanashuddu (seni qoʻ llaymiz)› — seni quvvatlaymiz; har qachon bir narsani kuchaytirsa, unga ‹azud› (suyanchiq) qilgan boʻ lasan; ‹maqbuhin› (Qasas surasi, 42) — halok qilinganlar; ‹vassalna› (Qasas surasi, 51) — uni bayon qildik va toʻ liq (yetkazdik); ‹yujbaa› (Qasas surasi, 57) — keltiriladi; ‹batirat› (Qasas surasi, 58) — kerildi (manmanlandi); ‹fi ummiha rasulan› (Qasas surasi, 59) — ‹Ummul-Quro› — Makka va uning atrofidir; ‹tukinnu› (Qasas surasi, 69) — yashiradi; ‹aknantush-shayʼa› — uni yashirdim; ‹kanantuhu› — uni yashirdim va oshkor (ham) qildim; ‹vaykaannalloh› (Qasas surasi, 82) — ‹Alloh... ekanini koʻ rmadingmi?› (degani) kabi; ‹yabsutur-rizqa li-man yashou va yaqdiru› (Raʼd surasi, 26) — unga (rizqni) keng qiladi va toraytiradi.(Саъид ибнул-Мусайяб отаси (ал-Мусайяб)дан ривоят қилди:) Абу Толибга вафот (вақти) етганида, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдиға келдилар — унинг ёнида Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн Муғ ира бор эди. У зот: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› денг — бир калима (бў лсин)ки, мен у билан сиз учун Аллоҳ ҳузурида ҳужжат келтираман», дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, Абдулмутталибнинг миллатидан юз ў гирасанми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга (калимани) таклиф қилавердилар, улар эса ў ша гапни (такрор) қайтараверди — то Абу Толиб уларга айтган сохирги (гапи) ‹Абдулмутталибнинг миллати устида (ман)› (дегани) бў лди ва ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдан бош тортди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга қасамки, сиздан (ман қилиб) қайтарилмагунимча, албатта сиз учун мағ фират сўрайвераман», дедилар. Шунда Аллоҳ: ‹Пайғамбар ва иймон келтирганларга — мушриклар учун... мағ фират сўраш (жоиз) эмас› (Тавба сураси, 113) (оятини) нозил қилди ва Аллоҳ Абу Толиб ҳақида — Расулуллоҳ ﷺга — ‹Албатта сен ў зинг севган (киши)ни ҳидоят қилолмайсан; лекин Аллоҳ хоҳлаган (киши)ни ҳидоят қилади› (Қасас сураси, 56) (оятини) нозил қилди. (Луғ атлар:) Ибн Аббос: ‹Ули-л-қувва› (Қасас сураси, 76) — уни (хазина калитларини) бир гуруҳ (бақувват) эркак (ҳам) кў таролмас (дегани); ‹латануу› — оғ ирлик қилади; ‹фориғ ан› (Қасас сураси, 10) — Мусо зикридан бошқа (ҳар нарсадан) бў шаб қолган; ‹ал-фариҳина› — керилган (шодланган)лар; ‹қуссийҳи› (Қасас сураси, 11) — унинг изидан эргаш — гоҳида ‹қассал-калом (гапни сўзлаб берди)› (ҳам бў лади), Аллоҳнинг ‹Биз сенга сўзлаб берамиз› (Юсуф сураси, 3) (дегани)дек; ‹ан жунуб› (Қасас сураси, 11) — узоқдан (кузатди); ‹жаноба›, ‹ижтиноб› — бир (маънода); ‹ябтишу› ва ‹ябтушу› (икки хил ўқилади); ‹яътамирун› (Қасас сураси, 20) — ў заро маслаҳатлашадилар; ‹ал-удвон›, ‹ал-адў› ва ‹ат-таъаддий› — бир (маънода); ‹онаса› (Қасас сураси, 29) — кў рди; ‹ал-жизва› — учида аланга бў лмаган йўғ он ёғ оч бў лаги; ‹аш-шиҳоб›да эса аланга бор; илонлар (турларидир): жонн, афўий, асовид; ‹ридъан› (Қасас сураси, 34) — ёрдамчи; Ибн Аббос: ‹юсоддиқуни› (деб ўқиди); бошқаси: ‹санашудду (сени қў ллаймиз)› — сени қувватлаймиз; ҳар қачон бир нарсани кучайтирса, унга ‹азуд› (суянчиқ) қилган бў ласан; ‹мақбуҳин› (Қасас сураси, 42) — ҳалок қилинганлар; ‹вассална› (Қасас сураси, 51) — уни баён қилдик ва тў лиқ (етказдик); ‹южбаа› (Қасас сураси, 57) — келтирилади; ‹батират› (Қасас сураси, 58) — керилди (манманланди); ‹фи уммиҳа расулан› (Қасас сураси, 59) — ‹Уммул-Қуро› — Макка ва унинг атрофидир; ‹тукинну› (Қасас сураси, 69) — яширади; ‹акнантуш-шайъа› — уни яширдим; ‹канантуҳу› — уни яширдим ва ошкор (ҳам) қилдим; ‹вайкаанналлоҳ› (Қасас сураси, 82) — ‹Аллоҳ... эканини кў рмадингми?› (дегани) каби; ‹ябсутур-ризқа ли-ман яшоу ва яқдиру› (Раъд сураси, 26) — унга (ризқни) кенг қилади ва торайтиради.