حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى، قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ أُجِبْهُ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أُصَلِّي‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ‏[quran sura="8" aya_start="24" aya_end="24"]{‏اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ‏}‏ ثُمَّ قَالَ لِي لأُعَلِّمَنَّكَ سُورَةً هِيَ أَعْظَمُ السُّوَرِ فِي الْقُرْآنِ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ قُلْتُ لَهُ أَلَمْ تَقُلْ ‏"‏ لأُعَلِّمَنَّكَ سُورَةً هِيَ أَعْظَمُ سُورَةٍ فِي الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ‏"‏ ‏[quran sura="1" aya_start="2" aya_end="2"]{‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‏}‏ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الَّذِي أُوتِيتُهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid ibnul-Muʼalla (roziyallohu anhu) aytdi:) Men masjidda namoz oʻqiyotgan edim; Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar, men u zotga javob bermadim. (Keyin:) «Ey Allohning Rasuli, men namoz oʻqiyotgan edim», dedim. U zot: «Alloh: ‹Rasul sizni (biror narsaga) chaqirganda, Allohga va Rasulga javob beringlar...› (Anfol surasi, 24) demaganmi?» dedilar. Soʻng menga: «Sen masjiddan chiqishingdan oldin, men senga Qurʼondagi eng ulugʻ surani albatta oʻrgataman», dedilar. Soʻng qoʻ limdan ushladilar. (U zot masjiddan) chiqmoqchi boʻ lganlarida, men u zotga: «Sen: ‹Senga Qurʼondagi eng ulugʻ surani oʻrgataman› demadingmi?» dedim. U zot: «‹Alhamdu lillahi Robbil-aalamin (Hamd butun olamlar Robbi Allohga xosdir)› (Fotiha surasi, 2) — bu, Sabʼul-masoniy (qayta-qayta oʻqiladigan yetti oyat) va menga berilgan ulugʻ Qurʼondir», dedilar.(Абу Саъид ибнул-Муъалла (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен масжидда намоз ўқиётган эдим; Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар, мен у зотга жавоб бермадим. (Кейин:) «Эй Аллоҳнинг Расули, мен намоз ўқиётган эдим», дедим. У зот: «Аллоҳ: ‹Расул сизни (бирор нарсага) чақирганда, Аллоҳга ва Расулга жавоб беринглар...› (Анфол сураси, 24) демаганми?» дедилар. Сўнг менга: «Сен масжиддан чиқишингдан олдин, мен сенга Қуръондаги энг улуғ сурани албатта ўргатаман», дедилар. Сўнг қў лимдан ушладилар. (У зот масжиддан) чиқмоқчи бў лганларида, мен у зотга: «Сен: ‹Сенга Қуръондаги энг улуғ сурани ўргатаман› демадингми?» дедим. У зот: «‹Алҳамду лиллаҳи Роббил-ааламин (Ҳамд бутун оламлар Робби Аллоҳга хосдир)› (Фотиҳа сураси, 2) — бу, Сабъул-масоний (қайта-қайта ўқиладиган етти оят) ва менга берилган улуғ Қуръондир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الإِمَامُ ‏[quran sura="1" aya_start="7" aya_end="7"]{‏غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ‏}‏ فَقُولُوا آمِينَ‏.‏ فَمَنْ وَافَقَ قَوْلُهُ قَوْلَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Imom ‹Gʻayril-magʻzubi alayhim va lazzoollin (gʻazabga uchraganlarning va adashganlarning yoʻ li emas)› (Fotiha surasi, 7) deganida, sizlar ‹Omiyn› denglar. Kimning (bu) soʻzi farishtalarning soʻziga muvofiq kelsa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Имом ‹Ғайрил-мағзуби алайҳим ва лаззооллин (ғазабга учраганларнинг ва адашганларнинг йў ли эмас)› (Фотиҳа сураси, 7) деганида, сизлар ‹Омийн› денглар. Кимнинг (бу) сўзи фаришталарнинг сўзига мувофиқ келса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجْتَمِعُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُو النَّاسِ، خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَأَسْجَدَ لَكَ مَلاَئِكَتَهُ، وَعَلَّمَكَ أَسْمَاءَ كُلِّ شَىْءٍ، فَاشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ ذَنْبَهُ فَيَسْتَحِي ـ ائْتُوا نُوحًا فَإِنَّهُ أَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ‏.‏ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ‏.‏ وَيَذْكُرُ سُؤَالَهُ رَبَّهُ مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ فَيَسْتَحِي، فَيَقُولُ ائْتُوا خَلِيلَ الرَّحْمَنِ‏.‏ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ، ائْتُوا مُوسَى عَبْدًا كَلَّمَهُ اللَّهُ وَأَعْطَاهُ التَّوْرَاةَ‏.‏ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ‏.‏ وَيَذْكُرُ قَتْلَ النَّفْسِ بِغَيْرِ نَفْسٍ فَيَسْتَحِي مِنْ رَبِّهِ فَيَقُولُ ائْتُوا عِيسَى عَبْدَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ، وَكَلِمَةَ اللَّهِ وَرُوحَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ، ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم عَبْدًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ‏.‏ فَيَأْتُونِي فَأَنْطَلِقُ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ ‏{‏لِي‏}‏ فَإِذَا رَأَيْتُ رَبِّي وَقَعْتُ سَاجِدًا، فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ يُقَالُ ارْفَعْ رَأْسَكَ، وَسَلْ تُعْطَهْ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُهُ بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ، ثُمَّ أَشْفَعُ، فَيَحُدُّ لِي حَدًّا، فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ إِلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُ رَبِّي ـ مِثْلَهُ ـ ثُمَّ أَشْفَعُ، فَيَحُدُّ لِي حَدًّا، فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ‏{‏ثُمَّ أَعُودُ الثَّالِثَةَ‏}‏ ثُمَّ أَعُودُ الرَّابِعَةَ فَأَقُولُ مَا بَقِيَ فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ وَوَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ ‏"‏‏.‏ يَعْنِي قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى ‏{‏خَالِدِينَ فِيهَا‏}‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Qiyomat kuni moʻminlar (bir joyga) toʻplanib: ‹Qani edi, Robbimizga (yetishish uchun) shafoat soʻrasak› deydilar. Ular Odamning oldiga kelib: ‹Sen odamlarning otasisan; Alloh seni oʻz qoʻ li bilan yaratdi, farishtalarini senga sajda qildirdi va senga har bir narsaning nomini oʻrgatdi; bizga Robbing huzurida shafoat qil — toki bizni mana shu joyimizdan (mahsharning ogʻ irchiligidan) rohatlantirsin› deydilar. U: ‹Men siz (istagan) joyda (martabada) emasman› deydi — va oʻz gunohini eslab uyaladi — ‹Nuhning oldiga boringlar, chunki u Alloh yer ahliga yuborgan birinchi rasuldir› (deydi). Ular uning oldiga keladi; u: ‹Men siz (istagan) joyda emasman› deydi va oʻzi bilmagan narsani Robbidan soʻraganini eslab uyaladi, soʻng: ‹Rahmonning xaliliga (Ibrohimga) boringlar› deydi. Ular uning oldiga keladi; u: ‹Men siz (istagan) joyda emasman; Musoning oldiga boringlar — u Alloh (bevosita) gaplashgan va unga Tavrotni bergan banda› deydi. Ular uning oldiga keladi; u: ‹Men siz (istagan) joyda emasman› deydi va bir jonni — (qasos) joni boʻ lmagan holda — oʻldirganini eslab, Robbidan uyaladi, soʻng: ‹Iso — Allohning bandasi va Rasuli, Allohning kalimasi va Undan (boʻ lgan) ruhning oldiga boringlar› deydi. U: ‹Men siz (istagan) joyda emasman; Muhammad ﷺning oldiga boringlar — u Alloh oʻtgan va keyingi gunohini magʻfirat qilgan banda› deydi. Ular mening oldima keladi; men joʻnayman, to Robbim huzurida izn soʻrayman; menga izn beriladi. Robbimni koʻrganimda, sajdaga yiqilaman; Alloh xohlagancha meni (shu holda) qoldiradi, soʻng: ‹Boshingni koʻtar; soʻra — berilasan; ayt — eshitilasan; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Men boshimni koʻtarib, Robbimni — U menga oʻrgatgan hamd bilan — hamd aytaman, soʻng shafoat qilaman; U menga bir hadd (chegara) belgilab beradi, men ularni jannatga kiritaman. Soʻng (yana) Uning huzuriga qaytaman; Robbimni koʻrganimda — shuning misli (takrorlanadi) — soʻng shafoat qilaman; U menga bir hadd belgilab beradi, men ularni jannatga kiritaman. Soʻng uchinchi marta (qaytaman), soʻng toʻrtinchi marta qaytaman va: ‹Doʻ zaxda — Qurʼon ushlab qolgan (abadiy qolishi vojib boʻ lgan)dan boshqa hech kim qolmadi› deyman», dedilar. Abu Abdulloh (Buxoriy): «‹Qurʼon ushlab qolgan (kishi)› — yaʼni Alloh taoloning: ‹...unda abadiy qoluvchilar boʻ lgan holda...› degan soʻzini (nazarda tutadi)», dedi.(Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Қиёмат куни мўминлар (бир жойга) тўпланиб: ‹Қани эди, Роббимизга (етишиш учун) шафоат сўрасак› дейдилар. Улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен одамларнинг отасисан; Аллоҳ сени ўз қў ли билан яратди, фаришталарини сенга сажда қилдирди ва сенга ҳар бир нарсанинг номини ўргатди; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил — токи бизни мана шу жойимиздан (маҳшарнинг оғ ирчилигидан) роҳатлантирсин› дейдилар. У: ‹Мен сиз (истаган) жойда (мартабада) эмасман› дейди — ва ўз гуноҳини эслаб уялади — ‹Нуҳнинг олдига боринглар, чунки у Аллоҳ ер аҳлига юборган биринчи расулдир› (дейди). Улар унинг олдига келади; у: ‹Мен сиз (истаган) жойда эмасман› дейди ва ўзи билмаган нарсани Роббидан сўраганини эслаб уялади, сўнг: ‹Раҳмоннинг халилига (Иброҳимга) боринглар› дейди. Улар унинг олдига келади; у: ‹Мен сиз (истаган) жойда эмасман; Мусонинг олдига боринглар — у Аллоҳ (бевосита) гаплашган ва унга Тавротни берган банда› дейди. Улар унинг олдига келади; у: ‹Мен сиз (истаган) жойда эмасман› дейди ва бир жонни — (қасос) жони бў лмаган ҳолда — ўлдирганини эслаб, Роббидан уялади, сўнг: ‹Исо — Аллоҳнинг бандаси ва Расули, Аллоҳнинг калимаси ва Ундан (бў лган) руҳнинг олдига боринглар› дейди. У: ‹Мен сиз (истаган) жойда эмасман; Муҳаммад ﷺнинг олдига боринглар — у Аллоҳ ўтган ва кейинги гуноҳини мағфират қилган банда› дейди. Улар менинг олдима келади; мен жўнайман, то Роббим ҳузурида изн сўрайман; менга изн берилади. Роббимни кўрганимда, саждага йиқиламан; Аллоҳ хоҳлаганча мени (шу ҳолда) қолдиради, сўнг: ‹Бошингни кўтар; сўра — бериласан; айт — эшитиласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен бошимни кўтариб, Роббимни — У менга ўргатган ҳамд билан — ҳамд айтаман, сўнг шафоат қиламан; У менга бир ҳадд (чегара) белгилаб беради, мен уларни жаннатга киритаман. Сўнг (яна) Унинг ҳузурига қайтаман; Роббимни кўрганимда — шунинг мисли (такрорланади) — сўнг шафоат қиламан; У менга бир ҳадд белгилаб беради, мен уларни жаннатга киритаман. Сўнг учинчи марта (қайтаман), сўнг тўртинчи марта қайтаман ва: ‹Дў захда — Қуръон ушлаб қолган (абадий қолиши вожиб бў лган)дан бошқа ҳеч ким қолмади› дейман», дедилар. Абу Абдуллоҳ (Бухорий): «‹Қуръон ушлаб қолган (киши)› — яъни Аллоҳ таолонинг: ‹...унда абадий қолувчилар бў лган ҳолда...› деган сўзини (назарда тутади)», деди.

حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهْوَ خَلَقَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنَّ ذَلِكَ لَعَظِيمٌ، قُلْتُ ثُمَّ أَىُّ قَالَ ‏"‏ وَأَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ تَخَافُ أَنْ يَطْعَمَ مَعَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ أَىُّ قَالَ ‏"‏ أَنْ تُزَانِيَ حَلِيلَةَ جَارِكَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺdan: «Alloh huzurida qaysi gunoh eng ulugʻ?» deb soʻradim. U zot: «Seni yaratgani holda, Allohga teng (sherik) qilishingdir», dedilar. Men: «Albatta bu (juda) ulugʻ (gunoh)», dedim, (soʻng:) «Keyin qaysi?» dedim. U zot: «Bolangni — u sen bilan (birga) ovqatlanishidan qoʻrqib — oʻldirishingdir», dedilar. Men: «Keyin qaysi?» dedim. U zot: «Qoʻ shningning juftasi (xotini) bilan zino qilishingdir», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺдан: «Аллоҳ ҳузурида қайси гуноҳ энг улуғ?» деб сўрадим. У зот: «Сени яратгани ҳолда, Аллоҳга тенг (шерик) қилишингдир», дедилар. Мен: «Албатта бу (жуда) улуғ (гуноҳ)», дедим, (сўнг:) «Кейин қайси?» дедим. У зот: «Болангни — у сен билан (бирга) овқатланишидан қўрқиб — ўлдиришингдир», дедилар. Мен: «Кейин қайси?» дедим. У зот: «Қў шнингнинг жуфтаси (хотини) билан зино қилишингдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْكَمْأَةُ مِنَ الْمَنِّ، وَمَاؤُهَا شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ ‏"‏‏.‏

(Saʼid ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kamaʼt (yer qoʻziqorini) mannadan(dir), uning suvi koʻzga shifodir», dedilar.(Саъид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Камаът (ер қўзиқорини) маннадан(дир), унинг суви кўзга шифодир», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ‏[quran sura="2" aya_start="58" aya_end="58"]{‏ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ‏}‏ فَدَخَلُوا يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ، فَبَدَّلُوا وَقَالُوا حِطَّةٌ، حَبَّةٌ فِي شَعَرَةٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Bani Isroilga: ‹(Shahar) eshigidan sajda qilgan holda kiringlar va ‹Hitta (gunohlarimizni toʻk)› denglar› (Baqara surasi, 58) deyildi; lekin ular orqalari bilan sudralib kirdilar va (soʻzni) oʻzgartirib, ‹Hitta› oʻrniga ‹Habba fi shaʼara (sochdagi don)› dedilar», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Бани Исроилга: ‹(Шаҳар) эшигидан сажда қилган ҳолда киринглар ва ‹Ҳитта (гуноҳларимизни тўк)› денглар› (Бақара сураси, 58) дейилди; лекин улар орқалари билан судралиб кирдилар ва (сўзни) ўзгартириб, ‹Ҳитта› ўрнига ‹Ҳабба фи шаъара (сочдаги дон)› дедилар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ، بِقُدُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي أَرْضٍ يَخْتَرِفُ، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ ثَلاَثٍ لاَ يَعْلَمُهُنَّ إِلاَّ نَبِيٌّ فَمَا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ وَمَا أَوَّلُ طَعَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمَا يَنْزِعُ الْوَلَدُ إِلَى أَبِيهِ أَوْ إِلَى أُمِّهِ قَالَ ‏"‏ أَخْبَرَنِي بِهِنَّ جِبْرِيلُ آنِفًا ‏"‏‏.‏ قَالَ جِبْرِيلُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ ذَاكَ عَدُوُّ الْيَهُودِ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ‏.‏ فَقَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="2" aya_start="97" aya_end="97"]{‏مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ‏}‏ أَمَّا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ فَنَارٌ تَحْشُرُ النَّاسَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَأَمَّا أَوَّلُ طَعَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَزِيَادَةُ كَبِدِ حُوتٍ، وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ نَزَعَ الْوَلَدَ، وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الْمَرْأَةِ نَزَعَتْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْيَهُودَ قَوْمٌ بُهُتٌ، وَإِنَّهُمْ إِنْ يَعْلَمُوا بِإِسْلاَمِي قَبْلَ أَنْ تَسْأَلَهُمْ يَبْهَتُونِي‏.‏ فَجَاءَتِ الْيَهُودُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ رَجُلٍ عَبْدُ اللَّهِ فِيكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا خَيْرُنَا وَابْنُ خَيْرِنَا، وَسَيِّدُنَا وَابْنُ سَيِّدِنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالُوا شَرُّنَا وَابْنُ شَرِّنَا‏.‏ وَانْتَقَصُوهُ‏.‏ قَالَ فَهَذَا الَّذِي كُنْتُ أَخَافُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Abdulloh ibn Salom Rasululloh ﷺning (Madinaga) kelganini — u (oʻ z) yerida meva terayotgan paytida — eshitdi va Paygʻambar ﷺning oldiga keldi. U: «Men sendan — faqat paygʻambar biladigan — uch (narsa) haqida soʻrayman: Soatning (qiyomatning) birinchi alomati nima? Jannat ahlining birinchi taomi nima? Bola (nasl) otasiga yoki onasiga nimadan tortadi (oʻxshaydi)?» dedi. U zot: «Bularni menga hozirgina Jibril xabar berdi», dedilar. U (Abdulloh): «Jibril(mi)?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «U — farishtalar ichidan yahudiylarning dushmanidir», dedi. Shunda u zot: «Kim Jibrilga dushman boʻ lsa (bilsinki), albatta u (Qurʼonni) sening qalbingga nozil qildi...» (Baqara surasi, 97) degan oyatni qiroat qildilar. (Soʻng u zot:) «Soatning birinchi alomatiga kelsak — u (odamlarni) mashriqdan magʻribga toʻplaydigan bir olovdir; jannat ahlining birinchi taomiga kelsak — baliq jigarining ortiqcha (lazzatli) boʻ lagi; bola(ning oʻxshashiga) kelsak — erkak suvi (nutfasi) ayol suvidan oʻ zib ketsa, bola (otasiga) tortadi; ayol suvi (ernikidan) oʻ zib ketsa, (onasiga) tortadi», dedilar. U: «Ashhadu allaa ilaaha illalloh va ashhadu annaka Rasululloh (Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va sen — Allohning Rasulisan). Ey Allohning Rasuli, albatta yahudiylar — buhton (tuhmat) qiluvchi qavm; sen ulardan (men haqda) soʻrashingdan oldin ular mening islomimni bilsalar, meni tuhmat qiladilar», dedi. Soʻng yahudiylar keldi. Paygʻambar ﷺ: «Abdulloh sizlarning ichingizda qanaqa kishi?» dedilar. Ular: «Bizning eng yaxshimiz va eng yaxshimizninng oʻgʻ li, sayyidimiz va sayyidimizning oʻgʻ li», dedi. U zot: «Agar Abdulloh ibn Salom islom (qabul) qilsa, (nima) deysizlar?» dedilar. Ular: «Alloh uni bundan saqlasin (asrasin)!» dedi. Shunda Abdulloh (oldiga) chiqib: «Ashhadu allaa ilaaha illalloh va anna Muhammadan Rasululloh (Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va Muhammad — Allohning Rasuli)», dedi. Ular: «(Bu) — bizning eng yomonimiz va eng yomonimizning oʻgʻ li», dedi va uni kamsita boshladi. U: «Mana shu — men qoʻrqayotgan (narsa) edi, ey Allohning Rasuli», dedi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абдуллоҳ ибн Салом Расулуллоҳ ﷺнинг (Мадинага) келганини — у (ў з) ерида мева тераётган пайтида — эшитди ва Пайғамбар ﷺнинг олдига келди. У: «Мен сендан — фақат пайғамбар биладиган — уч (нарса) ҳақида сўрайман: Соатнинг (қиёматнинг) биринчи аломати нима? Жаннат аҳлининг биринчи таоми нима? Бола (насл) отасига ёки онасига нимадан тортади (ўхшайди)?» деди. У зот: «Буларни менга ҳозиргина Жибрил хабар берди», дедилар. У (Абдуллоҳ): «Жибрил(ми)?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «У — фаришталар ичидан яҳудийларнинг душманидир», деди. Шунда у зот: «Ким Жибрилга душман бў лса (билсинки), албатта у (Қуръонни) сенинг қалбингга нозил қилди...» (Бақара сураси, 97) деган оятни қироат қилдилар. (Сўнг у зот:) «Соатнинг биринчи аломатига келсак — у (одамларни) машриқдан мағрибга тўплайдиган бир оловдир; жаннат аҳлининг биринчи таомига келсак — балиқ жигарининг ортиқча (лаззатли) бў лаги; бола(нинг ўхшашига) келсак — эркак суви (нутфаси) аёл сувидан ў зиб кеца, бола (отасига) тортади; аёл суви (эрникидан) ў зиб кеца, (онасига) тортади», дедилар. У: «Ашҳаду аллаа илааҳа иллаллоҳ ва ашҳаду аннака Расулуллоҳ (Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва сен — Аллоҳнинг Расулисан). Эй Аллоҳнинг Расули, албатта яҳудийлар — буҳтон (туҳмат) қилувчи қавм; сен улардан (мен ҳақда) сўрашингдан олдин улар менинг исломимни билсалар, мени туҳмат қиладилар», деди. Сўнг яҳудийлар келди. Пайғамбар ﷺ: «Абдуллоҳ сизларнинг ичингизда қанақа киши?» дедилар. Улар: «Бизнинг энг яхшимиз ва энг яхшимизниннг ўғ ли, саййидимиз ва саййидимизнинг ўғ ли», деди. У зот: «Агар Абдуллоҳ ибн Салом ислом (қабул) қилса, (нима) дейсизлар?» дедилар. Улар: «Аллоҳ уни бундан сақласин (асрасин)!» деди. Шунда Абдуллоҳ (олдига) чиқиб: «Ашҳаду аллаа илааҳа иллаллоҳ ва анна Муҳаммадан Расулуллоҳ (Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва Муҳаммад — Аллоҳнинг Расули)», деди. Улар: «(Бу) — бизнинг энг ёмонимиз ва энг ёмонимизнинг ўғ ли», деди ва уни камсита бошлади. У: «Мана шу — мен қўрқаётган (нарса) эди, эй Аллоҳнинг Расули», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ أَقْرَؤُنَا أُبَىٌّ، وَأَقْضَانَا عَلِيٌّ، وَإِنَّا لَنَدَعُ مِنْ قَوْلِ أُبَىٍّ، وَذَاكَ أَنَّ أُبَيًّا يَقُولُ لاَ أَدَعُ شَيْئًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Umar (roziyallohu anhu): «Bizning eng (yaxshi) qoriimiz — Ubayy; eng (yaxshi) hukm chiqaruvchiimiz — Ali. Biz Ubayyning baʼzi soʻzini (qiroatini) tark etamiz; sababi Ubayy: ‹Men Rasululloh ﷺdan eshitgan biror narsani tark etmayman› deydi — holbuki Alloh taolo: ‹Biz qaysi bir oyatni nasx qilsak yoki uni (esdan) chiqarsak (undan yaxshirogʻini keltiramiz)› (Baqara surasi, 106) degan-ku (yaʼni baʼzi oyatlar mansux boʻ lgan)», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Умар (розияллоҳу анҳу): «Бизнинг энг (яхши) қориимиз — Убайй; энг (яхши) ҳукм чиқарувчиимиз — Али. Биз Убаййнинг баъзи сўзини (қироатини) тарк этамиз; сабаби Убайй: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бирор нарсани тарк этмайман› дейди — ҳолбуки Аллоҳ таоло: ‹Биз қайси бир оятни насх қилсак ёки уни (эсдан) чиқарсак (ундан яхшироғини келтирамиз)› (Бақара сураси, 106) деган-ку (яъни баъзи оятлар мансух бў лган)», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّاىَ فَزَعَمَ أَنِّي لاَ أَقْدِرُ أَنْ أُعِيدَهُ كَمَا كَانَ، وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّاىَ فَقَوْلُهُ لِي وَلَدٌ، فَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Alloh aytdi: ‹Odam farzandi Meni yolgʻonga chiqardi — holbuki uning bunga (haqqi) yoʻq edi; va Meni soʻ kdi — holbuki uning bunga (haqqi) yoʻq edi. Uning Meni yolgʻonga chiqarishi — uni avvalgidek qaytarishga (tiriltirishga) qodir emasman deb gumon qilishidir; uning Meni soʻ kishi esa — ‹Uning farzandi bor› deyishidir. Men jufta yoki farzand tutishdan pok (munazzah)man›», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Аллоҳ айтди: ‹Одам фарзанди Мени ёлғонга чиқарди — ҳолбуки унинг бунга (ҳаққи) йўқ эди; ва Мени сў кди — ҳолбуки унинг бунга (ҳаққи) йўқ эди. Унинг Мени ёлғонга чиқариши — уни аввалгидек қайтаришга (тирилтиришга) қодир эмасман деб гумон қилишидир; унинг Мени сў киши эса — ‹Унинг фарзанди бор› дейишидир. Мен жуфта ёки фарзанд тутишдан пок (муназзаҳ)ман›», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ وَافَقْتُ اللَّهَ فِي ثَلاَثٍ ـ أَوْ وَافَقَنِي رَبِّي فِي ثَلاَثٍ ـ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوِ اتَّخَذْتَ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَدْخُلُ عَلَيْكَ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، فَلَوْ أَمَرْتَ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحِجَابِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الْحِجَابِ قَالَ وَبَلَغَنِي مُعَاتَبَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعْضَ نِسَائِهِ، فَدَخَلْتُ عَلَيْهِنَّ قُلْتُ إِنِ انْتَهَيْتُنَّ أَوْ لَيُبَدِّلَنَّ اللَّهُ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم خَيْرًا مِنْكُنَّ‏.‏ حَتَّى أَتَيْتُ إِحْدَى نِسَائِهِ، قَالَتْ يَا عُمَرُ، أَمَا فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا يَعِظُ نِسَاءَهُ حَتَّى تَعِظَهُنَّ أَنْتَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="66" aya_start="5" aya_end="5"]{‏عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبَدِّلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ سَمِعْتُ أَنَسًا عَنْ عُمَرَ.

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Umar: «Men uch (narsada) Allohga muvofiq keldim — yoki: Robbim uch (narsada) menga muvofiq keldi: Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Ibrohimning maqomini namozgoh tutsangiz (edi)› dedim; va: ‹Ey Allohning Rasuli, sizning oldingizga yaxshi (kishi) ham, fojir (kishi) ham kiradi; (zavjalaringiz) — moʻminlar onalariga hijobni buyursangiz (edi)› dedim — shunda Alloh hijob oyatini nozil qildi. Yana menga Paygʻambar ﷺning baʼzi zavjalariga (oʻ pkalab) gapirayotganlari (xabari) yetdi; men ularning oldiga kirib: ‹Yo (bu ishingizdan) toʻxtaysizlar, yo Alloh oʻz Rasuliga sizlardan yaxshiroq (zavjalarni) almashtirib beradi› dedim — to uning bir zavjasining oldiga keldim. U: ‹Ey Umar, Rasululloh ﷺda oʻz zavjalarini nasihat qiladigan (narsa) yoʻqmi, sen ularni nasihat qilasan?!› dedi. Shunda Alloh: ‹Agar u (Paygʻambar) sizlarni taloq qilsa, Robbi unga — sizlardan yaxshiroq, musulmon (zavjalar)ni — almashtirib berishi mumkin...› (Tahrim surasi, 5) (oyatini) nozil qildi», dedi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Умар: «Мен уч (нарсада) Аллоҳга мувофиқ келдим — ёки: Роббим уч (нарсада) менга мувофиқ келди: Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Иброҳимнинг мақомини намозгоҳ туцангиз (эди)› дедим; ва: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, сизнинг олдингизга яхши (киши) ҳам, фожир (киши) ҳам киради; (завжаларингиз) — мўминлар оналарига ҳижобни буюрсангиз (эди)› дедим — шунда Аллоҳ ҳижоб оятини нозил қилди. Яна менга Пайғамбар ﷺнинг баъзи завжаларига (ў пкалаб) гапираётганлари (хабари) етди; мен уларнинг олдига кириб: ‹Ё (бу ишингиздан) тўхтайсизлар, ё Аллоҳ ўз Расулига сизлардан яхшироқ (завжаларни) алмаштириб беради› дедим — то унинг бир завжасининг олдига келдим. У: ‹Эй Умар, Расулуллоҳ ﷺда ўз завжаларини насиҳат қиладиган (нарса) йўқми, сен уларни насиҳат қиласан?!› деди. Шунда Аллоҳ: ‹Агар у (Пайғамбар) сизларни талоқ қилса, Робби унга — сизлардан яхшироқ, мусулмон (завжалар)ни — алмаштириб бериши мумкин...› (Таҳрим сураси, 5) (оятини) нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَخْبَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ قَوْمَكِ بَنَوُا الْكَعْبَةَ وَاقْتَصَرُوا عَنْ قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ تَرُدُّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أُرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرَكَ اسْتِلاَمَ الرُّكْنَيْنِ اللَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحِجْرَ، إِلاَّ أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُتَمَّمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺning zavjasi — rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Bilmaysanmi, sening qavming (Quraysh) Kaʼbani (qayta) qurganida, Ibrohimning poydevorlaridan qisqartirdi (toʻ liq qurmadi)?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, uni Ibrohimning poydevorlariga qaytarib (qayta qurmaysizmi)?» dedim. U zot: «Agar qavmingning kufrga yaqin (yangigina undan chiqgan) boʻ lishi (xavfi) boʻ lmaganida (qilgan boʻ lardim)», dedilar. Abdulloh ibn Umar: «Agar Oisha buni Rasululloh ﷺdan eshitgan boʻ lsa, men Rasululloh ﷺni — Hijr (Ismoil) tomondagi ikki rukn (burchak)ni istilom qilishni (silashni) tark etganlarini — faqat Bayt Ibrohimning poydevorlariga toʻ liq qurilmagani (sababli deb) oʻylayman», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺнинг завжаси — ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Билмайсанми, сенинг қавминг (Қурайш) Каъбани (қайта) қурганида, Иброҳимнинг пойдеворларидан қисқартирди (тў лиқ қурмади)?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни Иброҳимнинг пойдеворларига қайтариб (қайта қурмайсизми)?» дедим. У зот: «Агар қавмингнинг куфрга яқин (янгигина ундан чиқган) бў лиши (хавфи) бў лмаганида (қилган бў лардим)», дедилар. Абдуллоҳ ибн Умар: «Агар Оиша буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бў лса, мен Расулуллоҳ ﷺни — Ҳижр (Исмоил) томондаги икки рукн (бурчак)ни истилом қилишни (силашни) тарк этганларини — фақат Байт Иброҳимнинг пойдеворларига тў лиқ қурилмагани (сабабли деб) ўйлайман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لأَهْلِ الإِسْلاَمِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلاَ تُكَذِّبُوهُمْ، وَقُولُوا ‏[quran sura="2" aya_start="136" aya_end="136"]{‏آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ‏}‏ الآيَةَ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Ahli kitob (yahudiylar) Tavrotni ibroniy (tilida) oʻqir, uni islom ahli uchun arab (tilida) tafsir qilar edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ahli kitobni na tasdiqlanglar, na yolgʻonga chiqaringlar; balki: ‹Aamannaa billahi va maa unzila (Biz Allohga va (bizga) nozil qilinganga iymon keltirdik)...› (Baqara surasi, 136) denglar», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Аҳли китоб (яҳудийлар) Тавротни иброний (тилида) ўқир, уни ислом аҳли учун араб (тилида) тафсир қилар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аҳли китобни на тасдиқланглар, на ёлғонга чиқаринглар; балки: ‹Ааманнаа биллаҳи ва маа унзила (Биз Аллоҳга ва (бизга) нозил қилинганга иймон келтирдик)...› (Бақара сураси, 136) денглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، سَمِعَ زُهَيْرًا، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ تَكُونَ قِبْلَتُهُ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَإِنَّهُ صَلَّى ـ أَوْ صَلاَّهَا ـ صَلاَةَ الْعَصْرِ، وَصَلَّى مَعَهُ قَوْمٌ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ صَلَّى مَعَهُ، فَمَرَّ عَلَى أَهْلِ الْمَسْجِدِ وَهُمْ رَاكِعُونَ قَالَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قِبَلَ مَكَّةَ، فَدَارُوا كَمَا هُمْ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَكَانَ الَّذِي مَاتَ عَلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ أَنْ تُحَوَّلَ قِبَلَ الْبَيْتِ رِجَالٌ قُتِلُوا لَمْ نَدْرِ مَا نَقُولُ فِيهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="143" aya_end="143"]{‏وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ Bayt al-Maqdis tomon oʻn olti yoki oʻn yetti oy namoz oʻqidilar; u zotga qiblalari Bayt (Kaʼba) tomon boʻ lishi yoqar (xush kelar) edi. U zot asr namozini oʻqidilar va u zot bilan bir qavm (ham) oʻqidi. Soʻng u zot bilan oʻqiganlardan bir kishi chiqib, (boshqa) bir masjid ahlining yonidan — ular rukuʼda boʻ lgan paytda — oʻtdi va: «Allohga (qasam ichib) guvohlik beramanki, men Paygʻambar ﷺ bilan Makka tomon (qarata) namoz oʻqidim», dedi. Shunda ular oʻz holatlaricha Bayt tomon burildilar. Qibla Bayt tomon burilishidan oldin oʻsha (avvalgi) qiblada vafot etgan — oʻldirilgan — kishilar bor edi; biz ular haqida nima deyishni bilmas edik. Shunda Alloh: ‹Alloh sizning iymoningizni (avvalgi qiblaga oʻqigan namozingizni) zoe ketkazmaydi; albatta Alloh odamlarga juda raufdir, rahmlidir› (Baqara surasi, 143) (oyatini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Байт ал-Мақдис томон ўн олти ёки ўн етти ой намоз ўқидилар; у зотга қиблалари Байт (Каъба) томон бў лиши ёқар (хуш келар) эди. У зот аср намозини ўқидилар ва у зот билан бир қавм (ҳам) ўқиди. Сўнг у зот билан ўқиганлардан бир киши чиқиб, (бошқа) бир масжид аҳлининг ёнидан — улар рукуъда бў лган пайтда — ўтди ва: «Аллоҳга (қасам ичиб) гувоҳлик бераманки, мен Пайғамбар ﷺ билан Макка томон (қарата) намоз ўқидим», деди. Шунда улар ўз ҳолатларича Байт томон бурилдилар. Қибла Байт томон бурилишидан олдин ўша (аввалги) қиблада вафот этган — ўлдирилган — кишилар бор эди; биз улар ҳақида нима дейишни билмас эдик. Шунда Аллоҳ: ‹Аллоҳ сизнинг иймонингизни (аввалги қиблага ўқиган намозингизни) зоэ кетказмайди; албатта Аллоҳ одамларга жуда рауфдир, раҳмлидир› (Бақара сураси, 143) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَأَبُو أُسَامَةَ ـ وَاللَّفْظُ لِجَرِيرٍ ـ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، وَقَالَ أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُدْعَى نُوحٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ يَا رَبِّ‏.‏ فَيَقُولُ هَلْ بَلَّغْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ‏.‏ فَيُقَالُ لأُمَّتِهِ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ مَا أَتَانَا مِنْ نَذِيرٍ‏.‏ فَيَقُولُ مَنْ يَشْهَدُ لَكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ‏.‏ فَتَشْهَدُونَ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ ‏"‏‏.‏ ‏[quran sura="2" aya_start="143" aya_end="143"]{‏وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا‏}‏ فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="2" aya_start="143" aya_end="143"]{‏وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا‏}‏ وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni Nuh chaqiriladi; u: ‹Labbayka va saʼdayka, ey Robbim!› deydi. (Alloh): ‹(Risolatni) yetkazdingmi?› deydi. U: ‹Ha› deydi. Uning ummatiga: ‹U sizlarga (risolatni) yetkazdimi?› deyiladi. Ular: ‹Bizga hech bir ogohlantiruvchi kelmadi› deydi. (Alloh Nuhga): ‹Senga kim guvohlik beradi?› deydi. U: ‹Muhammad va uning ummati› deydi. Shunda sizlar uning (risolatni) yetkazganiga guvohlik berasizlar», dedilar. Bu — ‹...va Rasul sizlarga guvoh boʻ lishi uchun› degan (oyatdir). Bu — Alloh azza zikruhuning: ‹Va shunday qilib Biz sizlarni — odamlarga guvoh boʻ lishingiz va Rasul sizlarga guvoh boʻ lishi uchun — oʻrta (adolatli) ummat qildik› (Baqara surasi, 143) degan soʻzidir. ‹Vasat› — adolat (degani)dir.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни Нуҳ чақирилади; у: ‹Лаббайка ва саъдайка, эй Роббим!› дейди. (Аллоҳ): ‹(Рисолатни) етказдингми?› дейди. У: ‹Ҳа› дейди. Унинг умматига: ‹У сизларга (рисолатни) етказдими?› дейилади. Улар: ‹Бизга ҳеч бир огоҳлантирувчи келмади› дейди. (Аллоҳ Нуҳга): ‹Сенга ким гувоҳлик беради?› дейди. У: ‹Муҳаммад ва унинг уммати› дейди. Шунда сизлар унинг (рисолатни) етказганига гувоҳлик берасизлар», дедилар. Бу — ‹...ва Расул сизларга гувоҳ бў лиши учун› деган (оятдир). Бу — Аллоҳ азза зикруҳунинг: ‹Ва шундай қилиб Биз сизларни — одамларга гувоҳ бў лишингиз ва Расул сизларга гувоҳ бў лиши учун — ўрта (адолатли) уммат қилдик› (Бақара сураси, 143) деган сўзидир. ‹Васат› — адолат (дегани)дир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ بَيْنَا النَّاسُ يُصَلُّونَ الصُّبْحَ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ إِذْ جَاءَ جَاءٍ فَقَالَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُرْآنًا أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ فَاسْتَقْبِلُوهَا‏.‏ فَتَوَجَّهُوا إِلَى الْكَعْبَةِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Odamlar Quboʼ masjidida bomdod (namozini) oʻqiyotgan paytlarida, birdan bir keluvchi kelib: «Alloh Paygʻambar ﷺga — Kaʼbaga yuzlanish (haqida) — Qurʼon nozil qildi; bas, unga yuzlaninglar», dedi. Shunda ular Kaʼbaga yuzlandilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Одамлар Қубў масжидида бомдод (намозини) ўқиётган пайтларида, бирдан бир келувчи келиб: «Аллоҳ Пайғамбар ﷺга — Каъбага юзланиш (ҳақида) — Қуръон нозил қилди; бас, унга юзланинглар», деди. Шунда улар Каъбага юзландилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمْ يَبْقَ مِمَّنْ صَلَّى الْقِبْلَتَيْنِ غَيْرِي‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Ikki qiblaga (qarata) namoz oʻqiganlardan mendan boshqa (tirik) hech kim qolmadi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Икки қиблага (қарата) намоз ўқиганлардан мендан бошқа (тирик) ҳеч ким қолмади.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ بَيْنَمَا النَّاسُ فِي الصُّبْحِ بِقُبَاءٍ جَاءَهُمْ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ اللَّيْلَةَ قُرْآنٌ، وَأُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ أَلاَ فَاسْتَقْبِلُوهَا‏.‏ وَكَانَ وَجْهُ النَّاسِ إِلَى الشَّأْمِ فَاسْتَدَارُوا بِوُجُوهِهِمْ إِلَى الْكَعْبَةِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Odamlar Quboʼda bomdod (namozida) boʻ lganlarida, ularning oldiga bir kishi kelib: «Albatta Rasululloh ﷺga bu kecha Qurʼon nozil qilindi va Kaʼbaga yuzlanishga buyurildi; bas, unga yuzlaninglar», dedi. Odamlarning yuzi Shom tomonda edi; shunda yuzlarini Kaʼba tomon burdilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Одамлар Қубўда бомдод (намозида) бў лганларида, уларнинг олдига бир киши келиб: «Албатта Расулуллоҳ ﷺга бу кеча Қуръон нозил қилинди ва Каъбага юзланишга буюрилди; бас, унга юзланинглар», деди. Одамларнинг юзи Шом томонда эди; шунда юзларини Каъба томон бурдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ بَيْنَا النَّاسُ بِقُبَاءٍ فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ إِذْ جَاءَهُمْ آتٍ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ اللَّيْلَةَ قُرْآنٌ، وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ فَاسْتَقْبِلُوهَا‏.‏ وَكَانَتْ وُجُوهُهُمْ إِلَى الشَّأْمِ فَاسْتَدَارُوا إِلَى الْكَعْبَةِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Odamlar Quboʼda bomdod namozida boʻ lganlarida, ularning oldiga bir keluvchi kelib: «Albatta Paygʻambar ﷺga bu kecha Qurʼon nozil qilindi va Kaʼbaga yuzlanishga buyurildi; bas, unga yuzlaninglar», dedi. Ularning yuzlari Shom tomonda edi; shunda Kaʼba tomon burildilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Одамлар Қубўда бомдод намозида бў лганларида, уларнинг олдига бир келувчи келиб: «Албатта Пайғамбар ﷺга бу кеча Қуръон нозил қилинди ва Каъбага юзланишга буюрилди; бас, унга юзланинглар», деди. Уларнинг юзлари Шом томонда эди; шунда Каъба томон бурилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّيْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ ـ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ ـ شَهْرًا، ثُمَّ صَرَفَهُ نَحْوَ الْقِبْلَةِ‏.‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan Bayt al-Maqdis tomon oʻn olti — yoki oʻn yetti — oy namoz oʻqidik; soʻng u zot uni qibla (Kaʼba) tomon burdilar.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан Байт ал-Мақдис томон ўн олти — ёки ўн етти — ой намоз ўқидик; сўнг у зот уни қибла (Каъба) томон бурдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ بَيْنَا النَّاسُ فِي الصُّبْحِ بِقُبَاءٍ إِذْ جَاءَهُمْ رَجُلٌ فَقَالَ أُنْزِلَ اللَّيْلَةَ قُرْآنٌ، فَأُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ، فَاسْتَقْبِلُوهَا‏.‏ وَاسْتَدَارُوا كَهَيْئَتِهِمْ، فَتَوَجَّهُوا إِلَى الْكَعْبَةِ وَكَانَ وَجْهُ النَّاسِ إِلَى الشَّأْمِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Odamlar Quboʼda bomdod (namozida) boʻ lganlarida, ularning oldiga bir kishi kelib: «Bu kecha Qurʼon nozil qilindi; (Paygʻambar ﷺ) Kaʼbaga yuzlanishga buyurildi; bas, unga yuzlaninglar», dedi. Ular oʻz holatlaricha (saf buzmay) aylanib, Kaʼbaga yuzlandilar — (avval) odamlarning yuzi Shom tomonda edi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Одамлар Қубўда бомдод (намозида) бў лганларида, уларнинг олдига бир киши келиб: «Бу кеча Қуръон нозил қилинди; (Пайғамбар ﷺ) Каъбага юзланишга буюрилди; бас, унга юзланинглар», деди. Улар ўз ҳолатларича (саф бузмай) айланиб, Каъбага юзландилар — (аввал) одамларнинг юзи Шом томонда эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ بَيْنَمَا النَّاسُ فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ بِقُبَاءٍ إِذْ جَاءَهُمْ آتٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ اللَّيْلَةَ، وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ، فَاسْتَقْبِلُوهَا‏.‏ وَكَانَتْ وُجُوهُهُمْ إِلَى الشَّأْمِ فَاسْتَدَارُوا إِلَى الْقِبْلَةِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Odamlar Quboʼda bomdod namozida boʻ lganlarida, ularning oldiga bir keluvchi kelib: «Albatta Rasululloh ﷺga bu kecha (Qurʼon) nozil qilindi va Kaʼbaga yuzlanishga buyurildi; bas, unga yuzlaninglar», dedi. Ularning yuzlari Shom tomonda edi; shunda qibla tomon burildilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Одамлар Қубўда бомдод намозида бў лганларида, уларнинг олдига бир келувчи келиб: «Албатта Расулуллоҳ ﷺга бу кеча (Қуръон) нозил қилинди ва Каъбага юзланишга буюрилди; бас, унга юзланинглар», деди. Уларнинг юзлари Шом томонда эди; шунда қибла томон бурилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَمَا أُرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ لَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا، إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ، كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ، وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏

(Urva aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning zavjasi Oishaga — oʻsha kuni men yosh edim — dedim: «Alloh tabaraka va taoloning: ‹Albatta Safo va Marva Allohning shiorlaridandir; kim Baytni haj yoki umra qilsa, ular orasida tavof (saʼy) qilishida unga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 158) degan soʻzini qanday koʻrasiz? Men, kimki ular orasida saʼy qilmasa, unga hech (gunoh) yoʻq (deb) koʻraman», dedim. Oisha: «Yoʻq (unday emas)! Agar sen aytgandek boʻ lganida, ‹ular orasida saʼy qilmasligida unga gunoh yoʻq› (deb kelgan) boʻ lardi. Bu oyat faqat ansor haqida nozil boʻ ldi: ular Manot (butiga) talbiya (ehrom) aytar edilar — Manot Qudayd roʻparasida (joylashgan) edi — va ular Safo bilan Marva orasida saʼy qilishdan (gunoh deb) hijolat (torayish) qilar edilar. Islom kelganida, ular Rasululloh ﷺdan bu haqida soʻradilar; shunda Alloh: ‹Albatta Safo va Marva Allohning shiorlaridandir; kim Baytni haj yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 158) (oyatini) nozil qildi», dedi.(Урва айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оишага — ўша куни мен ёш эдим — дедим: «Аллоҳ табарака ва таолонинг: ‹Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир; ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, улар орасида тавоф (саъй) қилишида унга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 158) деган сўзини қандай кўрасиз? Мен, кимки улар орасида саъй қилмаса, унга ҳеч (гуноҳ) йўқ (деб) кўраман», дедим. Оиша: «Йўқ (ундай эмас)! Агар сен айтгандек бў лганида, ‹улар орасида саъй қилмаслигида унга гуноҳ йўқ› (деб келган) бў ларди. Бу оят фақат ансор ҳақида нозил бў лди: улар Манот (бутига) талбия (эҳром) айтар эдилар — Манот Қудайд рўпарасида (жойлашган) эди — ва улар Сафо билан Марва орасида саъй қилишдан (гуноҳ деб) ҳижолат (торайиш) қилар эдилар. Ислом келганида, улар Расулуллоҳ ﷺдан бу ҳақида сўрадилар; шунда Аллоҳ: ‹Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир; ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 158) (оятини) нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ الصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ،‏.‏ فَقَالَ كُنَّا نَرَى أَنَّهُمَا مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ الإِسْلاَمُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏‏.‏

(Osim ibn Sulaymon aytdi:) Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan Safo va Marva haqida soʻradim. U: «Biz ularni (ular orasida saʼy qilishni) johiliyat ishidan deb oʻylar edik; islom kelganida, ularni (saʼy qilishni) tark etdik. Shunda Alloh taolo: ‹Albatta Safo va Marva...› (degan oyatdan) to ‹...ular orasida tavof (saʼy) qilishida› (degan soʻzigacha) (Baqara surasi, 158) nozil qildi», dedi.(Осим ибн Сулаймон айтди:) Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан Сафо ва Марва ҳақида сўрадим. У: «Биз уларни (улар орасида саъй қилишни) жоҳилият ишидан деб ўйлар эдик; ислом келганида, уларни (саъй қилишни) тарк этдик. Шунда Аллоҳ таоло: ‹Албатта Сафо ва Марва...› (деган оятдан) то ‹...улар орасида тавоф (саъй) қилишида› (деган сўзигача) (Бақара сураси, 158) нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَلِمَةً وَقُلْتُ أُخْرَى قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَهْوَ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ نِدًّا دَخَلَ النَّارَ ‏"‏‏.‏ وَقُلْتُ أَنَا مَنْ مَاتَ وَهْوَ لاَ يَدْعُو لِلَّهِ نِدًّا دَخَلَ الْجَنَّةَ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir kalima (soʻz) aytdilar, men (ham) boshqa (bir soʻz) aytdim. Paygʻambar ﷺ: «Kim — Allohdan oʻzga teng (sherik)ga duo (ibodat) qilgan holda — oʻlsa, doʻ zaxga kiradi», dedilar. Men esa: «Kim — Allohga teng (sherik) tutmagan holda — oʻlsa, jannatga kiradi», dedim.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир калима (сўз) айтдилар, мен (ҳам) бошқа (бир сўз) айтдим. Пайғамбар ﷺ: «Ким — Аллоҳдан ўзга тенг (шерик)га дуо (ибодат) қилган ҳолда — ўлса, дў захга киради», дедилар. Мен эса: «Ким — Аллоҳга тенг (шерик) тутмаган ҳолда — ўлса, жаннатга киради», дедим.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقِصَاصُ، وَلَمْ تَكُنْ فِيهِمُ الدِّيَةُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِهَذِهِ الأُمَّةِ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]‏{‏كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ‏}‏ فَالْعَفْوُ أَنْ يَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي الْعَمْدِ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ‏}‏ يَتَّبِعُ بِالْمَعْرُوفِ وَيُؤَدِّي بِإِحْسَانٍ، ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ‏}‏ وَرَحْمَةٌ مِمَّا كُتِبَ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ‏.‏ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ‏}‏ قَتَلَ بَعْدَ قَبُولِ الدِّيَةِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bani Isroilda qasos bor edi, lekin ularda diyat (xun toʻ lovi) yoʻq edi. Shunda Alloh taolo bu ummatga: ‹Sizlarga oʻldirilganlar haqida qasos farz qilindi: hur uchun hur, qul uchun qul, ayol uchun ayol; kimga oʻz (din) qardoshidan (oʻldirilganning egasidan) biror narsa (kechirim) qilinsa...› (Baqara surasi, 178) (oyatini) aytdi. ‹Afv› — qasdan (oʻ ldirish)da diyatni qabul qilishdir. ‹...bas, (oʻ ldiruvchiga) yaxshilik bilan ergashish va unga (diyatni) yaxshilik bilan ado etish (bordir)› (Baqara surasi, 178) — (egasi xun toʻ lovini) maʼruf (yaxshilik) bilan talab qiladi, (oʻ ldiruvchi esa) ehson (chiroyli) bilan ado etadi. ‹Bu — Robbingizdan (berilgan) yengillik (Baqara surasi, 178) va rahmatdir — sizdan oldingilarga yozilgan (hukm)dan (farqli). ‹Kim bundan keyin tajovuz qilsa, unga alamli azob bordir› (Baqara surasi, 178) — diyatni qabul qilgandan keyin (yana) oʻldirgan (kishi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бани Исроилда қасос бор эди, лекин уларда дият (хун тў лови) йўқ эди. Шунда Аллоҳ таоло бу умматга: ‹Сизларга ўлдирилганлар ҳақида қасос фарз қилинди: ҳур учун ҳур, қул учун қул, аёл учун аёл; кимга ўз (дин) қардошидан (ўлдирилганнинг эгасидан) бирор нарса (кечирим) қилинса...› (Бақара сураси, 178) (оятини) айтди. ‹Афв› — қасдан (ў лдириш)да диятни қабул қилишдир. ‹...бас, (ў лдирувчига) яхшилик билан эргашиш ва унга (диятни) яхшилик билан адо этиш (бордир)› (Бақара сураси, 178) — (эгаси хун тў ловини) маъруф (яхшилик) билан талаб қилади, (ў лдирувчи эса) эҳсон (чиройли) билан адо этади. ‹Бу — Роббингиздан (берилган) енгиллик (Бақара сураси, 178) ва раҳматдир — сиздан олдингиларга ёзилган (ҳукм)дан (фарқли). ‹Ким бундан кейин тажовуз қилса, унга аламли азоб бордир› (Бақара сураси, 178) — диятни қабул қилгандан кейин (яна) ўлдирган (киши).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Allohning Kitobi (hukmi) — qasosdir», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Аллоҳнинг Китоби (ҳукми) — қасосдир», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بَكْرٍ السَّهْمِيَّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ الرُّبَيِّعَ، عَمَّتَهُ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ، فَطَلَبُوا إِلَيْهَا الْعَفْوَ فَأَبَوْا، فَعَرَضُوا الأَرْشَ فَأَبَوْا، فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَوْا إِلاَّ الْقِصَاصَ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْقِصَاصِ، فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَتُكْسَرُ ثَنِيَّةُ الرُّبَيِّعِ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ ‏"‏‏.‏ فَرَضِيَ الْقَوْمُ فَعَفَوْا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, uning ammasi Rubayyiʼ bir joriya (qiz)ning oldingi tishini sindirdi. (Joriyaning ahli) afv (kechirim)ni talab qildi, lekin ular (Rubayyiʼning ahli) bosh tortdi; ular arsh (tovon)ni taklif qildi, lekin (narigi tomon) bosh tortdi; ular Rasululloh ﷺning oldiga keldi va qasosdan boshqaga koʻnmadi. Rasululloh ﷺ qasosni buyurdilar. Shunda Anas ibn Nazr: «Ey Allohning Rasuli, Rubayyiʼning tishi sindiriladimi?! Yoʻq, seni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, uning tishi sindirilmaydi!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ey Anas, Allohning Kitobi (hukmi) — qasosdir», dedilar. Soʻng qavm rozi boʻ lib, afv qildi. Rasululloh ﷺ: «Albatta Allohning bandalari ichida shunday (kishi)lar borki, agar ular Alloh (nomi) bilan qasam ichsa, U albatta ularning qasamini rost (haqiqatga) chiqaradi», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, унинг аммаси Рубаййиъ бир жория (қиз)нинг олдинги тишини синдирди. (Жориянинг аҳли) афв (кечирим)ни талаб қилди, лекин улар (Рубаййиънинг аҳли) бош тортди; улар арш (товон)ни таклиф қилди, лекин (нариги томон) бош тортди; улар Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келди ва қасосдан бошқага кўнмади. Расулуллоҳ ﷺ қасосни буюрдилар. Шунда Анас ибн Назр: «Эй Аллоҳнинг Расули, Рубаййиънинг тиши синдириладими?! Йўқ, сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, унинг тиши синдирилмайди!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Анас, Аллоҳнинг Китоби (ҳукми) — қасосдир», дедилар. Сўнг қавм рози бў либ, афв қилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Аллоҳнинг бандалари ичида шундай (киши)лар борки, агар улар Аллоҳ (номи) билан қасам ичса, У албатта уларнинг қасамини рост (ҳақиқатга) чиқаради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ عَاشُورَاءُ يَصُومُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ قَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ صَامَهُ، وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ashuro (kuni)ni johiliyat ahli roʻza tutar edi. Ramazon (haqidagi oyat) nozil boʻ lganida, (Paygʻambar ﷺ): «Kim xohlasa uni (Ashuroni) tutsin, kim xohlamasa tutmasin», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Ашуро (куни)ни жоҳилият аҳли рўза тутар эди. Рамазон (ҳақидаги оят) нозил бў лганида, (Пайғамбар ﷺ): «Ким хоҳласа уни (Ашурони) туцин, ким хоҳламаса тутмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ عَاشُورَاءُ يُصَامُ قَبْلَ رَمَضَانَ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ قَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ صَامَ، وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Ashuro (kuni) Ramazondan oldin roʻza tutilar edi. Ramazon nozil boʻ lganida, (Paygʻambar ﷺ): «Kim xohlasa tutsin, kim xohlasa iftor qilsin (tutmasin)», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ашуро (куни) Рамазондан олдин рўза тутилар эди. Рамазон нозил бў лганида, (Пайғамбар ﷺ): «Ким хоҳласа туцин, ким хоҳласа ифтор қилсин (тутмасин)», дедилар.

حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَخَلَ عَلَيْهِ الأَشْعَثُ وَهْوَ يَطْعَمُ فَقَالَ الْيَوْمُ عَاشُورَاءُ‏.‏ فَقَالَ كَانَ يُصَامُ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ رَمَضَانُ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ تُرِكَ، فَادْنُ فَكُلْ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)ning oldiga Ashʼas — u (Abdulloh) ovqatlanayotgan paytda — kirdi va: «Bugun Ashuro (kuni)», dedi. U: «(Ashuro) Ramazon nozil boʻ lishidan oldin roʻza tutilar edi; Ramazon nozil boʻ lganida (uni tutish) tark etildi. Yaqin kel-da, ye», dedi.)(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)нинг олдига Ашъас — у (Абдуллоҳ) овқатланаётган пайтда — кирди ва: «Бугун Ашуро (куни)», деди. У: «(Ашуро) Рамазон нозил бў лишидан олдин рўза тутилар эди; Рамазон нозил бў лганида (уни тутиш) тарк этилди. Яқин кел-да, е», деди.)

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ كَانَ رَمَضَانُ الْفَرِيضَةَ، وَتُرِكَ عَاشُورَاءُ، فَكَانَ مَنْ شَاءَ صَامَهُ، وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Ashuro kunini johiliyatda Quraysh roʻza tutar edi, Paygʻambar ﷺ (ham) uni roʻza tutar edilar. U zot Madinaga kelganlarida, uni roʻza tutdilar va (boshqalarni ham) uni tutishga buyurdilar. Ramazon nozil boʻ lganida, Ramazon farz (roʻza) boʻ ldi va Ashuro tark etildi (farzligi qoldi); kim xohlasa uni tutar, kim xohlamasa tutmas edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ашуро кунини жоҳилиятда Қурайш рўза тутар эди, Пайғамбар ﷺ (ҳам) уни рўза тутар эдилар. У зот Мадинага келганларида, уни рўза тутдилар ва (бошқаларни ҳам) уни тутишга буюрдилар. Рамазон нозил бў лганида, Рамазон фарз (рўза) бў лди ва Ашуро тарк этилди (фарзлиги қолди); ким хоҳласа уни тутар, ким хоҳламаса тутмас эди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقْرَأُ ‏[quran sura="2" aya_start="184" aya_end="184"]{‏وَعَلَى الَّذِينَ يُطَوَّقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏}‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، هُوَ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَالْمَرْأَةُ الْكَبِيرَةُ لاَ يَسْتَطِيعَانِ أَنْ يَصُومَا، فَلْيُطْعِمَانِ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا‏.‏

(Ato aytdi:) Ibn Abbos: ‹Va uni (roʻzani) zoʻ rga (qiyinchilik bilan) qila oladiganlar zimmasiga — bir miskinga taom (berib) fidya (toʻ lash bordir)› (Baqara surasi, 184) deb qiroat qilganini eshitdi. Ibn Abbos: «U (oyat) mansux (bekor qilingan) emas; u — roʻza tuta olmaydigan juda keksa chol va juda keksa kampirdir; ular har bir kun oʻrniga bir miskinga taom bersin», dedi.(Ато айтди:) Ибн Аббос: ‹Ва уни (рўзани) зў рга (қийинчилик билан) қила оладиганлар зиммасига — бир мискинга таом (бериб) фидя (тў лаш бордир)› (Бақара сураси, 184) деб қироат қилганини эшитди. Ибн Аббос: «У (оят) мансух (бекор қилинган) эмас; у — рўза тута олмайдиган жуда кекса чол ва жуда кекса кампирдир; улар ҳар бир кун ўрнига бир мискинга таом берсин», деди.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَرَأَ [quran sura="2" aya_start="184" aya_end="184"]‏{‏فِدْيَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ‏}‏ قَالَ هِيَ مَنْسُوخَةٌ‏.‏

(Nofiʼ rivoyat qildi)ki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo): ‹...fidya, miskinlarga taom (berish)› (Baqara surasi, 184) deb qiroat qildi va: «U (oyat) mansuxdir (bekor qilingan)», dedi.(Нофиъ ривоят қилди)ки, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): ‹...фидя, мискинларга таом (бериш)› (Бақара сураси, 184) деб қироат қилди ва: «У (оят) мансухдир (бекор қилинган)», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَنْ سَلَمَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="184" aya_end="184"]{‏وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ‏}‏ كَانَ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْتَدِيَ حَتَّى نَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا‏.‏ مَاتَ بُكَيْرٌ قَبْلَ يَزِيدَ‏.‏

(Salama (ibnul-Akvaʼ) aytdi:) ‹Va uni (roʻzani) zoʻ rga qila oladiganlar zimmasiga — bir miskinga taom (berib) fidya (bordir)› (Baqara surasi, 184) (oyati) nozil boʻ lganida, kim (roʻzani) buzib, fidya toʻ lashni istasa (shunday qilardi) — to undan keyingi oyat nozil boʻ lib, uni nasx (bekor) qilguniga qadar.(Салама (ибнул-Акваъ) айтди:) ‹Ва уни (рўзани) зў рга қила оладиганлар зиммасига — бир мискинга таом (бериб) фидя (бордир)› (Бақара сураси, 184) (ояти) нозил бў лганида, ким (рўзани) бузиб, фидя тў лашни истаса (шундай қиларди) — то ундан кейинги оят нозил бў либ, уни насх (бекор) қилгунига қадар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏ لَمَّا نَزَلَ صَوْمُ رَمَضَانَ كَانُوا لاَ يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ رَمَضَانَ كُلَّهُ، وَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ‏}‏‏.‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Ramazon roʻzasi nozil boʻ lganida, ular butun Ramazon (davomida) ayollarga yaqinlashmas edilar; baʼzi erkaklar esa oʻzlariga xiyonat qilar (yashirincha yaqinlashar) edi. Shunda Alloh: ‹Alloh sizlar oʻzingizga xiyonat qilayotganingizni bildi, bas, tavbangizni qabul qildi va sizni avf etdi...› (Baqara surasi, 187) (oyatini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Рамазон рўзаси нозил бў лганида, улар бутун Рамазон (давомида) аёлларга яқинлашмас эдилар; баъзи эркаклар эса ўзларига хиёнат қилар (яширинча яқинлашар) эди. Шунда Аллоҳ: ‹Аллоҳ сизлар ўзингизга хиёнат қилаётганингизни билди, бас, тавбангизни қабул қилди ва сизни авф этди...› (Бақара сураси, 187) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيٍّ، قَالَ أَخَذَ عَدِيٌّ عِقَالاً أَبْيَضَ وَعِقَالاً أَسْوَدَ حَتَّى كَانَ بَعْضُ اللَّيْلِ نَظَرَ فَلَمْ يَسْتَبِينَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، جَعَلْتُ تَحْتَ وِسَادَتِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ وِسَادَكَ إِذًا لَعَرِيضٌ أَنْ كَانَ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ تَحْتَ وِسَادَتِكَ ‏"‏‏.‏

(Shaʼbiy, Adiy (ibn Hotim)dan aytdi:) Adiy bir oq ip (iqol) va bir qora ip oldi, to kechaning bir qismi boʻ lguncha (ularga) qaradi, lekin ular (bir-biridan) ajralmadi (ajratib koʻrolmadi). Tong otganida: «Ey Allohning Rasuli, men (ularni) yostigʻim ostiga qoʻ ydim», dedi. U zot: «Boʻ lmasa, sening yostigʻing juda keng ekan — oq ip bilan qora ip sening yostigʻing ostida boʻ lsa (yaʼni oyatdagi ip — tong yorugʻligi-yu kecha qorongʻ usi)», dedilar.(Шаъбий, Адий (ибн Ҳотим)дан айтди:) Адий бир оқ ип (иқол) ва бир қора ип олди, то кечанинг бир қисми бў лгунча (уларга) қаради, лекин улар (бир-биридан) ажралмади (ажратиб кўролмади). Тонг отганида: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен (уларни) ёстиғим остига қў йдим», деди. У зот: «Бў лмаса, сенинг ёстиғинг жуда кенг экан — оқ ип билан қора ип сенинг ёстиғинг остида бў лса (яъни оятдаги ип — тонг ёруғлиги-ю кеча қоронғ уси)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ أَهُمَا الْخَيْطَانِ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا إِنْ أَبْصَرْتَ الْخَيْطَيْنِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ هُوَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ ‏"‏‏.‏

(Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu) aytdi:) Men: «Ey Allohning Rasuli, qora ipdan (ajraladigan) oq ip nima? Ular (haqiqiy) ikki ipmi?» dedim. U zot: «Sening ensang (gardaning) keng ekan — agar (haqiqiy) ikki ipni koʻrsang!» dedilar. Soʻng: «Yoʻq, balki u — kechaning qoraligi va kunduzning oqligidir», dedilar.(Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, қора ипдан (ажраладиган) оқ ип нима? Улар (ҳақиқий) икки ипми?» дедим. У зот: «Сенинг энсанг (гарданинг) кенг экан — агар (ҳақиқий) икки ипни кўрсанг!» дедилар. Сўнг: «Йўқ, балки у — кечанинг қоралиги ва кундузнинг оқлигидир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ وَأُنْزِلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ‏}‏ وَلَمْ يُنْزَلْ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏مِنَ الْفَجْرِ‏}‏ وَكَانَ رِجَالٌ إِذَا أَرَادُوا الصَّوْمَ رَبَطَ أَحَدُهُمْ فِي رِجْلَيْهِ الْخَيْطَ الأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الأَسْوَدَ، وَلاَ يَزَالُ يَأْكُلُ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ رُؤْيَتُهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَهُ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏مِنَ الْفَجْرِ‏}‏ فَعَلِمُوا أَنَّمَا يَعْنِي اللَّيْلَ مِنَ النَّهَارِ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) ‹Va — sizga oq ip qora ipdan ajralib koʻringunga qadar — yeb-ichinglar› (Baqara surasi, 187) (oyati) nozil boʻ ldi, lekin ‹...tongdan (ajralguncha)› (degan qismi) nozil boʻ lmagan edi. Baʼzi erkaklar roʻza tutmoqchi boʻ lganlarida, oyoqlariga oq ip va qora ip bogʻlar, ularning ikkovi koʻzga ajralib koʻringunga qadar yeyaverar edi. Shunda Alloh undan keyin ‹...tongdan (ajralguncha)› (degan qismni) nozil qildi; shu (paytda) ular u (oyat) faqat kechani kunduzdan (ajratishni) nazarda tutishini bildilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) ‹Ва — сизга оқ ип қора ипдан ажралиб кўрингунга қадар — еб-ичинглар› (Бақара сураси, 187) (ояти) нозил бў лди, лекин ‹...тонгдан (ажралгунча)› (деган қисми) нозил бў лмаган эди. Баъзи эркаклар рўза тутмоқчи бў лганларида, оёқларига оқ ип ва қора ип боғлар, уларнинг иккови кўзга ажралиб кўрингунга қадар еяверар эди. Шунда Аллоҳ ундан кейин ‹...тонгдан (ажралгунча)› (деган қисмни) нозил қилди; шу (пайтда) улар у (оят) фақат кечани кундуздан (ажратишни) назарда тутишини билдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانُوا إِذَا أَحْرَمُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَتَوُا الْبَيْتَ مِنْ ظَهْرِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="189" aya_end="189"]{‏وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) (Arablar) johiliyatda ehrom bogʻlaganlarida, Baytga (uyga) ortidan kirar edilar. Shunda Alloh: ‹Birr (yaxshilik) — uylarga ortidan kirishingiz emas; balki birr — taqvo qilgan kishining (sifati)dir; uylarga eshiklaridan kiringlar› (Baqara surasi, 189) (oyatini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) (Араблар) жоҳилиятда эҳром боғлаганларида, Байтга (уйга) ортидан кирар эдилар. Шунда Аллоҳ: ‹Бирр (яхшилик) — уйларга ортидан киришингиз эмас; балки бирр — тақво қилган кишининг (сифати)дир; уйларга эшикларидан киринглар› (Бақара сураси, 189) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَتَاهُ رَجُلاَنِ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالاَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ ضُيِّعُوا، وَأَنْتَ ابْنُ عُمَرَ وَصَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَخْرُجَ فَقَالَ يَمْنَعُنِي أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ دَمَ أَخِي‏.‏ فَقَالاَ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ ‏}‏ فَقَالَ قَاتَلْنَا حَتَّى لَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ، وَكَانَ الدِّينُ لِلَّهِ، وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا حَتَّى تَكُونَ فِتْنَةٌ، وَيَكُونَ الدِّينُ لِغَيْرِ اللَّهِ‏.‏ وَزَادَ عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي فُلاَنٌ، وَحَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو الْمَعَافِرِيِّ، أَنَّ بُكَيْرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ تَحُجَّ عَامًا وَتَعْتَمِرَ عَامًا، وَتَتْرُكَ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَقَدْ عَلِمْتَ مَا رَغَّبَ اللَّهُ فِيهِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ إِيمَانٍ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالصَّلاَةِ الْخَمْسِ، وَصِيَامِ رَمَضَانَ، وَأَدَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ‏.‏ قَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَلاَ تَسْمَعُ مَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا‏}‏ ‏[quran sura="49" aya_start="9" aya_end="9"]{‏إِلَى أَمْرِ اللَّهِ‏}‏ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ‏}‏ قَالَ فَعَلْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ الإِسْلاَمُ قَلِيلاً، فَكَانَ الرَّجُلُ يُفْتَنُ فِي دِينِهِ إِمَّا قَتَلُوهُ، وَإِمَّا يُعَذِّبُوهُ، حَتَّى كَثُرَ الإِسْلاَمُ فَلَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ‏.‏ قَالَ فَمَا قَوْلُكَ فِي عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ قَالَ أَمَّا عُثْمَانُ فَكَأَنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ، وَأَمَّا أَنْتُمْ فَكَرِهْتُمْ أَنْ تَعْفُوا عَنْهُ، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَتَنُهُ‏.‏ وَأَشَارَ بِيَدِهِ فَقَالَ هَذَا بَيْتُهُ حَيْثُ تَرَوْنَ‏.‏

(Nofiʼ rivoyat qildi)ki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga — Ibn Zubayr fitnasi (davrida) — ikki kishi kelib: «Albatta odamlar zoe boʻ lmoqda (boshsiz qoldi); sen esa — Ibn Umar va Paygʻambar ﷺning sahobiysan; (jangga) chiqishingni nima toʻsmoqda?» dedi. U: «Meni — Alloh (din) qardoshim qonini harom qilgani — toʻsmoqda», dedi. Ular: «Alloh: ‹Va ular bilan — fitna qolmaguncha — jang qilinglar› (Baqara surasi, 193) demaganmi?» dedi. U: «Biz — fitna qolmay, din Allohga (xolis) boʻ lgunga qadar — jang qildik; sizlar esa — fitna boʻ lib, din Allohdan oʻzga uchun boʻ lishi uchun — jang qilmoqchisiz», dedi. (Boshqa rivoyatda, bir kishi Ibn Umarga: «Ey Abu Abdurrahmon, seni — bir yil haj, bir yil umra qilib, Alloh azza va jalla yoʻ lidagi jihodni tark etishingga — nima undadi? Allohning unga (jihodga) qanchalik ragʻbat berganini bilasan-ku», dedi. U: «Ey jiyanim, islom besh (asos) ustiga qurilgan: Allohga va Rasuliga iymon, besh vaqt namoz, Ramazon roʻzasi, zakot berish va Baytni haj qilish», dedi. U: «Ey Abu Abdurrahmon, Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan ‹Agar moʻminlardan ikki toifa janglashsa, ularning orasini isloh qilinglar... Allohning amriga (qaytguncha)› (Hujurot surasi, 9) (va) ‹Ular bilan fitna qolmaguncha jang qilinglar› (Baqara surasi, 193) (oyatlarini) eshitmaysanmi?» dedi. U: «Biz buni Rasululloh ﷺ davrida qildik — islom (ahli) oz edi; kishi dini sababli fitnaga (azobga) solinar — uni yo oʻldirar, yo azoblar edilar — to islom koʻpayib, fitna qolmaguncha. (Endi esa fitna yoʻq)», dedi. U: «Ali va Usmon haqida soʻzing nima?» dedi. U: «Usmonga kelsak, goʻyo Alloh uni avf etgan; sizlar esa uni avf etishni yoqtirmadingiz. Aliga kelsak, u — Rasululloh ﷺning amakivachchasi va kuyovi (qizining eri)dir», dedi va qoʻ li bilan ishora qilib: «Bu — uning uyi, koʻ rib turganingizdek», dedi.)(Нофиъ ривоят қилди)ки, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига — Ибн Зубайр фитнаси (даврида) — икки киши келиб: «Албатта одамлар зоэ бў лмоқда (бошсиз қолди); сен эса — Ибн Умар ва Пайғамбар ﷺнинг саҳобийсан; (жангга) чиқишингни нима тўсмоқда?» деди. У: «Мени — Аллоҳ (дин) қардошим қонини ҳаром қилгани — тўсмоқда», деди. Улар: «Аллоҳ: ‹Ва улар билан — фитна қолмагунча — жанг қилинглар› (Бақара сураси, 193) демаганми?» деди. У: «Биз — фитна қолмай, дин Аллоҳга (холис) бў лгунга қадар — жанг қилдик; сизлар эса — фитна бў либ, дин Аллоҳдан ўзга учун бў лиши учун — жанг қилмоқчисиз», деди. (Бошқа ривоятда, бир киши Ибн Умарга: «Эй Абу Абдурраҳмон, сени — бир йил ҳаж, бир йил умра қилиб, Аллоҳ азза ва жалла йў лидаги жиҳодни тарк этишингга — нима ундади? Аллоҳнинг унга (жиҳодга) қанчалик рағбат берганини биласан-ку», деди. У: «Эй жияним, ислом беш (асос) устига қурилган: Аллоҳга ва Расулига иймон, беш вақт намоз, Рамазон рўзаси, закот бериш ва Байтни ҳаж қилиш», деди. У: «Эй Абу Абдурраҳмон, Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган ‹Агар мўминлардан икки тоифа жанглашса, уларнинг орасини ислоҳ қилинглар... Аллоҳнинг амрига (қайтгунча)› (Ҳужурот сураси, 9) (ва) ‹Улар билан фитна қолмагунча жанг қилинглар› (Бақара сураси, 193) (оятларини) эшитмайсанми?» деди. У: «Биз буни Расулуллоҳ ﷺ даврида қилдик — ислом (аҳли) оз эди; киши дини сабабли фитнага (азобга) солинар — уни ё ўлдирар, ё азоблар эдилар — то ислом кўпайиб, фитна қолмагунча. (Энди эса фитна йўқ)», деди. У: «Али ва Усмон ҳақида сўзинг нима?» деди. У: «Усмонга келсак, гўё Аллоҳ уни авф этган; сизлар эса уни авф этишни ёқтирмадингиз. Алига келсак, у — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччаси ва куёви (қизининг эри)дир», деди ва қў ли билан ишора қилиб: «Бу — унинг уйи, кў риб турганингиздек», деди.)

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، ‏[quran sura="2" aya_start="195" aya_end="195"]{‏وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي النَّفَقَةِ‏.‏

(Abu Voil, Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) ‹Va Alloh yoʻ lida (jihodga) sarflanglar va oʻz qoʻ lingiz bilan oʻzingizni halokatga tashlamanglar› (Baqara surasi, 195). U (Huzayfa): «U (oyat) nafaqa (sarf-xarajat) haqida nozil boʻ ldi (yaʼni jihod uchun sarflashni tark etish halokatdir)», dedi.(Абу Воил, Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) ‹Ва Аллоҳ йў лида (жиҳодга) сарфланглар ва ўз қў лингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар› (Бақара сураси, 195). У (Ҳузайфа): «У (оят) нафақа (сарф-харажат) ҳақида нозил бў лди (яъни жиҳод учун сарфлашни тарк этиш ҳалокатдир)», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَعْقِلٍ، قَالَ قَعَدْتُ إِلَى كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ ـ يَعْنِي مَسْجِدَ الْكُوفَةِ ـ فَسَأَلْتُهُ عَنْ فِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ فَقَالَ حُمِلْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْقَمْلُ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي فَقَالَ ‏"‏ مَا كُنْتُ أُرَى أَنَّ الْجَهْدَ قَدْ بَلَغَ بِكَ هَذَا، أَمَا تَجِدُ شَاةً ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ، لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ طَعَامٍ، وَاحْلِقْ رَأْسَكَ ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَتْ فِيَّ خَاصَّةً وَهْىَ لَكُمْ عَامَّةً‏.‏

(Abdulloh ibn Maʼqil aytdi:) Men Kaʼb ibn Ujraning oldiga mana shu masjidda — yaʼni Kufa masjidida — oʻtirdim va undan roʻza fidyasi (Baqara surasi, 196) haqida soʻradim. U: «Men Paygʻambar ﷺning oldiga olib borildim — bitlar yuzimga toʻkilib turardi. U zot: ‹Sendagi mashaqqat (ozor) shu darajaga yetganini bilmas edim. Bir qoʻ y topa olasanmi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq› dedim. U zot: ‹Boʻ lmasa, uch kun roʻza tut, yoki olti miskinga — har bir miskinga yarim soʼ taom (berib) — taomlantir va boshingni qirdir› dedilar. Bu (oyat) xususan men haqimda nozil boʻ ldi, u sizlar uchun esa umumiydir», dedi.(Абдуллоҳ ибн Маъқил айтди:) Мен Каъб ибн Ужранинг олдига мана шу масжидда — яъни Куфа масжидида — ўтирдим ва ундан рўза фидяси (Бақара сураси, 196) ҳақида сўрадим. У: «Мен Пайғамбар ﷺнинг олдига олиб борилдим — битлар юзимга тўкилиб турарди. У зот: ‹Сендаги машаққат (озор) шу даражага етганини билмас эдим. Бир қў й топа оласанми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ› дедим. У зот: ‹Бў лмаса, уч кун рўза тут, ёки олти мискинга — ҳар бир мискинга ярим сў таом (бериб) — таомлантир ва бошингни қирдир› дедилар. Бу (оят) хусусан мен ҳақимда нозил бў лди, у сизлар учун эса умумийдир», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عِمْرَانَ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أُنْزِلَتْ آيَةُ الْمُتْعَةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَفَعَلْنَاهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَمْ يُنْزَلْ قُرْآنٌ يُحَرِّمُهُ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْهَا حَتَّى مَاتَ قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ‏.‏

(Imron ibn Husayn (roziyallohu anhumo) aytdi:) Mutʼa (tamattuʼ haji) oyati Allohning Kitobida nozil boʻ ldi va biz uni Rasululloh ﷺ bilan (birga) qildik; uni harom qiladigan (boshqa) Qurʼon nozil boʻ lmadi va u zot undan — vafot etgunlariga qadar — qaytarmadilar. (Keyin) bir kishi oʻz raʼyi (fikri) bilan xohlaganini aytdi (taqiqladi).(Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мутъа (таматтуъ ҳажи) ояти Аллоҳнинг Китобида нозил бў лди ва биз уни Расулуллоҳ ﷺ билан (бирга) қилдик; уни ҳаром қиладиган (бошқа) Қуръон нозил бў лмади ва у зот ундан — вафот этгунларига қадар — қайтармадилар. (Кейин) бир киши ўз раъйи (фикри) билан хоҳлаганини айтди (тақиқлади).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَتْ عُكَاظٌ وَمَجَنَّةُ وَذُو الْمَجَازِ أَسْوَاقًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَتَأَثَّمُوا أَنْ يَتَّجِرُوا فِي الْمَوَاسِمِ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="198" aya_end="198"]{‏لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ‏}‏ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ukaz, Majanna va Zul-Majoz johiliyatda bozorlar edi. (Sahobalar) haj mavsumlarida savdo qilishni gunoh deb hisobladilar. Shunda haj mavsumlari haqida: ‹Robbingizdan fazl (rizq) istashingizda sizga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 198) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Указ, Мажанна ва Зул-Мажоз жоҳилиятда бозорлар эди. (Саҳобалар) ҳаж мавсумларида савдо қилишни гуноҳ деб ҳисобладилар. Шунда ҳаж мавсумлари ҳақида: ‹Роббингиздан фазл (ризқ) исташингизда сизга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 198) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ الْحُمْسَ، وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ، ثُمَّ يَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="199" aya_end="199"]{‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ‏}‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Quraysh va uning diniga ergashganlar Muzdalifada (vuquf qilib) turar edilar — ular ‹Hums› deb atalardi — boshqa barcha arablar esa Arafotda turar edi. Islom kelganida, Alloh Paygʻambariga ﷺ — Arafotga kelib, soʻng unda (vuquf qilib) turishlarini, soʻng undan (Muzdalifaga) qaytishlarini — buyurdi. Bu — Alloh taoloning: ‹Soʻng odamlar qaytadigan joydan (Arafadan) qaytinglar› (Baqara surasi, 199) degan soʻzidir.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Қурайш ва унинг динига эргашганлар Муздалифада (вуқуф қилиб) турар эдилар — улар ‹Ҳумс› деб аталарди — бошқа барча араблар эса Арафотда турар эди. Ислом келганида, Аллоҳ Пайғамбарига ﷺ — Арафотга келиб, сўнг унда (вуқуф қилиб) туришларини, сўнг ундан (Муздалифага) қайтишларини — буюрди. Бу — Аллоҳ таолонинг: ‹Сўнг одамлар қайтадиган жойдан (Арафадан) қайтинглар› (Бақара сураси, 199) деган сўзидир.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ يَطَوَّفُ الرَّجُلُ بِالْبَيْتِ مَا كَانَ حَلاَلاً حَتَّى يُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا رَكِبَ إِلَى عَرَفَةَ فَمَنْ تَيَسَّرَ لَهُ هَدِيَّةٌ مِنَ الإِبِلِ أَوِ الْبَقَرِ أَوِ الْغَنَمِ، مَا تَيَسَّرَ لَهُ مِنْ ذَلِكَ أَىَّ ذَلِكَ شَاءَ، غَيْرَ إِنْ لَمْ يَتَيَسَّرْ لَهُ فَعَلَيْهِ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، وَذَلِكَ قَبْلَ يَوْمِ عَرَفَةَ، فَإِنْ كَانَ آخِرُ يَوْمٍ مِنَ الأَيَّامِ الثَّلاَثَةِ يَوْمَ عَرَفَةَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ، ثُمَّ لِيَنْطَلِقْ حَتَّى يَقِفَ بِعَرَفَاتٍ مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى أَنْ يَكُونَ الظَّلاَمُ، ثُمَّ لِيَدْفَعُوا مِنْ عَرَفَاتٍ إِذَا أَفَاضُوا مِنْهَا حَتَّى يَبْلُغُوا جَمْعًا الَّذِي يُتَبَرَّرُ فِيهِ، ثُمَّ لِيَذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا، أَوْ أَكْثِرُوا التَّكْبِيرَ وَالتَّهْلِيلَ قَبْلَ أَنْ تُصْبِحُوا ثُمَّ أَفِيضُوا، فَإِنَّ النَّاسَ كَانُوا يُفِيضُونَ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="199" aya_end="199"]{‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‏}‏ حَتَّى تَرْمُوا الْجَمْرَةَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Kishi — haj bilan ehrom bogʻlaguniga qadar — halol holatda Baytni tavof qilaveradi; Arafaga (yoʻ lga) chiqqanida — kimga tuya, mol (sigir) yoki qoʻ ydan hadya (qurbonlik) oson boʻ lsa, oʻ shalardan xohlaganini (soʻ ysin); kimga (hadya) oson boʻ lmasa, uning zimmasida hajda uch kun roʻza (bordir) — bu Arafa kunidan oldin (boʻ ladi); agar uch kunning oxirgisi Arafa kuni boʻ lib qolsa, unga gunoh yoʻq. Soʻng (kishi) joʻnab, Arafotda — asr namozidan to qorongʻulik (kirguniga) qadar — tursin; soʻng ular Arafotdan — undan qaytganlarida — joʻnab, Jamʼ (Muzdalifa)ga yetsinlar — u (yer) yaxshilik qilinadigan (joy)dir; soʻng tong otishidan oldin Allohni koʻp zikr qilsinlar — yoki takbir va tahlilni koʻpaytirsinlar — soʻng (Minoga) qaytsinlar; chunki odamlar (Arafotdan) qaytar edilar. Alloh taolo: ‹Soʻng odamlar qaytadigan joydan qaytinglar va Allohdan magʻfirat soʻranglar; albatta Alloh magʻfiratli, rahmlidir› (Baqara surasi, 199) dedi — to jamra(toshlar)ni otguningizga qadar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Киши — ҳаж билан эҳром боғлагунига қадар — ҳалол ҳолатда Байтни тавоф қилаверади; Арафага (йў лга) чиққанида — кимга туя, мол (сигир) ёки қў йдан ҳадя (қурбонлик) осон бў лса, ў шалардан хоҳлаганини (сў йсин); кимга (ҳадя) осон бў лмаса, унинг зиммасида ҳажда уч кун рўза (бордир) — бу Арафа кунидан олдин (бў лади); агар уч куннинг охиргиси Арафа куни бў либ қолса, унга гуноҳ йўқ. Сўнг (киши) жўнаб, Арафотда — аср намозидан то қоронғулик (киргунига) қадар — турсин; сўнг улар Арафотдан — ундан қайтганларида — жўнаб, Жамъ (Муздалифа)га ецинлар — у (ер) яхшилик қилинадиган (жой)дир; сўнг тонг отишидан олдин Аллоҳни кўп зикр қилсинлар — ёки такбир ва таҳлилни кўпайтирсинлар — сўнг (Минога) қайцинлар; чунки одамлар (Арафотдан) қайтар эдилар. Аллоҳ таоло: ‹Сўнг одамлар қайтадиган жойдан қайтинглар ва Аллоҳдан мағфират сўранглар; албатта Аллоҳ мағфиратли, раҳмлидир› (Бақара сураси, 199) деди — то жамра(тошлар)ни отгунингизга қадар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Allohim, Robbimiz! Bizga bu dunyoda (ham) yaxshilik, oxiratda (ham) yaxshilik ber va bizni doʻ zax azobidan saqla», deb aytar edilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, Роббимиз! Бизга бу дунёда (ҳам) яхшилик, охиратда (ҳам) яхшилик бер ва бизни дў зах азобидан сақла», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، تَرْفَعُهُ قَالَ ‏"‏ أَبْغَضُ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ الأَلَدُّ الْخَصِمُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Alloh huzurida erkaklarning eng yomon koʻrilgani — eng qattiq janjalkash (xusumatchi)dir», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Аллоҳ ҳузурида эркакларнинг энг ёмон кўрилгани — энг қаттиқ жанжалкаш (хусуматчи)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، يَقُولُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="12" aya_start="110" aya_end="110"]{‏حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا‏}‏ خَفِيفَةً، ذَهَبَ بِهَا هُنَاكَ، وَتَلاَ ‏[quran sura="2" aya_start="214" aya_end="214"]{‏حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلاَ إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ‏}‏ فَلَقِيتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَذَكَرْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ مَعَاذَ اللَّهِ، وَاللَّهِ مَا وَعَدَ اللَّهُ رَسُولَهُ مِنْ شَىْءٍ قَطُّ إِلاَّ عَلِمَ أَنَّهُ كَائِنٌ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ، وَلَكِنْ لَمْ يَزَلِ الْبَلاَءُ بِالرُّسُلِ حَتَّى خَافُوا أَنْ يَكُونَ مَنْ مَعَهُمْ يُكَذِّبُونَهُمْ، فَكَانَتْ تَقْرَؤُهَا ‏[quran sura="12" aya_start="110" aya_end="110"]{‏وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا‏}‏ مُثَقَّلَةً‏.‏

(Ibn Abu Mulayka aytdi:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): ‹...to rasullar (najotdan) noumid boʻ lib, oʻzlari yolgʻonga chiqarildik deb oʻylaganlarida (kuzibu — yengil)› (Yusuf surasi, 110) (deb yengil oʻqidi) va: «U (umidsizlik) — oʻsha tomonga (kufrga) ketdi», dedi va: ‹...to rasul va u bilan iymon keltirganlar: ‹Allohning nusrati qachon?› deganlarida (keldi); ogoh boʻ linglar, albatta Allohning nusrati yaqindir› (Baqara surasi, 214) (oyatini) tilovat qildi. Men Urva ibn Zubayrni uchratib, unga buni zikr qildim. U: «Oisha: ‹Allohga panoh! Allohga qasamki, Alloh oʻz Rasuliga biror narsani vaʼda qilgan boʻ lsa, u zot — vafot etishidan oldin — uning roʻy berishini albatta bilgan edilar; lekin rasullarga — oʻ zlari bilan boʻ lganlar (ergashganlar) ularni yolgʻonga chiqaradigan boʻ lishidan qoʻrqquncha — balo (sinov) davom etaverdi› dedi va u (Oisha) buni ‹...va (ummatlari ularni) yolgʻonga chiqardi deb (rasullar) aniq bilganlarida (kuzzibu — ogʻir)› (Yusuf surasi, 110) deb ogʻir (shaddali) oʻqirdi», dedi.(Ибн Абу Мулайка айтди:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): ‹...то расуллар (нажотдан) ноумид бў либ, ўзлари ёлғонга чиқарилдик деб ўйлаганларида (кузибу — енгил)› (Юсуф сураси, 110) (деб енгил ўқиди) ва: «У (умидсизлик) — ўша томонга (куфрга) кетди», деди ва: ‹...то расул ва у билан иймон келтирганлар: ‹Аллоҳнинг нусрати қачон?› деганларида (келди); огоҳ бў линглар, албатта Аллоҳнинг нусрати яқиндир› (Бақара сураси, 214) (оятини) тиловат қилди. Мен Урва ибн Зубайрни учратиб, унга буни зикр қилдим. У: «Оиша: ‹Аллоҳга паноҳ! Аллоҳга қасамки, Аллоҳ ўз Расулига бирор нарсани ваъда қилган бў лса, у зот — вафот этишидан олдин — унинг рўй беришини албатта билган эдилар; лекин расулларга — ў злари билан бў лганлар (эргашганлар) уларни ёлғонга чиқарадиган бў лишидан қўрққунча — бало (синов) давом этаверди› деди ва у (Оиша) буни ‹...ва (умматлари уларни) ёлғонга чиқарди деб (расуллар) аниқ билганларида (куззибу — оғир)› (Юсуф сураси, 110) деб оғир (шаддали) ўқирди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهُ، فَأَخَذْتُ عَلَيْهِ يَوْمًا، فَقَرَأَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَكَانٍ قَالَ تَدْرِي فِيمَا أُنْزِلَتْ‏.‏ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ أُنْزِلَتْ فِي كَذَا وَكَذَا‏.‏ ثُمَّ مَضَى‏.‏ وَعَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنِي أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، ‏[quran sura="2" aya_start="223" aya_end="223"]{‏فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ‏}‏ قَالَ يَأْتِيهَا فِي‏.‏ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ‏.‏

(Nofiʼ aytdi:) Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Qurʼon oʻqiganida, undan boʻ shaguniga qadar (boshqa) gapirmas edi. Bir kuni men uning oldida (oʻtirib eshitardim); u Baqara surasini oʻqib, bir joyga yetganida: «Bu nima haqida nozil boʻ lganini bilasanmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Bu falon-falon (narsa) haqida nozil boʻ ldi», dedi, soʻng (oʻqishni) davom ettirdi. (Boshqa rivoyatda, Ibn Umar ‹...bas, ekinzoringizga xohlaganingizdek kelinglar› (Baqara surasi, 223) (haqida): ‹unga (ayolga oldidan) keladi› dedi.)(Нофиъ айтди:) Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Қуръон ўқиганида, ундан бў шагунига қадар (бошқа) гапирмас эди. Бир куни мен унинг олдида (ўтириб эшитардим); у Бақара сурасини ўқиб, бир жойга етганида: «Бу нима ҳақида нозил бў лганини биласанми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Бу фалон-фалон (нарса) ҳақида нозил бў лди», деди, сўнг (ўқишни) давом эттирди. (Бошқа ривоятда, Ибн Умар ‹...бас, экинзорингизга хоҳлаганингиздек келинглар› (Бақара сураси, 223) (ҳақида): ‹унга (аёлга олдидан) келади› деди.)

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ إِذَا جَامَعَهَا مِنْ وَرَائِهَا جَاءَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="221" aya_end="221"]{‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ‏}‏

(Jobir (roziyallohu anhu) aytdi:) Yahudiylar: «Agar (er) ayoliga orqasidan (lekin oldidan) yaqinlashsa, bola gʻ ilay (qiyshiq koʻz) boʻ lib tugʻ iladi», der edi. Shunda: ‹Ayollaringiz siz uchun ekinzordir; bas, ekinzoringizga xohlaganingizdek kelinglar› (Baqara surasi, 223) (oyati) nozil boʻ ldi.(Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди:) Яҳудийлар: «Агар (эр) аёлига орқасидан (лекин олдидан) яқинлашса, бола ғ илай (қийшиқ кўз) бў либ туғ илади», дер эди. Шунда: ‹Аёлларингиз сиз учун экинзордир; бас, экинзорингизга хоҳлаганингиздек келинглар› (Бақара сураси, 223) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ، قَالَ كَانَتْ لِي أُخْتٌ تُخْطَبُ إِلَىَّ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، حَدَّثَنِي مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ،‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّ أُخْتَ، مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا، فَتَرَكَهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، فَخَطَبَهَا فَأَبَى مَعْقِلٌ، فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="232" aya_end="232"]{‏فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ‏}‏‏.‏

(Hasan rivoyat qildi)ki, Maʼqil ibn Yasorning singlisini eri taloq qildi, soʻng uni (qaytarmay) qoldirdi, to iddasi tugadi; soʻng (yana) unga sovchilik qildi, lekin Maʼqil bosh tortdi. Shunda: ‹...ularni (avvalgi) erlariga turmushga chiqishlaridan toʻsmanglar...› (Baqara surasi, 232) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ҳасан ривоят қилди)ки, Маъқил ибн Ясорнинг синглисини эри талоқ қилди, сўнг уни (қайтармай) қолдирди, то иддаси тугади; сўнг (яна) унга совчилик қилди, лекин Маъқил бош тортди. Шунда: ‹...уларни (аввалги) эрларига турмушга чиқишларидан тўсманглар...› (Бақара сураси, 232) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنِي أُمَيَّةُ بْنُ بِسْطَامٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ‏[quran sura="2" aya_start="234" aya_end="234"]{‏وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا‏}‏ قَالَ قَدْ نَسَخَتْهَا الآيَةُ الأُخْرَى فَلِمَ تَكْتُبُهَا أَوْ تَدَعُهَا قَالَ يَا ابْنَ أَخِي، لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ‏.‏

(Ibn Zubayr aytdi:) Men Usmon ibn Affonga: ‹Va sizdan vafot etib, ayollarini qoldiradiganlar...› (Baqara surasi, 234) — buni boshqa oyat nasx qilgan-ku, nega uni (mushafga) yozasan — yoki: uni nega qoldirasan?» dedim. U: «Ey jiyanim, men undan (Qurʼondan) biror narsani oʻz joyidan oʻzgartirmayman», dedi.(Ибн Зубайр айтди:) Мен Усмон ибн Аффонга: ‹Ва сиздан вафот этиб, аёлларини қолдирадиганлар...› (Бақара сураси, 234) — буни бошқа оят насх қилган-ку, нега уни (мушафга) ёзасан — ёки: уни нега қолдирасан?» дедим. У: «Эй жияним, мен ундан (Қуръондан) бирор нарсани ўз жойидан ўзгартирмайман», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا شِبْلٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، ‏[quran sura="2" aya_start="234" aya_end="234"]{‏وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا‏}‏ قَالَ كَانَتْ هَذِهِ الْعِدَّةُ تَعْتَدُّ عِنْدَ أَهْلِ زَوْجِهَا وَاجِبٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="240" aya_end="240"]{‏وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ‏}‏ قَالَ جَعَلَ اللَّهُ لَهَا تَمَامَ السَّنَةِ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَصِيَّةً، إِنْ شَاءَتْ سَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا، وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ، وَهْوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="240" aya_end="240"]{‏غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ‏}‏ فَالْعِدَّةُ كَمَا هِيَ وَاجِبٌ عَلَيْهَا‏.‏ زَعَمَ ذَلِكَ عَنْ مُجَاهِدٍ‏.‏ وَقَالَ عَطَاءٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَسَخَتْ هَذِهِ الآيَةُ عِدَّتَهَا عِنْدَ أَهْلِهَا، فَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ، وَهْوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="240" aya_end="240"]{‏غَيْرَ إِخْرَاجٍ‏}‏‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ إِنْ شَاءَتِ اعْتَدَّتْ عِنْدَ أَهْلِهِ وَسَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا، وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="234" aya_end="234"]{‏فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ‏}‏‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ ثُمَّ جَاءَ الْمِيرَاثُ فَنَسَخَ السُّكْنَى فَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ، وَلاَ سُكْنَى لَهَا‏.‏ وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ بِهَذَا‏.‏ وَعَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ نَسَخَتْ هَذِهِ الآيَةُ عِدَّتَهَا فِي أَهْلِهَا، فَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ لِقَوْلِ اللَّهِ ‏[quran sura="2" aya_start="240" aya_end="240"]{‏غَيْرَ إِخْرَاجٍ‏}‏ نَحْوَهُ‏.‏

(Mujohid ‹Va sizdan vafot etib, (ortida) ayollarini qoldiradiganlar...› (Baqara surasi, 234) haqida) aytdi: Bu idda — (ayol) eri ahli (uyi)da oʻtkazadigan (idda) — vojib edi. Soʻng Alloh: ‹Va sizdan vafot etib, ayollarini qoldiradiganlar — ayollariga (uydan) chiqarilmagan holda bir yilgacha manfaat (taʼminot) — vasiyat (qilsinlar); agar (oʻzlari) chiqsalar, ularning oʻzlari haqida maʼruf (yaxshilik) bilan qilgan ishida sizga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 240) (oyatini) nozil qildi. (Mujohid:) Alloh unga yilning toʻ liqligini — yetti oy yigirma kechani — vasiyat (taʼminot) qilib berdi; xohlasa oʻz vasiyatida (uyda) qoladi, xohlasa chiqib ketadi; bu — Alloh taoloning: ‹(uydan) chiqarilmagan holda; agar chiqsalar, sizga gunoh yoʻq› degan soʻzidir; idda esa oʻz holicha unga vojibdir. (Ato esa, Ibn Abbosdan:) Bu oyat uning eri ahli (uyi)dagi iddasini nasx qildi; (endi ayol) xohlagan joyida idda oʻtkazadi; bu — Allohning ‹(uydan) chiqarilmagan holda› degan soʻzidir. Ato: «Xohlasa eri ahlida idda oʻtkazib, vasiyatida (uyda) qoladi, xohlasa — Alloh taoloning: ‹ular oʻzlari haqida qilgan ishda sizga gunoh yoʻq› degan soʻziga binoan — chiqadi», dedi. Ato: «Soʻng meros (oyati) keldi va u (uyda) yashashni (vojibligini) nasx qildi; (endi ayol) xohlagan joyida idda oʻtkazadi, unga (eri uyida) yashash (vojibligi) yoʻq», dedi.(Мужоҳид ‹Ва сиздан вафот этиб, (ортида) аёлларини қолдирадиганлар...› (Бақара сураси, 234) ҳақида) айтди: Бу идда — (аёл) эри аҳли (уйи)да ўтказадиган (идда) — вожиб эди. Сўнг Аллоҳ: ‹Ва сиздан вафот этиб, аёлларини қолдирадиганлар — аёлларига (уйдан) чиқарилмаган ҳолда бир йилгача манфаат (таъминот) — васият (қилсинлар); агар (ўзлари) чиқсалар, уларнинг ўзлари ҳақида маъруф (яхшилик) билан қилган ишида сизга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 240) (оятини) нозил қилди. (Мужоҳид:) Аллоҳ унга йилнинг тў лиқлигини — етти ой йигирма кечани — васият (таъминот) қилиб берди; хоҳласа ўз васиятида (уйда) қолади, хоҳласа чиқиб кетади; бу — Аллоҳ таолонинг: ‹(уйдан) чиқарилмаган ҳолда; агар чиқсалар, сизга гуноҳ йўқ› деган сўзидир; идда эса ўз ҳолича унга вожибдир. (Ато эса, Ибн Аббосдан:) Бу оят унинг эри аҳли (уйи)даги иддасини насх қилди; (энди аёл) хоҳлаган жойида идда ўтказади; бу — Аллоҳнинг ‹(уйдан) чиқарилмаган ҳолда› деган сўзидир. Ато: «Хоҳласа эри аҳлида идда ўтказиб, васиятида (уйда) қолади, хоҳласа — Аллоҳ таолонинг: ‹улар ўзлари ҳақида қилган ишда сизга гуноҳ йўқ› деган сўзига биноан — чиқади», деди. Ато: «Сўнг мерос (ояти) келди ва у (уйда) яшашни (вожиблигини) насх қилди; (энди аёл) хоҳлаган жойида идда ўтказади, унга (эри уйида) яшаш (вожиблиги) йўқ», деди.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، قَالَ جَلَسْتُ إِلَى مَجْلِسٍ فِيهِ عُظْمٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَفِيهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى، فَذَكَرْتُ حَدِيثَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ فِي شَأْنِ سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَلَكِنَّ عَمَّهُ كَانَ لاَ يَقُولُ ذَلِكَ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي لَجَرِيءٌ إِنْ كَذَبْتُ عَلَى رَجُلٍ فِي جَانِبِ الْكُوفَةِ‏.‏ وَرَفَعَ صَوْتَهُ، قَالَ ثُمَّ خَرَجْتُ فَلَقِيتُ مَالِكَ بْنَ عَامِرٍ أَوْ مَالِكَ بْنَ عَوْفٍ قُلْتُ كَيْفَ كَانَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَهْىَ حَامِلٌ فَقَالَ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَتَجْعَلُونَ عَلَيْهَا التَّغْلِيظَ، وَلاَ تَجْعَلُونَ لَهَا الرُّخْصَةَ لَنَزَلَتْ سُورَةُ النِّسَاءِ الْقُصْرَى بَعْدَ الطُّولَى‏.‏ وَقَالَ أَيُّوبُ عَنْ مُحَمَّدٍ لَقِيتُ أَبَا عَطِيَّةَ مَالِكَ بْنَ عَامِرٍ‏.‏

(Muhammad ibn Sirin aytdi:) Men ansorning ulugʻlaridan koʻ pi boʻ lgan bir majlisga oʻtirdim — ular ichida Abdurrahmon ibn Abu Laylo (ham) bor edi. Men Abdulloh ibn Utbaning Subayʼa bint Horis (homilador beva) toʻgʻ risidagi hadisini zikr qildim. Abdurrahmon: «Lekin uning amakisi bunday demas edi», dedi. Men: «Agar men Kufa tomonidagi bir kishi haqida yolgʻon (toʻqib) aytsam, men (juda) jurʼatkor (boʻ lgan) boʻ laman», dedim — va u (Abdurrahmon) ovozini koʻtardi. Soʻng men chiqib, Molik ibn Omir — yoki Molik ibn Avf — ni uchratdim. Men: «Ibn Masʼudning — eri vafot etgan homilador (ayol) haqida — soʻzi qanday edi?» dedim. U: «Ibn Masʼud: ‹Sizlar unga (homilador bevaga) ogʻ irlashtirishni (uzun idda)ni qoʻ yasiz-u, unga ruxsat (yengillik)ni qoʻ ymaysizmi? Qisqa Niso surasi (Taloq surasi) uzun (Niso surasi)dan keyin nozil boʻ lgan-ku (yaʼni homilador ayolning iddasi — tugʻ ish)› dedi», dedi.(Муҳаммад ибн Сирин айтди:) Мен ансорнинг улуғларидан кў пи бў лган бир мажлисга ўтирдим — улар ичида Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (ҳам) бор эди. Мен Абдуллоҳ ибн Утбанинг Субайъа бинт Ҳорис (ҳомиладор бева) тўғ рисидаги ҳадисини зикр қилдим. Абдурраҳмон: «Лекин унинг амакиси бундай демас эди», деди. Мен: «Агар мен Куфа томонидаги бир киши ҳақида ёлғон (тўқиб) айцам, мен (жуда) журъаткор (бў лган) бў ламан», дедим — ва у (Абдурраҳмон) овозини кўтарди. Сўнг мен чиқиб, Молик ибн Омир — ёки Молик ибн Авф — ни учратдим. Мен: «Ибн Масъуднинг — эри вафот этган ҳомиладор (аёл) ҳақида — сўзи қандай эди?» дедим. У: «Ибн Масъуд: ‹Сизлар унга (ҳомиладор бевага) оғ ирлаштиришни (узун идда)ни қў ясиз-у, унга рухсат (енгиллик)ни қў ймайсизми? Қисқа Нисо сураси (Талоқ сураси) узун (Нисо сураси)дан кейин нозил бў лган-ку (яъни ҳомиладор аёлнинг иддаси — туғ иш)› деди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ هِشَامٌ حَدَّثَنَا قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ ‏"‏ حَبَسُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ مَلأَ اللَّهُ قُبُورَهُمْ وَبُيُوتَهُمْ أَوْ أَجْوَافَهُمْ ـ شَكَّ يَحْيَى ـ نَارًا ‏"‏‏.‏

(Ali (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Xandaq kuni: «Ular bizni oʻrta namozdan — quyosh botguniga qadar — toʻsdilar. Alloh ularning qabrlarini va uylarini — yoki: ichlarini — olov bilan toʻ ldirsin!» dedilar.(Али (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Хандақ куни: «Улар бизни ўрта намоздан — қуёш ботгунига қадар — тўсдилар. Аллоҳ уларнинг қабрларини ва уйларини — ёки: ичларини — олов билан тў лдирсин!» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلاَةِ يُكَلِّمُ أَحَدُنَا أَخَاهُ فِي حَاجَتِهِ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="2" aya_start="238" aya_end="238"]{‏حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ‏}‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz namozda (bir-birimiz bilan) gaplashar edik — birimiz oʻz hojati haqida (din) qardoshi bilan gaplashardi — to bu oyat: ‹Namozlarni — (ayniqsa) oʻrta namozni — saqlanglar va Allohga itoatkor boʻ lib turinglar› (Baqara surasi, 238) nozil boʻ lguniga qadar; shunda biz sukut (jim turish)ga buyurildik.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз намозда (бир-биримиз билан) гаплашар эдик — биримиз ўз ҳожати ҳақида (дин) қардоши билан гаплашарди — то бу оят: ‹Намозларни — (айниқса) ўрта намозни — сақланглар ва Аллоҳга итоаткор бў либ туринглар› (Бақара сураси, 238) нозил бў лгунига қадар; шунда биз сукут (жим туриш)га буюрилдик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ إِذَا سُئِلَ عَنْ صَلاَةِ الْخَوْفِ قَالَ يَتَقَدَّمُ الإِمَامُ وَطَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ فَيُصَلِّي بِهِمِ الإِمَامُ رَكْعَةً، وَتَكُونُ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَدُوِّ لَمْ يُصَلُّوا، فَإِذَا صَلَّوُا الَّذِينَ مَعَهُ رَكْعَةً اسْتَأْخَرُوا مَكَانَ الَّذِينَ لَمْ يُصَلُّوا وَلاَ يُسَلِّمُونَ، وَيَتَقَدَّمُ الَّذِينَ لَمْ يُصَلُّوا فَيُصَلُّونَ مَعَهُ رَكْعَةً، ثُمَّ يَنْصَرِفُ الإِمَامُ وَقَدْ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، فَيَقُومُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ فَيُصَلُّونَ لأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً بَعْدَ أَنْ يَنْصَرِفَ الإِمَامُ، فَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ قَدْ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، فَإِنْ كَانَ خَوْفٌ هُوَ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ صَلَّوْا رِجَالاً، قِيَامًا عَلَى أَقْدَامِهِمْ، أَوْ رُكْبَانًا مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَةِ أَوْ غَيْرَ مُسْتَقْبِلِيهَا‏.‏ قَالَ مَالِكٌ قَالَ نَافِعٌ لاَ أُرَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ذَكَرَ ذَلِكَ إِلاَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Nofiʼ rivoyat qildi)ki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan xavf namozi haqida soʻralganida: «Imom va odamlardan bir toifa oldinga oʻtadi; imom ularga bir rakat (namoz) oʻqitadi; ulardan bir toifa esa ular bilan dushman orasida (qorovul boʻ lib, hali) namoz oʻqimagan holda turadi. (Imom) bilan boʻ lganlar bir rakat oʻqigach, namoz oʻqimaganlarning oʻrniga ortga chekinadilar — (lekin) salom bermaydilar; namoz oʻqimaganlar oldinga oʻtib, imom bilan bir rakat oʻqiydilar; soʻng imom — ikki rakat oʻqigan holda — (namozdan) chiqadi. Soʻng ikki toifaning har biri (oʻrnidan) turib, imom (namozdan) chiqqach, oʻzlari uchun (yana) bir rakat oʻqiydilar; (shunday qilib) ikki toifaning har biri ikki rakat oʻqigan boʻ ladi. Agar xavf bundan ham qattiqroq boʻ lsa, ular piyoda — oyoqlari ustida (tik) turgan holda yoki minib, qiblaga yuzlangan yoki yuzlanmagan holda — namoz oʻqiydilar», derdi. Molik: «Nofiʼ: ‹Men Abdulloh ibn Umarni buni faqat Rasululloh ﷺdan zikr qilgan deb oʻylayman› dedi», dedi.(Нофиъ ривоят қилди)ки, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан хавф намози ҳақида сўралганида: «Имом ва одамлардан бир тоифа олдинга ўтади; имом уларга бир ракат (намоз) ўқитади; улардан бир тоифа эса улар билан душман орасида (қоровул бў либ, ҳали) намоз ўқимаган ҳолда туради. (Имом) билан бў лганлар бир ракат ўқигач, намоз ўқимаганларнинг ўрнига ортга чекинадилар — (лекин) салом бермайдилар; намоз ўқимаганлар олдинга ўтиб, имом билан бир ракат ўқийдилар; сўнг имом — икки ракат ўқиган ҳолда — (намоздан) чиқади. Сўнг икки тоифанинг ҳар бири (ўрнидан) туриб, имом (намоздан) чиққач, ўзлари учун (яна) бир ракат ўқийдилар; (шундай қилиб) икки тоифанинг ҳар бири икки ракат ўқиган бў лади. Агар хавф бундан ҳам қаттиқроқ бў лса, улар пиёда — оёқлари устида (тик) турган ҳолда ёки миниб, қиблага юзланган ёки юзланмаган ҳолда — намоз ўқийдилар», дерди. Молик: «Нофиъ: ‹Мен Абдуллоҳ ибн Умарни буни фақат Расулуллоҳ ﷺдан зикр қилган деб ўйлайман› деди», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، وَيَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ الشَّهِيدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ قُلْتُ لِعُثْمَانَ هَذِهِ الآيَةُ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ ‏[quran sura="2" aya_start="234" aya_end="234"]{‏وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="2" aya_start="240" aya_end="240"]{‏غَيْرَ إِخْرَاجٍ‏}‏ قَدْ نَسَخَتْهَا الأُخْرَى، فَلِمَ تَكْتُبُهَا قَالَ تَدَعُهَا‏.‏ يَا ابْنَ أَخِي لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ‏.‏ قَالَ حُمَيْدٌ أَوْ نَحْوَ هَذَا‏.‏

(Ibn Zubayr aytdi:) Men Usmonga: «Baqara(surasi)dagi bu oyat — ‹Va sizdan vafot etib, ayollarini qoldiradiganlar...› (Baqara surasi, 234) (degan) soʻzidan to ‹...(uydan) chiqarilmagan holda› (Baqara surasi, 240) (degan soʻzigacha) — boshqasi (oyat) uni nasx qilgan-ku, nega uni (mushafga) yozasan?» dedim. U: «Uni (oʻz joyida) qoldirasan, ey jiyanim; men undan biror narsani oʻz joyidan oʻzgartirmayman», dedi. Humayd: «...yoki shunga oʻxshash (deb aytdi)», dedi.(Ибн Зубайр айтди:) Мен Усмонга: «Бақара(сураси)даги бу оят — ‹Ва сиздан вафот этиб, аёлларини қолдирадиганлар...› (Бақара сураси, 234) (деган) сўзидан то ‹...(уйдан) чиқарилмаган ҳолда› (Бақара сураси, 240) (деган сўзигача) — бошқаси (оят) уни насх қилган-ку, нега уни (мушафга) ёзасан?» дедим. У: «Уни (ўз жойида) қолдирасан, эй жияним; мен ундан бирор нарсани ўз жойидан ўзгартирмайман», деди. Ҳумайд: «...ёки шунга ўхшаш (деб айтди)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَسَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ ‏[quran sura="2" aya_start="260" aya_end="260"]‏{‏رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي‏}‏‏"‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Biz Ibrohimga qaraganda shubha qilishga haqliroqmiz — u: ‹Robbim, oʻ liklarni qanday tiriltirishingni menga koʻrsat› deganida, (Alloh): ‹Iymon keltirmadingmi?› dedi. U: ‹Ha (keltirdim), lekin qalbim (toʻ liq) xotirjam boʻ lishi uchun (soʻradim)› dedi» (Baqara surasi, 260), dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Биз Иброҳимга қараганда шубҳа қилишга ҳақлироқмиз — у: ‹Роббим, ў ликларни қандай тирилтиришингни менга кўрсат› деганида, (Аллоҳ): ‹Иймон келтирмадингми?› деди. У: ‹Ҳа (келтирдим), лекин қалбим (тў лиқ) хотиржам бў лиши учун (сўрадим)› деди» (Бақара сураси, 260), дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَخَاهُ أَبَا بَكْرِ بْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يَوْمًا لأَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيمَ تَرَوْنَ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="266" aya_end="266"]{‏أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ‏}‏ قَالُوا اللَّهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَغَضِبَ عُمَرُ فَقَالَ قُولُوا نَعْلَمُ أَوْ لاَ نَعْلَمُ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي نَفْسِي مِنْهَا شَىْءٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ يَا ابْنَ أَخِي قُلْ وَلاَ تَحْقِرْ نَفْسَكَ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ضُرِبَتْ مَثَلاً لِعَمَلٍ‏.‏ قَالَ عُمَرُ أَىُّ عَمَلٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِعَمَلٍ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لِرَجُلٍ غَنِيٍّ يَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ لَهُ الشَّيْطَانَ فَعَمِلَ بِالْمَعَاصِي حَتَّى أَغْرَقَ أَعْمَالَهُ‏.‏ ‏{‏فَصُرْهُنَّ‏}‏ قَطِّعْهُنَّ‏.‏

(Ubayd ibn Umayr aytdi:) Umar (roziyallohu anhu) bir kuni Paygʻambar ﷺning ashobiga: «Bu oyat — ‹Biringiz xohlaydimi — uning (xurmozor va uzumzor) bogʻi boʻ lsa-yu...› (Baqara surasi, 266) — nima haqida nozil boʻ lgan deb oʻylaysiz?» dedi. Ular: «Alloh yaxshiroq biluvchidir», dedi. Umar gʻazablanib: «‹Bilamiz› yoki ‹bilmaymiz› denglar», dedi. Ibn Abbos: «Mening koʻ nglimda u haqida (bir fikr) bor, ey moʻminlar amiri», dedi. Umar: «Ey jiyanim, ayt, oʻzingni kichik (ahamiyatsiz) sanama», dedi. Ibn Abbos: «U bir amal uchun misol qilib keltirilgan», dedi. Umar: «Qaysi amal?» dedi. Ibn Abbos: «Bir amal (uchun)», dedi. Umar: «(Bu) — Alloh azza va jallaga itoat bilan amal qiladigan boy bir kishi (haqida)dir; soʻng Alloh unga Shaytonni yuboradi, u maʼsiyatlar (gunohlar) bilan amal qiladi, to oʻz amallarini (suvga) gʻ arq qiladi (yoʻq qiladi)», dedi. (Oyatdagi) ‹fasurhunna› — ularni boʻ lakla (kes) (degani)dir.(Убайд ибн Умайр айтди:) Умар (розияллоҳу анҳу) бир куни Пайғамбар ﷺнинг ашобига: «Бу оят — ‹Бирингиз хоҳлайдими — унинг (хурмозор ва узумзор) боғи бў лса-ю...› (Бақара сураси, 266) — нима ҳақида нозил бў лган деб ўйлайсиз?» деди. Улар: «Аллоҳ яхшироқ билувчидир», деди. Умар ғазабланиб: «‹Биламиз› ёки ‹билмаймиз› денглар», деди. Ибн Аббос: «Менинг кў нглимда у ҳақида (бир фикр) бор, эй мўминлар амири», деди. Умар: «Эй жияним, айт, ўзингни кичик (аҳамияциз) санама», деди. Ибн Аббос: «У бир амал учун мисол қилиб келтирилган», деди. Умар: «Қайси амал?» деди. Ибн Аббос: «Бир амал (учун)», деди. Умар: «(Бу) — Аллоҳ азза ва жаллага итоат билан амал қиладиган бой бир киши (ҳақида)дир; сўнг Аллоҳ унга Шайтонни юборади, у маъсиятлар (гуноҳлар) билан амал қилади, то ўз амалларини (сувга) ғ арқ қилади (йўқ қилади)», деди. (Оятдаги) ‹фасурҳунна› — уларни бў лакла (кес) (дегани)дир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شَرِيكُ بْنُ أَبِي نَمِرٍ، أَنَّ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيَّ، قَالاَ سَمِعْنَا أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ التَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ وَلاَ اللُّقْمَةُ وَلاَ اللُّقْمَتَانِ‏.‏ إِنَّمَا الْمِسْكِينُ الَّذِي يَتَعَفَّفُ وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ يَعْنِي قَوْلَهُ ‏[quran sura="2" aya_start="273" aya_end="273"]{‏لاَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا‏}‏‏"‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Miskin (kambagʻal) — bir-ikki xurmo yoki bir-ikki loqma (taom) qaytaradigan (yetarli boʻ ladigan) kishi emas; balki miskin — (soʻrashdan) iffat saqlaydigan (oʻzini tortadigan)dir. Xohlasangiz — yaʼni Allohning ‹...odamlardan butunlay (yopishib) tilanmaydilar› (Baqara surasi, 273) (degan) soʻzini — oʻqinglar», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мискин (камбағал) — бир-икки хурмо ёки бир-икки лоқма (таом) қайтарадиган (етарли бў ладиган) киши эмас; балки мискин — (сўрашдан) иффат сақлайдиган (ўзини тортадиган)дир. Хоҳласангиз — яъни Аллоҳнинг ‹...одамлардан бутунлай (ёпишиб) тиланмайдилар› (Бақара сураси, 273) (деган) сўзини — ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا نَزَلَتِ الآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الرِّبَا قَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى النَّاسِ، ثُمَّ حَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxiridagi ribo (haqidagi) oyatlar nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ ularni odamlarga oʻqib berdilar, soʻng xamr (vino) savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охиридаги рибо (ҳақидаги) оятлар нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ уларни одамларга ўқиб бердилар, сўнг хамр (вино) савдосини ҳаром қилдилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ الأَوَاخِرُ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَلاَهُنَّ فِي الْمَسْجِدِ، فَحَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxirgi oyatlari nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ chiqib, ularni masjidda tilovat qildilar, soʻng xamr savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охирги оятлари нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ чиқиб, уларни масжидда тиловат қилдилар, сўнг хамр савдосини ҳаром қилдилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَرَأَهُنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ، وَحَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxiridagi oyatlar nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ ularni masjidda oʻqidilar va xamr savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охиридаги оятлар нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ уларни масжидда ўқидилар ва хамр савдосини ҳаром қилдилар.

وَقَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُنَّ عَلَيْنَا، ثُمَّ حَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxiridagi oyatlar nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ (oʻrnidan) turib, ularni bizga oʻqib berdilar, soʻng xamr savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охиридаги оятлар нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ (ўрнидан) туриб, уларни бизга ўқиб бердилар, сўнг хамр савдосини ҳаром қилдилар.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم آيَةُ الرِّبَا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺga nozil qilingan oxirgi oyat — ribo (sudxoʻrlik) oyatidir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺга нозил қилинган охирги оят — рибо (судхўрлик) оятидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مِسْكِينٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ مَرْوَانَ الأَصْفَرِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ ابْنُ عُمَرَ أَنَّهَا قَدْ نُسِخَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="284" aya_end="284"]{‏وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, ‹Va koʻ nglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham (Alloh undan hisob oladi)› (Baqara surasi, 284) (oyati) — nasx (bekor) qilingandir (yaʼni undan keyingi oyat bilan).(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, ‹Ва кў нглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам (Аллоҳ ундан ҳисоб олади)› (Бақара сураси, 284) (ояти) — насх (бекор) қилингандир (яъни ундан кейинги оят билан).

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا رَوْحٌ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ مَرْوَانَ الأَصْفَرِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ أَحْسِبُهُ ابْنَ عُمَرَ ـ ‏[quran sura="2" aya_start="284" aya_end="284"]{‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ‏}‏ قَالَ نَسَخَتْهَا الآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا‏.‏

(Marvon al-Asgʻar, Rasululloh ﷺning ashobidan bir kishidan — uni Ibn Umar deb oʻylayman — rivoyat qildi:) ‹Koʻ nglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham (Alloh undan hisob oladi)› (Baqara surasi, 284). U: «Uni undan keyingi oyat nasx qildi», dedi.(Марвон ал-Асғар, Расулуллоҳ ﷺнинг ашобидан бир кишидан — уни Ибн Умар деб ўйлайман — ривоят қилди:) ‹Кў нглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам (Аллоҳ ундан ҳисоб олади)› (Бақара сураси, 284). У: «Уни ундан кейинги оят насх қилди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تَلاَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="3" aya_start="7" aya_end="7"]{‏هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏أُولُو الأَلْبَابِ‏}‏ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ، فَأُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّى اللَّهُ، فَاحْذَرُوهُمْ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ bu oyatni: ‹U — senga Kitobni nozil qilgan Zotdir; uʼnda muhkam (aniq) oyatlar bordir — ular Kitobning asosidir; (baʼzilari esa) mutashobeh (koʻp maʼnoli)dir. Qalblarida ogʻ ish (egrilik) boʻ lganlar — fitna istab va uning(notoʻgʻri) taʼvilini istab — undagi mutashobehga ergashadilar...› (degan oyatdan) to ‹...aql egalari (eslaydi)› (degan soʻzigacha) (Al-Imron surasi, 7) tilovat qildilar. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Undagi mutashobehga ergashadiganlarni koʻrsang, ana oʻ shalar Alloh (oyatda) nomlagan kishilardir; bas, ulardan ehtiyot boʻ linglar», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бу оятни: ‹У — сенга Китобни нозил қилган Зотдир; уънда муҳкам (аниқ) оятлар бордир — улар Китобнинг асосидир; (баъзилари эса) муташобеҳ (кўп маъноли)дир. Қалбларида оғ иш (эгрилик) бў лганлар — фитна истаб ва унинг(нотўғри) таъвилини истаб — ундаги муташобеҳга эргашадилар...› (деган оятдан) то ‹...ақл эгалари (эслайди)› (деган сўзигача) (Ал-Имрон сураси, 7) тиловат қилдилар. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ундаги муташобеҳга эргашадиганларни кўрсанг, ана ў шалар Аллоҳ (оятда) номлаган кишилардир; бас, улардан эҳтиёт бў линглар», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلاَّ وَالشَّيْطَانُ يَمَسُّهُ حِينَ يُولَدُ، فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُ، إِلاَّ مَرْيَمَ وَابْنَهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏[quran sura="3" aya_start="36" aya_end="36"]{‏وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ‏}‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Tugʻ ilgan har bir bola(ni) — tugʻ ilgan paytida Shayton tegmay (qoʻ ymaydi); shu sababli u Shaytonning tegishidan baqirib yigʻlaydi — faqat Maryam va uning oʻgʻlidan boshqa», dedilar. Soʻng Abu Hurayra: «Xohlasangiz, ‹...va men uni va uning zurriyotini quvilgan Shaytondan Senga (panoh tilab) topshiraman› (Al-Imron surasi, 36) (oyatini) oʻqinglar», derdi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Туғ илган ҳар бир бола(ни) — туғ илган пайтида Шайтон тегмай (қў ймайди); шу сабабли у Шайтоннинг тегишидан бақириб йиғлайди — фақат Марям ва унинг ўғлидан бошқа», дедилар. Сўнг Абу Ҳурайра: «Хоҳласангиз, ‹...ва мен уни ва унинг зурриётини қувилган Шайтондан Сенга (паноҳ тилаб) топшираман› (Ал-Имрон сураси, 36) (оятини) ўқинглар», дерди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ يَمِينَ صَبْرٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقَ ذَلِكَ ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً أُولَئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ‏.‏ قَالَ فَدَخَلَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ وَقَالَ مَا يُحَدِّثُكُمْ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ قُلْنَا كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ فِيَّ أُنْزِلَتْ كَانَتْ لِي بِئْرٌ فِي أَرْضِ ابْنِ عَمٍّ لِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيِّنَتُكَ أَوْ يَمِينُهُ ‏"‏ فَقُلْتُ إِذًا يَحْلِفَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَهْوَ فِيهَا فَاجِرٌ، لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانٌ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kim — bir musulmon kishining molini (nohaq) kesib olish (egallab olish) uchun — yolgʻon (qasdli) qasam ichsa, Allohga — U undan gʻazablangan holda — roʻbaroʻ boʻ ladi», dedilar. Shunda Alloh buni tasdiqlovchi (oyatni): ‹Albatta Allohning ahdi va oʻ z qasamlarini oz bahoga sotadiganlar — ular uchun oxiratda nasib yoʻq...› (Al-Imron surasi, 77) (oyatini) oxirigacha nozil qildi. (Abu Voil) aytdi: Shunda Ashʼas ibn Qays kirib: «Abu Abdurrahmon (Ibn Masʼud) sizlarga nima soʻzlamoqda?» dedi. Biz: «Shunday-shunday», dedik. U: «Bu (oyat) men haqimda nozil boʻ ldi: Mening amakimning oʻgʻ li yerida bir quduqim bor edi (u tortib oldi). Paygʻambar ﷺ: ‹(Yo) sening daliling, yo uning qasami (bordir)› dedilar. Men: ‹Boʻ lmasa, u (yolgʻon) qasam ichib (oladi), ey Allohning Rasuli› dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Kim — musulmon kishining molini (nohaq) kesib olish uchun — qasdli qasam ichib, unda fojir (yolgʻonchi) boʻ lsa, Allohga — U undan gʻazablangan holda — roʻbaroʻ boʻ ladi› dedilar», dedi.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким — бир мусулмон кишининг молини (ноҳақ) кесиб олиш (эгаллаб олиш) учун — ёлғон (қасдли) қасам ичса, Аллоҳга — У ундан ғазабланган ҳолда — рўбарў бў лади», дедилар. Шунда Аллоҳ буни тасдиқловчи (оятни): ‹Албатта Аллоҳнинг аҳди ва ў з қасамларини оз баҳога сотадиганлар — улар учун охиратда насиб йўқ...› (Ал-Имрон сураси, 77) (оятини) охиригача нозил қилди. (Абу Воил) айтди: Шунда Ашъас ибн Қайс кириб: «Абу Абдурраҳмон (Ибн Масъуд) сизларга нима сўзламоқда?» деди. Биз: «Шундай-шундай», дедик. У: «Бу (оят) мен ҳақимда нозил бў лди: Менинг амакимнинг ўғ ли ерида бир қудуқим бор эди (у тортиб олди). Пайғамбар ﷺ: ‹(Ё) сенинг далилинг, ё унинг қасами (бордир)› дедилар. Мен: ‹Бў лмаса, у (ёлғон) қасам ичиб (олади), эй Аллоҳнинг Расули› дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Ким — мусулмон кишининг молини (ноҳақ) кесиб олиш учун — қасдли қасам ичиб, унда фожир (ёлғончи) бў лса, Аллоҳга — У ундан ғазабланган ҳолда — рўбарў бў лади› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ ـ هُوَ ابْنُ أَبِي هَاشِمٍ ـ سَمِعَ هُشَيْمًا، أَخْبَرَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَجُلاً، أَقَامَ سِلْعَةً فِي السُّوقِ فَحَلَفَ فِيهَا لَقَدْ أَعْطَى بِهَا مَا لَمْ يُعْطَهُ‏.‏ لِيُوقِعَ فِيهَا رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ‏.‏

(Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, bir kishi bozorda bir mol (tovar) qoʻ yib (sotmoqchi boʻ lib), uning haqida — bir musulmon kishini (aldab) tushirish (zarar yetkazish) uchun — ‹unga (shu bahoni) berishdi (deb) — holbuki berilmagan edi — yolgʻon qasam ichdi. Shunda: ‹Albatta Allohning ahdi va oʻ z qasamlarini oz bahoga sotadiganlar...› (Al-Imron surasi, 77) (oyati) oxirigacha nozil boʻ ldi.(Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, бир киши бозорда бир мол (товар) қў йиб (сотмоқчи бў либ), унинг ҳақида — бир мусулмон кишини (алдаб) тушириш (зарар етказиш) учун — ‹унга (шу баҳони) беришди (деб) — ҳолбуки берилмаган эди — ёлғон қасам ичди. Шунда: ‹Албатта Аллоҳнинг аҳди ва ў з қасамларини оз баҳога сотадиганлар...› (Ал-Имрон сураси, 77) (ояти) охиригача нозил бў лди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، كَانَتَا تَخْرِزَانِ فِي بَيْتٍ ـ أَوْ فِي الْحُجْرَةِ ـ فَخَرَجَتْ إِحْدَاهُمَا وَقَدْ أُنْفِذَ بِإِشْفًى فِي كَفِّهَا، فَادَّعَتْ عَلَى الأُخْرَى، فَرُفِعَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ يُعْطَى النَّاسُ بِدَعْوَاهُمْ لَذَهَبَ دِمَاءُ قَوْمٍ وَأَمْوَالُهُمْ ‏"‏‏.‏ ذَكِّرُوهَا بِاللَّهِ وَاقْرَءُوا عَلَيْهَا ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ‏}‏‏.‏ فَذَكَّرُوهَا فَاعْتَرَفَتْ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abu Mulayka rivoyat qildi)ki, ikki ayol bir uyda — yoki hujrada — (charm) tikar edi. Ulardan biri — kaftiga bigiz (ishfo) sanchilgan holda — chiqib, (buni) ikkinchisining ustiga daʼvo qildi. (Ish) Ibn Abbosga koʻ tarildi. Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ: ‹Agar odamlarga (faqat) daʼvolari bilan (hukm) berilsa, (baʼzi) qavmlarning qonlari va mollari (nohaq) ketgan boʻ lardi› dedilar. Unga (daʼvogarga emas, ayblanuvchiga) Allohni eslating va unga: ‹Albatta Allohning ahdini (oz bahoga sotadiganlar...)› (Al-Imron surasi, 77) (oyatini) oʻqib bering», dedi. Shunda unga (Allohni) eslatdilar, u (gunohini) eʼtirof qildi. Ibn Abbos: «Paygʻambar ﷺ: ‹Qasam — ayblanuvchi (muddaa alayh) zimmasidadir› dedilar», dedi.(Ибн Абу Мулайка ривоят қилди)ки, икки аёл бир уйда — ёки ҳужрада — (чарм) тикар эди. Улардан бири — кафтига бигиз (ишфо) санчилган ҳолда — чиқиб, (буни) иккинчисининг устига даъво қилди. (Иш) Ибн Аббосга кў тарилди. Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар одамларга (фақат) даъволари билан (ҳукм) берилса, (баъзи) қавмларнинг қонлари ва моллари (ноҳақ) кетган бў ларди› дедилар. Унга (даъвогарга эмас, айбланувчига) Аллоҳни эслатинг ва унга: ‹Албатта Аллоҳнинг аҳдини (оз баҳога сотадиганлар...)› (Ал-Имрон сураси, 77) (оятини) ўқиб беринг», деди. Шунда унга (Аллоҳни) эслатдилар, у (гуноҳини) эътироф қилди. Ибн Аббос: «Пайғамбар ﷺ: ‹Қасам — айбланувчи (муддаа алайҳ) зиммасидадир› дедилар», деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ مَعْمَرٍ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سُفْيَانَ، مِنْ فِيهِ إِلَى فِيَّ قَالَ انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ـ فَبَيْنَا أَنَا بِالشَّأْمِ إِذْ جِيءَ بِكِتَابٍ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هِرَقْلَ قَالَ وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى ـ هِرَقْلَ ـ قَالَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَلْ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ، فَأُجْلِسْنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا‏.‏ فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ، وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي، ثُمَّ دَعَا بِتُرْجُمَانِهِ فَقَالَ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَايْمُ اللَّهِ، لَوْلاَ أَنْ يُؤْثِرُوا عَلَىَّ الْكَذِبَ لَكَذَبْتُ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ أَيَتَّبِعُهُ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ لاَ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ، بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، سَخْطَةً لَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قَالَ قُلْتُ تَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالاً، يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قَالَ قُلْتُ لاَ وَنَحْنُ مِنْهُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ، وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعِهِ أَضُعَفَاؤُهُمْ أَمْ أَشْرَافُهُمْ فَقُلْتَ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبَ فَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالاً، يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لاَ يَغْدِرُ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ بِمَ يَأْمُرُكُمْ قَالَ قُلْتُ يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ‏.‏ قَالَ إِنْ يَكُ مَا تَقُولُ فِيهِ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ، وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَمْ أَكُ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ، وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ، وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَىَّ‏.‏ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُ، فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ، وَ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="3" aya_start="64" aya_end="64"]{‏اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ عِنْدَهُ، وَكَثُرَ اللَّغَطُ، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا قَالَ فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ خَرَجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، أَنَّهُ لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَدَعَا هِرَقْلُ عُظَمَاءَ الرُّومِ فَجَمَعَهُمْ فِي دَارٍ لَهُ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ، هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلاَحِ وَالرَّشَدِ آخِرَ الأَبَدِ، وَأَنْ يَثْبُتَ لَكُمْ مُلْكُكُمْ قَالَ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الأَبْوَابِ، فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِقَتْ، فَقَالَ عَلَىَّ بِهِمْ‏.‏ فَدَعَا بِهِمْ فَقَالَ إِنِّي إِنَّمَا اخْتَبَرْتُ شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَقَدْ رَأَيْتُ مِنْكُمُ الَّذِي أَحْبَبْتُ‏.‏ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Menga Abu Sufyon — ogʻ zidan ogʻ zimga (bevosita) — soʻzlab berdi:) Men — oʻzim bilan Rasululloh ﷺ orasidagi (sulh) muddatda — (Shomga) joʻnadim. Men Shomda boʻ lganimda, birdan Paygʻambar ﷺdan Hiraql (Rim qaysari)ga (yozilgan) bir xat keltirildi. Uni Dihya al-Kalbiy keltirib, Busro hokimiga bergan, Busro hokimi esa uni Hiraqlga topshirgan edi. Hiraql: «Bu yerda — oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishining qavmidan biror kishi bormi?» dedi. Ular: «Ha», dedi. Shunda men Qurayshdan bir necha kishi (qatorida) chaqirildim; biz Hiraqlning huzuriga kirdik va uning oldiga oʻ tqazildik. U: «Qaysingiz — oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab (qarindoshlik) jihatidan eng yaqinsiz?» dedi. Abu Sufyon: «Men: ‹Men›, dedim», dedi. Shunda meni uning oldiga, ashobimni esa ortimga oʻ tqazdilar. Soʻng tarjimonini chaqirib: «Ularga ayt — men bundan (Abu Sufyondan) oʻ sha paygʻambarlik daʼvo qilayotgan kishi haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon (gapir)sa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar ular menings ustimdan ‹yolgʻonchi› deb (gap) tarqatishlaridan (uyalmaganimda), albatta yolgʻon (gapirgan boʻ lardim)», dedi. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Undan soʻra — uning (oʻsha kishining) nasabi sizlar ichida qanaqa?» dedi. Men: «U bizda nasabli (asl) (kishi)dir», dedim. U: «Uning ota-bobolaridan biror podshoh oʻ tganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «U aytgan (gap)ni aytishidan oldin, sizlar uni yolgʻonchilikda ayblaganmidingiz?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashadimi yoki zaiflarimi?» dedi. Men: «Balki ularning zaiflari», dedim. U: «Ular koʻ payayaptimi yoki kamayayaptimi?» dedi. Men: «Yoʻq, balki koʻ payayaptilar», dedim. U: «Ulardan biror kishi — (bu) dinga kirganidan keyin — undan norozi boʻ lib, (dindan) qaytayaptimi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Sizlar u bilan jang qildingizmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Sizlarning u bilan jangingiz qanday boʻ ldi?» dedi. Men: «Urush biz bilan uning orasida galma-gal (navbatma-navbat) boʻ ladi — u bizdan (gohida) yutadi, biz undan (gohida) yutamiz», dedim. U: «U (ahdiga) xiyonat qiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq; biz hozir undan — bu muddatda — qanday ish qilishini bilmaymiz», dedim. (Abu Sufyon:) Allohga qasamki, u (Hiraql) menga — shu (gap)dan boshqa — ichiga biror (yomon) narsani kiritishga imkon bermadi. U: «Bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytganmidi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Unga ayt: men sendan uning sizdagi nasabi haqida soʻradim — sen uni sizda nasabli deb aytding; rasullar ham shunday — oʻz qavmining nasablari (eng asl xonadonlari) ichida yuboriladi. Men sendan ota-bobolarida podshoh boʻ lganmi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; agar ota-bobolaridan podshoh boʻ lganda, ‹ota-bobolarining mulkini talab qilayotgan kishi (xolos)› degan boʻ lardim. Men sendan uning izdoshlari — zaiflarmi yoki ashroflarimi deb soʻradim — sen ‹balki zaiflari› deding; ana oʻ shalar rasullarning izdoshlaridir. Men sendan u aytgan (gap)ni aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmidingiz deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; bas, men bildimki, u — odamlarga (nisbatan) yolgʻonni tark etib, soʻng borib Allohga (nisbatan) yolgʻon (toʻqiydigan) emas (edi). Men sendan ulardan biror kishi dinga kirganidan keyin undan norozi boʻ lib qaytadimi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; iymon ham — qalblarning xushligiga aralashganida — shunday (boʻ ladi). Men sendan ular koʻ payayaptimi yoki kamayayaptimi deb soʻradim — sen ‹koʻ payayaptilar› deding; iymon ham — to toʻ liq boʻ lguniga qadar — shunday. Men sendan sizlar u bilan jang qildingizmi deb soʻradim — sen jang qildingiz va urush galma-gal boʻ ladi, u sizdan yutadi, sizlar undan yutasiz deding; rasullar ham shunday — sinab koʻ riladi, soʻng oqibat ularniki boʻ ladi. Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim — sen ‹xiyonat qilmaydi› deding; rasullar ham shunday — xiyonat qilmaydi. Men sendan bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytganmidi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; agar bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytgan boʻ lganda, ‹oʻ zidan oldin aytilgan soʻzga ergashgan kishi (xolos)› degan boʻ lardim», dedi. Soʻng u: «U sizlarni nimaga buyuradi?» dedi. Men: «U bizni namozga, zakotga, (qarindoshlik) silaga va iffatga buyuradi», dedim. U: «Agar sen u haqida aytgan (gap)ing haq boʻ lsa, albatta u — paygʻambardir. Men uning chiqishini bilar edim, lekin uni sizlardan (chiqadi) deb oʻ ylamas edim. Agar men unga yetib (qoʻ shila) olishimni bilsam, uning bilan uchrashuvini (didorini) albatta yaxshi koʻ rardim; agar uning huzurida boʻ lsam, oyoqlarini yuvgan (xizmatini qilgan) boʻ lardim; uning mulki, albatta, mana shu ikki oyogʻim ostidagi (yer)ga (qadar) yetadi», dedi. Soʻng Rasululloh ﷺning xatini soʻrab, uni oʻ qidi; mana unda: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Allohning Rasuli Muhammaddan Rim ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻ lsin. Ammo baʼd: men seni islom daʼvati bilan (islomga) chaqiraman; islom (qabul) qil — salomat boʻ lasan; islom qil — Alloh senga ajringni ikki barobar beradi. Agar yuz oʻ girsang, ariysiylar (raiyat-fuqaro)ning gunohi sening zimmangda (boʻ ladi). Va ‹Ey ahli kitob! Biz va sizlar orasidagi teng bir soʻzga kelinglar — Allohdan boshqaga ibodat qilmaylik...› (degan oyatdan) to ‹...biz musulmonlarmiz deb guvoh boʻ linglar› (Al-Imron surasi, 64) (degan soʻzigacha)», (deb yozilgan edi). (Hiraql) xatni oʻ qishdan boʻ shaganida, uning huzurida ovozlar koʻ tarildi va shovqin koʻ paydi; biz haqimizda buyruq berilib, (tashqariga) chiqarildik. Abu Sufyon: «Biz chiqganimizda, men ashobimga: ‹Ibn Abu Kabsha (Paygʻambar ﷺ)ning ishi (shunchali) ulugʻayib ketibdiki, undan Bani Asfar (Rim) podshohi ham qoʻ rqarʼkan!› dedim. Shundan keyin men Rasululloh ﷺning ishi (dini) — albatta gʻ olib keladi deb — doimo amin (ishonch hosil qilgan) boʻ ldim, to Alloh menga islomni kiritguniga qadar», dedi. Zuhriy aytdi: Soʻng Hiraql Rim ulugʻlarini chaqirib, ularni oʻ zining bir uyiga toʻ pladi va: «Ey Rim jamoasi! Mangu (abadiy) najot va hidoyatga, mulkingiz sizlarga sobit (barqaror) boʻ lishiga (ragʻbatingiz) bormi?» dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (hurkkanidek) hurkib, eshiklar tomon (yopirildi), lekin ularni (allaqachon) yopilgan holda topdilar. (Hiraql:) «Ularni menga (qaytaring)!» dedi. Soʻng ularni chaqirib: «Men faqat dininggizga (boʻ lgan) qattiq sodiqligingizni sinab koʻ rgan edim; mana, sizlardan oʻ zim yaxshi koʻ rgan (sadoqatni) koʻ rdim», dedi. Shunda ular unga sajda qilib, undan rozi boʻ ldilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Менга Абу Суфён — оғ зидан оғ зимга (бевосита) — сўзлаб берди:) Мен — ўзим билан Расулуллоҳ ﷺ орасидаги (сулҳ) муддатда — (Шомга) жўнадим. Мен Шомда бў лганимда, бирдан Пайғамбар ﷺдан Ҳирақл (Рим қайсари)га (ёзилган) бир хат келтирилди. Уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро ҳокимига берган, Бусро ҳокими эса уни Ҳирақлга топширган эди. Ҳирақл: «Бу ерда — ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ўша кишининг қавмидан бирор киши борми?» деди. Улар: «Ҳа», деди. Шунда мен Қурайшдан бир неча киши (қаторида) чақирилдим; биз Ҳирақлнинг ҳузурига кирдик ва унинг олдига ў тқазилдик. У: «Қайсингиз — ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ўша кишига насаб (қариндошлик) жиҳатидан энг яқинсиз?» деди. Абу Суфён: «Мен: ‹Мен›, дедим», деди. Шунда мени унинг олдига, ашобимни эса ортимга ў тқаздилар. Сўнг таржимонини чақириб: «Уларга айт — мен бундан (Абу Суфёндан) ў ша пайғамбарлик даъво қилаётган киши ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон (гапир)са, уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар улар менингс устимдан ‹ёлғончи› деб (гап) тарқатишларидан (уялмаганимда), албатта ёлғон (гапирган бў лардим)», деди. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Ундан сўра — унинг (ўша кишининг) насаби сизлар ичида қанақа?» деди. Мен: «У бизда насабли (асл) (киши)дир», дедим. У: «Унинг ота-боболаридан бирор подшоҳ ў тганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У айтган (гап)ни айтишидан олдин, сизлар уни ёлғончиликда айблаганмидингиз?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашадими ёки заифларими?» деди. Мен: «Балки уларнинг заифлари», дедим. У: «Улар кў паяяптими ёки камаяяптими?» деди. Мен: «Йўқ, балки кў паяяптилар», дедим. У: «Улардан бирор киши — (бу) динга кирганидан кейин — ундан норози бў либ, (диндан) қайтаяптими?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Сизлар у билан жанг қилдингизми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Сизларнинг у билан жангингиз қандай бў лди?» деди. Мен: «Уруш биз билан унинг орасида галма-гал (навбатма-навбат) бў лади — у биздан (гоҳида) ютади, биз ундан (гоҳида) ютамиз», дедим. У: «У (аҳдига) хиёнат қиладими?» деди. Мен: «Йўқ; биз ҳозир ундан — бу муддатда — қандай иш қилишини билмаймиз», дедим. (Абу Суфён:) Аллоҳга қасамки, у (Ҳирақл) менга — шу (гап)дан бошқа — ичига бирор (ёмон) нарсани киритишга имкон бермади. У: «Бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтганмиди?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Унга айт: мен сендан унинг сиздаги насаби ҳақида сўрадим — сен уни сизда насабли деб айтдинг; расуллар ҳам шундай — ўз қавмининг насаблари (энг асл хонадонлари) ичида юборилади. Мен сендан ота-боболарида подшоҳ бў лганми деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; агар ота-боболаридан подшоҳ бў лганда, ‹ота-боболарининг мулкини талаб қилаётган киши (холос)› деган бў лардим. Мен сендан унинг издошлари — заифларми ёки ашрофларими деб сўрадим — сен ‹балки заифлари› дединг; ана ў шалар расулларнинг издошларидир. Мен сендан у айтган (гап)ни айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмидингиз деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; бас, мен билдимки, у — одамларга (нисбатан) ёлғонни тарк этиб, сўнг бориб Аллоҳга (нисбатан) ёлғон (тўқийдиган) эмас (эди). Мен сендан улардан бирор киши динга кирганидан кейин ундан норози бў либ қайтадими деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; иймон ҳам — қалбларнинг хушлигига аралашганида — шундай (бў лади). Мен сендан улар кў паяяптими ёки камаяяптими деб сўрадим — сен ‹кў паяяптилар› дединг; иймон ҳам — то тў лиқ бў лгунига қадар — шундай. Мен сендан сизлар у билан жанг қилдингизми деб сўрадим — сен жанг қилдингиз ва уруш галма-гал бў лади, у сиздан ютади, сизлар ундан ютасиз дединг; расуллар ҳам шундай — синаб кў рилади, сўнг оқибат уларники бў лади. Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим — сен ‹хиёнат қилмайди› дединг; расуллар ҳам шундай — хиёнат қилмайди. Мен сендан бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтганмиди деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; агар бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтган бў лганда, ‹ў зидан олдин айтилган сўзга эргашган киши (холос)› деган бў лардим», деди. Сўнг у: «У сизларни нимага буюради?» деди. Мен: «У бизни намозга, закотга, (қариндошлик) силага ва иффатга буюради», дедим. У: «Агар сен у ҳақида айтган (гап)инг ҳақ бў лса, албатта у — пайғамбардир. Мен унинг чиқишини билар эдим, лекин уни сизлардан (чиқади) деб ў йламас эдим. Агар мен унга етиб (қў шила) олишимни билсам, унинг билан учрашувини (дидорини) албатта яхши кў рардим; агар унинг ҳузурида бў лсам, оёқларини ювган (хизматини қилган) бў лардим; унинг мулки, албатта, мана шу икки оёғим остидаги (ер)га (қадар) етади», деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг хатини сўраб, уни ў қиди; мана унда: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Аллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Рим улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бў лсин. Аммо баъд: мен сени ислом даъвати билан (исломга) чақираман; ислом (қабул) қил — саломат бў ласан; ислом қил — Аллоҳ сенга ажрингни икки баробар беради. Агар юз ў гирсанг, арийсийлар (раият-фуқаро)нинг гуноҳи сенинг зиммангда (бў лади). Ва ‹Эй аҳли китоб! Биз ва сизлар орасидаги тенг бир сўзга келинглар — Аллоҳдан бошқага ибодат қилмайлик...› (деган оятдан) то ‹...биз мусулмонлармиз деб гувоҳ бў линглар› (Ал-Имрон сураси, 64) (деган сўзигача)», (деб ёзилган эди). (Ҳирақл) хатни ў қишдан бў шаганида, унинг ҳузурида овозлар кў тарилди ва шовқин кў пайди; биз ҳақимизда буйруқ берилиб, (ташқарига) чиқарилдик. Абу Суфён: «Биз чиқганимизда, мен ашобимга: ‹Ибн Абу Кабша (Пайғамбар ﷺ)нинг иши (шунчали) улуғайиб кетибдики, ундан Бани Асфар (Рим) подшоҳи ҳам қў рқаръкан!› дедим. Шундан кейин мен Расулуллоҳ ﷺнинг иши (дини) — албатта ғ олиб келади деб — доимо амин (ишонч ҳосил қилган) бў лдим, то Аллоҳ менга исломни киритгунига қадар», деди. Зуҳрий айтди: Сўнг Ҳирақл Рим улуғларини чақириб, уларни ў зининг бир уйига тў плади ва: «Эй Рим жамоаси! Мангу (абадий) нажот ва ҳидоятга, мулкингиз сизларга собит (барқарор) бў лишига (рағбатингиз) борми?» деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (ҳуркканидек) ҳуркиб, эшиклар томон (ёпирилди), лекин уларни (аллақачон) ёпилган ҳолда топдилар. (Ҳирақл:) «Уларни менга (қайтаринг)!» деди. Сўнг уларни чақириб: «Мен фақат дининггизга (бў лган) қаттиқ содиқлигингизни синаб кў рган эдим; мана, сизлардан ў зим яхши кў рган (садоқатни) кў рдим», деди. Шунда улар унга сажда қилиб, ундан рози бў лдилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ أَبُو طَلْحَةَ أَكْثَرَ أَنْصَارِيٍّ بِالْمَدِينَةِ نَخْلاً، وَكَانَ أَحَبَّ أَمْوَالِهِ إِلَيْهِ بَيْرُحَاءٍ، وَكَانَتْ مُسْتَقْبِلَةَ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْخُلُهَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٍ، فَلَمَّا أُنْزِلَتْ ‏[quran sura="3" aya_start="92" aya_end="92"]{‏لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏}‏ قَامَ أَبُو طَلْحَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏[quran sura="3" aya_start="92" aya_end="92"]{‏لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏}‏ وَإِنَّ أَحَبَّ أَمْوَالِي إِلَىَّ بَيْرُحَاءٍ وَإِنَّهَا صَدَقَةٌ لِلَّهِ، أَرْجُو بِرَّهَا وَذُخْرَهَا عِنْدَ اللَّهِ، فَضَعْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ حَيْثُ أَرَاكَ اللَّهُ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَخْ، ذَلِكَ مَالٌ رَايِحٌ، ذَلِكَ مَالٌ رَايِحٌ، وَقَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الأَقْرَبِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَسَمَهَا أَبُو طَلْحَةَ فِي أَقَارِبِهِ وَبَنِي عَمِّهِ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَرَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ ‏"‏ ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ يَحْيَى قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ ‏"‏ مَالٌ رَايِحٌ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Abu Talha — Madinada ansorlarning xurmozori (boyligi) eng koʻp boʻ lgani edi; mol-mulkidan unga eng suyukli (bogʻ i) — masjid roʻparasidagi Bayruha edi. Rasululloh ﷺ unga kirib, undan(dagi) totli (xush) suvidan ichar edilar. ‹Sevgan narsangizdan sarflamaguningizcha, birrga aslo erisholmaysiz› (Al-Imron surasi, 92) (oyati) nozil boʻ lganida, Abu Talha (oʻrnidan) turib: «Ey Allohning Rasuli, albatta Alloh: ‹Sevgan narsangizdan sarflamaguningizcha, birrga aslo erisholmaysiz› deydi; mol-mulkimdan menga eng suyukli — Bayruhadir; u — Alloh uchun sadaqadir; men uning birrini (savobini) va Alloh huzurida zaxira boʻ lishini umid qilaman. Bas, ey Allohning Rasuli, uni Alloh sizga koʻ rsatgan joyga qoʻ ying», dedi. Rasululloh ﷺ: «Bah! Bu — foydali (savobi rivojlanadigan) moldir, bu — foydali moldir! Men sen aytgan (gap)ni eshitdim; men uni qarindoshlaring (orasida) qoʻ yishingni maʼqul koʻraman», dedilar. Abu Talha: «Shunday qilaman, ey Allohning Rasuli», dedi va uni oʻ z qarindoshlari va amakisining oʻgʻ illari (orasida) taqsimladi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абу Талҳа — Мадинада ансорларнинг хурмозори (бойлиги) энг кўп бў лгани эди; мол-мулкидан унга энг суюкли (боғ и) — масжид рўпарасидаги Байруҳа эди. Расулуллоҳ ﷺ унга кириб, ундан(даги) тотли (хуш) сувидан ичар эдилар. ‹Севган нарсангиздан сарфламагунингизча, биррга асло эришолмайсиз› (Ал-Имрон сураси, 92) (ояти) нозил бў лганида, Абу Талҳа (ўрнидан) туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Аллоҳ: ‹Севган нарсангиздан сарфламагунингизча, биррга асло эришолмайсиз› дейди; мол-мулкимдан менга энг суюкли — Байруҳадир; у — Аллоҳ учун садақадир; мен унинг биррини (савобини) ва Аллоҳ ҳузурида захира бў лишини умид қиламан. Бас, эй Аллоҳнинг Расули, уни Аллоҳ сизга кў рсатган жойга қў йинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Баҳ! Бу — фойдали (савоби ривожланадиган) молдир, бу — фойдали молдир! Мен сен айтган (гап)ни эшитдим; мен уни қариндошларинг (орасида) қў йишингни маъқул кўраман», дедилар. Абу Талҳа: «Шундай қиламан, эй Аллоҳнинг Расули», деди ва уни ў з қариндошлари ва амакисининг ўғ иллари (орасида) тақсимлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ فَجَعَلَهَا لِحَسَّانَ وَأُبِيٍّ، وَأَنَا أَقْرَبُ إِلَيْهِ، وَلَمْ يَجْعَلْ لِي مِنْهَا شَيْئًا‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) U zot uni (Bayruha bogʻ ini) Hasson va Ubayyga (qarindoshlik jihatidan) berdilar — holbuki men unga (Abu Talhaga) yaqinroq edim — va undan menga hech narsa bermadilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) У зот уни (Байруҳа боғ ини) Ҳассон ва Убаййга (қариндошлик жиҳатидан) бердилар — ҳолбуки мен унга (Абу Талҳага) яқинроқ эдим — ва ундан менга ҳеч нарса бермадилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ الْيَهُودَ، جَاءُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِرَجُلٍ مِنْهُمْ وَامْرَأَةٍ قَدْ زَنَيَا، فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ كَيْفَ تَفْعَلُونَ بِمَنْ زَنَى مِنْكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نُحَمِّمُهُمَا وَنَضْرِبُهُمَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ الرَّجْمَ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا لاَ نَجِدُ فِيهَا شَيْئًا‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ كَذَبْتُمْ ‏[quran sura="3" aya_start="93" aya_end="93"]{‏فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ‏}‏ فَوَضَعَ مِدْرَاسُهَا الَّذِي يُدَرِّسُهَا مِنْهُمْ كَفَّهُ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ، فَطَفِقَ يَقْرَأُ مَا دُونَ يَدِهِ وَمَا وَرَاءَهَا، وَلاَ يَقْرَأُ آيَةَ الرَّجْمِ، فَنَزَعَ يَدَهُ عَنْ آيَةِ الرَّجْمِ فَقَالَ مَا هَذِهِ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ قَالُوا هِيَ آيَةُ الرَّجْمِ‏.‏ فَأَمَرَ بِهِمَا فَرُجِمَا قَرِيبًا مِنْ حَيْثُ مَوْضِعُ الْجَنَائِزِ عِنْدَ الْمَسْجِدِ، فَرَأَيْتُ صَاحِبَهَا يَجْنَأُ عَلَيْهَا يَقِيهَا الْحِجَارَةَ‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, yahudiylar Paygʻambar ﷺning oldiga — oʻ zlaridan zino qilgan bir erkak va bir ayolni — keltirdilar. U zot ularga: «Sizlardan zino qilgan (kishi)ni qanday qilasiz?» dedilar. Ular: «Biz ikkovini koʻ mir (qoramoy) bilan boʻ ymiz va kaltaklaymiz», dedi. U zot: «Tavrotda rajmni (toshboʻ ron qilishni) topmaysizlarmi?» dedilar. Ular: «Biz unda hech narsa topmaymiz», dedi. Abdulloh ibn Salom ularga: «Yolgʻon aytdinglar; ‹Agar rost soʻzlovchi boʻ lsangiz, Tavrotni keltirib, uni oʻqinglar› (Al-Imron surasi, 93)», dedi. Shunda ularning — uni (Tavrotni) dars beradigan — oʻqituvchisi kaftini rajm oyati ustiga qoʻ ydi va qoʻ li ostida va orqasida (boʻ lgan)ni oʻqib, rajm oyatini oʻqimay (oʻ tib) ketaverdi. (Abdulloh ibn Salom) uning qoʻ lini rajm oyatidan tortib oldi va: «Bu nima?» dedi. Ular buni koʻ rganlarida: «U — rajm oyatidir», dedi. Shunda u zot ularga (rajmni) buyurdilar; ular masjid yonidagi janozalar (qoʻ yiladigan) joyga yaqin (bir yerda) toshboʻ ron qilindi. Men u (erkak)ni — uni (ayolni) toshlardan toʻsib (himoya qilib), uning ustiga egilganini koʻ rdim.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, яҳудийлар Пайғамбар ﷺнинг олдига — ў зларидан зино қилган бир эркак ва бир аёлни — келтирдилар. У зот уларга: «Сизлардан зино қилган (киши)ни қандай қиласиз?» дедилар. Улар: «Биз икковини кў мир (қорамой) билан бў ймиз ва калтаклаймиз», деди. У зот: «Тавротда ражмни (тошбў рон қилишни) топмайсизларми?» дедилар. Улар: «Биз унда ҳеч нарса топмаймиз», деди. Абдуллоҳ ибн Салом уларга: «Ёлғон айтдинглар; ‹Агар рост сўзловчи бў лсангиз, Тавротни келтириб, уни ўқинглар› (Ал-Имрон сураси, 93)», деди. Шунда уларнинг — уни (Тавротни) дарс берадиган — ўқитувчиси кафтини ражм ояти устига қў йди ва қў ли остида ва орқасида (бў лган)ни ўқиб, ражм оятини ўқимай (ў тиб) кетаверди. (Абдуллоҳ ибн Салом) унинг қў лини ражм оятидан тортиб олди ва: «Бу нима?» деди. Улар буни кў рганларида: «У — ражм оятидир», деди. Шунда у зот уларга (ражмни) буюрдилар; улар масжид ёнидаги жанозалар (қў йиладиган) жойга яқин (бир ерда) тошбў рон қилинди. Мен у (эркак)ни — уни (аёлни) тошлардан тўсиб (ҳимоя қилиб), унинг устига эгилганини кў рдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَيْسَرَةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَة َ ـ رضى الله عنه ـ ‏[quran sura="3" aya_start="110" aya_end="110"]{‏كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ‏}‏ قَالَ خَيْرَ النَّاسِ لِلنَّاسِ، تَأْتُونَ بِهِمْ فِي السَّلاَسِلِ فِي أَعْنَاقِهِمْ حَتَّى يَدْخُلُوا فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) ‹Sizlar — odamlar uchun chiqarilgan eng yaxshi ummat boʻ ldingiz› (Al-Imron surasi, 110) (haqida)) aytdi: «(Yaʼni) odamlar uchun odamlarning eng yaxshisi (boʻ ldingiz) — ularni boʻ yinlariga zanjirlar (solgan) holda (asirga) keltirasiz, to ular islomga kirguniga qadar.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ‹Сизлар — одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бў лдингиз› (Ал-Имрон сураси, 110) (ҳақида)) айтди: «(Яъни) одамлар учун одамларнинг энг яхшиси (бў лдингиз) — уларни бў йинларига занжирлар (солган) ҳолда (асирга) келтирасиз, то улар исломга киргунига қадар.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّه ِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ فِينَا نَزَلَتْ ‏[quran sura="3" aya_start="122" aya_end="122"]{‏إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاَ وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا‏}‏ قَالَ نَحْنُ الطَّائِفَتَانِ بَنُو حَارِثَةَ وَبَنُو سَلِمَةَ، وَمَا نُحِبُّ ـ وَقَالَ سُفْيَانُ مَرَّةً وَمَا يَسُرُّنِي ـ أَنَّهَا لَمْ تُنْزَلْ لِقَوْلِ اللَّهِ ‏[quran sura="3" aya_start="122" aya_end="122"]{‏وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا‏}‏

(Amr aytdi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ni: «Biz haqimizda ‹Oʻ shanda sizlardan ikki toifa boʻ shashishga intilgan edi; Alloh esa ularning egasidir› (Al-Imron surasi, 122) (oyati) nozil boʻ ldi» — deb aytayotganini eshitdim.) U: «Biz — ikki toifa — Banu Horisa va Banu Salima edik; biz uning ‹Alloh esa ularning egasidir› degan soʻzi sababli — bu (oyat) nozil boʻ lmaganini yoqtirmas edik» (Sufyon bir marta: «meni xursand qilmaydi» dedi), dedi.(Амр айтди: Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)ни: «Биз ҳақимизда ‹Ў шанда сизлардан икки тоифа бў шашишга интилган эди; Аллоҳ эса уларнинг эгасидир› (Ал-Имрон сураси, 122) (ояти) нозил бў лди» — деб айтаётганини эшитдим.) У: «Биз — икки тоифа — Бану Ҳориса ва Бану Салима эдик; биз унинг ‹Аллоҳ эса уларнинг эгасидир› деган сўзи сабабли — бу (оят) нозил бў лмаганини ёқтирмас эдик» (Суфён бир марта: «мени хурсанд қилмайди» деди), деди.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمٌ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ فِي الرَّكْعَةِ الآخِرَةِ مِنَ الْفَجْرِ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا وَفُلاَنًا ‏"‏‏.‏ بَعْدَ مَا يَقُولُ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="3" aya_start="128" aya_end="128"]{‏فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ‏}‏‏.‏ رَوَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

(Solim otasidan (Ibn Umar) (rivoyat qildi)ki,) U Rasululloh ﷺni — bomdod (namozi)ning oxirgi rakatida rukuʼdan boshlarini koʻ targanlarida — ‹Samiʼallohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd› deganlaridan keyin: «Allohim, falonchini, falonchini va falonchini laʼnatla», deb aytayotganlarini eshitdi. Shunda Alloh ‹(Ey Muhammad,) bu ishda senga hech narsa yoʻq...› (degan oyatdan) to ‹...albatta ular zolimlardir› (Al-Imron surasi, 128) degan soʻzigacha (oyatni) nozil qildi.(Солим отасидан (Ибн Умар) (ривоят қилди)ки,) У Расулуллоҳ ﷺни — бомдод (намози)нинг охирги ракатида рукуъдан бошларини кў тарганларида — ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд› деганларидан кейин: «Аллоҳим, фалончини, фалончини ва фалончини лаънатла», деб айтаётганларини эшитди. Шунда Аллоҳ ‹(Эй Муҳаммад,) бу ишда сенга ҳеч нарса йўқ...› (деган оятдан) то ‹...албатта улар золимлардир› (Ал-Имрон сураси, 128) деган сўзигача (оятни) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى أَحَدٍ أَوْ يَدْعُوَ لأَحَدٍ قَنَتَ بَعْدَ الرُّكُوعِ، فَرُبَّمَا قَالَ إِذَا قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ، اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ، وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ وَاجْعَلْهَا سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ يَجْهَرُ بِذَلِكَ وَكَانَ يَقُولُ فِي بَعْضِ صَلاَتِهِ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا ‏"‏‏.‏ لأَحْيَاءٍ مِنَ الْعَرَبِ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ — biror kishiga qarshi duo qilishni yoki biror kishiga (yaxshilik) duo qilishni istaganlarida, rukuʼdan keyin qunut qilar edilar. Baʼzan ‹Samiʼallohu liman hamidah, Allohumma Robbana lakal-hamd› deganlaridan keyin: «Allohim, Valid ibn Validni, Salama ibn Hishomni va Ayyosh ibn Abu Rabiani (kofirlar zulmidan) najot ber; Allohim, Muzar (qabilasi) ustiga (azob) qadamingni qattiq qil va uni — Yusuf (zamonidagi) yillar (ochligi) kabi yillar qil», deb aytar edilar — buni jahran (ovoz chiqarib) aytar edilar. Baʼzi namozlarida, bomdod namozida: «Allohim, falonchini va falonchini laʼnatla» — deb arablardan baʼzi tirik (qabilalar)ga (qarshi aytardilar) — to Alloh ‹(Ey Muhammad,) bu ishda senga hech narsa yoʻq...› (Al-Imron surasi, 128) (oyatini) nozil qilguniga qadar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ — бирор кишига қарши дуо қилишни ёки бирор кишига (яхшилик) дуо қилишни истаганларида, рукуъдан кейин қунут қилар эдилар. Баъзан ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Аллоҳумма Роббана лакал-ҳамд› деганларидан кейин: «Аллоҳим, Валид ибн Валидни, Салама ибн Ҳишомни ва Айёш ибн Абу Рабиани (кофирлар зулмидан) нажот бер; Аллоҳим, Музар (қабиласи) устига (азоб) қадамингни қаттиқ қил ва уни — Юсуф (замонидаги) йиллар (очлиги) каби йиллар қил», деб айтар эдилар — буни жаҳран (овоз чиқариб) айтар эдилар. Баъзи намозларида, бомдод намозида: «Аллоҳим, фалончини ва фалончини лаънатла» — деб араблардан баъзи тирик (қабилалар)га (қарши айтардилар) — то Аллоҳ ‹(Эй Муҳаммад,) бу ишда сенга ҳеч нарса йўқ...› (Ал-Имрон сураси, 128) (оятини) нозил қилгунига қадар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، وَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ، وَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ اثْنَىْ عَشَرَ رَجُلاً‏.‏

(Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Uhud kuni piyodalar (kamonchilar) ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (qoʻ mondon) qildilar; (musulmonlar) magʻ lub boʻ lib (chekinib) qaytdilar — mana shu — ‹Rasul ortingizdan sizlarni (qaytishga) chaqirar edi› (degan) paytdir; Paygʻambar ﷺ bilan oʻn ikki kishidan boshqa (hech kim) qolmadi.(Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни пиёдалар (камончилар) устига Абдуллоҳ ибн Жубайрни (қў мондон) қилдилар; (мусулмонлар) мағ луб бў либ (чекиниб) қайтдилар — мана шу — ‹Расул ортингиздан сизларни (қайтишга) чақирар эди› (деган) пайтдир; Пайғамбар ﷺ билан ўн икки кишидан бошқа (ҳеч ким) қолмади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ، قَالَ غَشِيَنَا النُّعَاسُ وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ ـ قَالَ ـ فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ، وَيَسْقُطُ وَآخُذُهُ‏.‏

(Abu Talha (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Uhud kuni oʻz saflarimizda (turgan) holda, bizni mudroqlik (uygʻu) qopladi. Mening qilichim qoʻ limdan tushaverdi, men uni (qayta) olardim, u (yana) tushar, men (qayta) olardim.(Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Уҳуд куни ўз сафларимизда (турган) ҳолда, бизни мудроқлик (уйғу) қоплади. Менинг қиличим қў лимдан тушаверди, мен уни (қайта) олардим, у (яна) тушар, мен (қайта) олардим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ـ أُرَاهُ قَالَ ـ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="3" aya_start="173" aya_end="173"]{‏حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‏}‏ قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالُوا ‏[quran sura="3" aya_start="173" aya_end="173"]{‏إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Hasbunalloh va niʼmal-vakil (Alloh bizga kifoyadir va U eng yaxshi vakildir)› (Al-Imron surasi, 173) — buni Ibrohim (alayhissalom) — olovga tashlangan paytida — aytdilar; buni Muhammad ﷺ ham — ‹Albatta odamlar sizga qarshi (kuch) toʻpladi, bas, ulardan qoʻrqinglar› deyilganida — aytdilar; shunda (bu) ularning iymonini ziyoda qildi va ular: ‹Hasbunalloh va niʼmal-vakil› dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал-вакил (Аллоҳ бизга кифоядир ва У энг яхши вакилдир)› (Ал-Имрон сураси, 173) — буни Иброҳим (алайҳиссалом) — оловга ташланган пайтида — айтдилар; буни Муҳаммад ﷺ ҳам — ‹Албатта одамлар сизга қарши (куч) тўплади, бас, улардан қўрқинглар› дейилганида — айтдилар; шунда (бу) уларнинг иймонини зиёда қилди ва улар: ‹Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал-вакил› дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ آخِرَ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ibrohimning — olovga tashlangan paytida — oxirgi soʻzi: ‹Hasbiyalloh va niʼmal-vakil (Alloh menga kifoyadir va U eng yaxshi vakildir)› (boʻ ldi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Иброҳимнинг — оловга ташланган пайтида — охирги сўзи: ‹Ҳасбияллоҳ ва ниъмал-вакил (Аллоҳ менга кифоядир ва У энг яхши вакилдир)› (бў лди).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ أَبَا النَّضْرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ، مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ شُجَاعًا أَقْرَعَ، لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوَّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ ـ يَعْنِي بِشِدْقَيْهِ ـ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="3" aya_start="180" aya_end="180"]{‏وَلاَ يَحْسِبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kimga Alloh mol bersa-yu, u uning zakotini ado etmasa, qiyomat kuni uning moli — unga ikki nuqtasi (zahar belgisi) boʻ lgan kal (boshi yalongʻoch, zaharli) ilon (qiyofasida) misol qilinadi va boʻ yniga oʻ rab qoʻ yiladi; u (ilon) uning ikki jagʻ idan (yoki ikki lunjidan) tutib: ‹Men sening molingman, men sening xazinangman› deydi», dedilar. Soʻng bu oyatni: ‹Va Alloh oʻz fazlidan bergan narsani baxillik bilan ushlab qoladiganlar (uni yaxshilik deb oʻylamasin)...› (Al-Imron surasi, 180) (oyatini) oxiriga qadar tilovat qildilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Кимга Аллоҳ мол берса-ю, у унинг закотини адо этмаса, қиёмат куни унинг моли — унга икки нуқтаси (заҳар белгиси) бў лган кал (боши ялонғоч, заҳарли) илон (қиёфасида) мисол қилинади ва бў йнига ў раб қў йилади; у (илон) унинг икки жағ идан (ёки икки лунжидан) тутиб: ‹Мен сенинг молингман, мен сенинг хазинангман› дейди», дедилар. Сўнг бу оятни: ‹Ва Аллоҳ ўз фазлидан берган нарсани бахиллик билан ушлаб қоладиганлар (уни яхшилик деб ўйламасин)...› (Ал-Имрон сураси, 180) (оятини) охирига қадар тиловат қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ عَلَى قَطِيفَةٍ فَدَكِيَّةٍ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَرَاءَهُ، يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ ـ قَالَ ـ حَتَّى مَرَّ بِمَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ، ابْنُ سَلُولَ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ فَإِذَا فِي الْمَجْلِسِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ، ثُمَّ قَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا‏.‏ فَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ، إِنَّهُ لاَ أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ، إِنْ كَانَ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِينَا بِهِ فِي مَجْلِسِنَا، ارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَاغْشَنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ‏.‏ فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى كَادُوا يَتَثَاوَرُونَ، فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَنُوا، ثُمَّ رَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دَابَّتَهُ فَسَارَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ‏"‏ قَالَ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، اعْفُ عَنْهُ وَاصْفَحْ عَنْهُ، فَوَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ، لَقَدْ جَاءَ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ، لَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبُحَيْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُونَهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا أَبَى اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ اللَّهُ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ ما رَأَيْتَ‏.‏ فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ يَعْفُونَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ، وَيَصْبِرُونَ عَلَى الأَذَى قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="3" aya_start="186" aya_end="186"]{‏وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا ‏}‏ الآيَةَ، وَقَالَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="109" aya_end="109"]{‏وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَأَوَّلُ الْعَفْوَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، حَتَّى أَذِنَ اللَّهُ فِيهِمْ، فَلَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدْرًا، فَقَتَلَ اللَّهُ بِهِ صَنَادِيدَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ ابْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَعَبَدَةِ الأَوْثَانِ هَذَا أَمْرٌ قَدْ تَوَجَّهَ‏.‏ فَبَايَعُوا الرَّسُولَ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَسْلَمُوا‏.‏

(Usama ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ — fadakiy (jundan toʻqilgan) bir choʻ rg (gilam) ustida — eshakka minib, Usama ibn Zaydni ortiga mindirgan holda, Badr voqeasidan oldin, Banu Horis ibnul-Xazrajda Saʼd ibn Ubodani (kasal holda) yoʻqlab (bordilar). U zot — ichida Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul boʻ lgan bir majlis yonidan oʻ tdilar — bu Abdulloh ibn Ubayy islom (qabul) qilishidan oldin edi. Majlisda musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan aralash (jamoa) bor edi; majlisda Abdulloh ibn Ravoha (ham) bor edi. Ulovning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubayy ridosi (choponi) bilan burnini toʻ sib: «Bizning ustimizga chang qilmang», dedi. Rasululloh ﷺ ularga salom berdilar, soʻng toʻ xtab, (eshakdan) tushdi va ularni Allohga daʼvat qildilar hamda ularga Qurʼon oʻqib berdilar. Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul: «Ey kishi, agar sen aytayotgan (gap) haq boʻ lsa ham, undan yaxshiroq (narsa) yoʻq (lekin) bizni bu bilan majlisimizda ozorlama; (oʻz) joyingga qayt; kim sening oldingga kelsa, unga (shuni) soʻzla», dedi. Abdulloh ibn Ravoha: «Yoʻq (unday emas), ey Allohning Rasuli, bizni u (Qurʼon) bilan majlislarimizda yoʻqlab turing, chunki biz buni yaxshi koʻ ramiz», dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar bir-birini soʻ ka boshladi, hatto bir-biriga tashlanishga yaqin qoldilar; Paygʻambar ﷺ ularni — toʻ xtagunlariga qadar — tinchlantiraverdilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ uloviga minib, joʻnab ketdilar, to Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirdilar. Paygʻambar ﷺ unga: «Ey Saʼd, Abu Hubob — yaʼni Abdulloh ibn Ubayyni (nazarda tutdilar) — nima deganini eshitmadingmi? U shunday-shunday dedi», dedilar. Saʼd ibn Uboda: «Ey Allohning Rasuli, uni avf eting va undan keching; senga Kitobni nozil qilgan Zotga qasamki, albatta Alloh senga nozil qilgan haqni keltirdi; (lekin) mana shu (Madina) ahli uni (Abdulloh ibn Ubayyni) tojlab, unga toj (boshliqlik) bogʻ lab (qoʻ ymoqchi) boʻ lishga kelishgan edilar; Alloh buni — senga bergan haqi bilan — rad etganida, u shu (sababli) tomogʻ iga tiqildi (gʻ azablandi); sen koʻ rgan (ish)ni unga mana shu (gʻ azab) qildirdi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uni avf etdilar. Paygʻambar ﷺ va ashobi — Alloh ularga buyurgani kabi — mushriklar va ahli kitobni avf etar va ozorga sabr qilar edilar. Alloh azza va jalla: ‹Va sizdan oldin kitob berilganlardan hamda shirk keltirganlardan koʻ p ozor (gap) eshitasiz...› (Al-Imron surasi, 186) dedi; Alloh (yana): ‹Ahli kitobdan koʻ pi — sizlarni iymoningizdan keyin — oʻ zlaridan (kelgan) hasad sababli — kofirlikka qaytarishni istadi...› (Baqara surasi, 109) (oyatini) oxiriga qadar (aytdi). Paygʻambar ﷺ — Alloh u haqda izn berguniga qadar — Alloh oʻ zlariga buyurgan avfni (qoʻ llab) taʼvil qilar edilar. Rasululloh ﷺ Badrni gʻazot qilib, Alloh u bilan Quraysh kofirlarining kattalarini (sardorlarini) oʻ ldirganida, Ibn Ubayy ibn Salul va u bilan boʻ lgan mushriklar hamda butparastlar: «Bu — (gʻ olib kelgan) bir ish (din)dir», dedi va Rasul ﷺga islom ustida bayʼat qilib, musulmon boʻ ldilar.(Усама ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ — фадакий (жундан тўқилган) бир чў рг (гилам) устида — эшакка миниб, Усама ибн Зайдни ортига миндирган ҳолда, Бадр воқеасидан олдин, Бану Ҳорис ибнул-Хазражда Саъд ибн Убодани (касал ҳолда) йўқлаб (бордилар). У зот — ичида Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул бў лган бир мажлис ёнидан ў тдилар — бу Абдуллоҳ ибн Убайй ислом (қабул) қилишидан олдин эди. Мажлисда мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан аралаш (жамоа) бор эди; мажлисда Абдуллоҳ ибн Равоҳа (ҳам) бор эди. Уловнинг чанги мажлисни қоплаганида, Абдуллоҳ ибн Убайй ридоси (чопони) билан бурнини тў сиб: «Бизнинг устимизга чанг қилманг», деди. Расулуллоҳ ﷺ уларга салом бердилар, сўнг тў хтаб, (эшакдан) тушди ва уларни Аллоҳга даъват қилдилар ҳамда уларга Қуръон ўқиб бердилар. Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул: «Эй киши, агар сен айтаётган (гап) ҳақ бў лса ҳам, ундан яхшироқ (нарса) йўқ (лекин) бизни бу билан мажлисимизда озорлама; (ўз) жойингга қайт; ким сенинг олдингга келса, унга (шуни) сўзла», деди. Абдуллоҳ ибн Равоҳа: «Йўқ (ундай эмас), эй Аллоҳнинг Расули, бизни у (Қуръон) билан мажлисларимизда йўқлаб туринг, чунки биз буни яхши кў рамиз», деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар бир-бирини сў ка бошлади, ҳатто бир-бирига ташланишга яқин қолдилар; Пайғамбар ﷺ уларни — тў хтагунларига қадар — тинчлантиравердилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ уловига миниб, жўнаб кетдилар, то Саъд ибн Убоданинг олдига кирдилар. Пайғамбар ﷺ унга: «Эй Саъд, Абу Ҳубоб — яъни Абдуллоҳ ибн Убаййни (назарда тутдилар) — нима деганини эшитмадингми? У шундай-шундай деди», дедилар. Саъд ибн Убода: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни авф этинг ва ундан кечинг; сенга Китобни нозил қилган Зотга қасамки, албатта Аллоҳ сенга нозил қилган ҳақни келтирди; (лекин) мана шу (Мадина) аҳли уни (Абдуллоҳ ибн Убаййни) тожлаб, унга тож (бошлиқлик) боғ лаб (қў ймоқчи) бў лишга келишган эдилар; Аллоҳ буни — сенга берган ҳақи билан — рад этганида, у шу (сабабли) томоғ ига тиқилди (ғ азабланди); сен кў рган (иш)ни унга мана шу (ғ азаб) қилдирди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни авф этдилар. Пайғамбар ﷺ ва ашоби — Аллоҳ уларга буюргани каби — мушриклар ва аҳли китобни авф этар ва озорга сабр қилар эдилар. Аллоҳ азза ва жалла: ‹Ва сиздан олдин китоб берилганлардан ҳамда ширк келтирганлардан кў п озор (гап) эшитасиз...› (Ал-Имрон сураси, 186) деди; Аллоҳ (яна): ‹Аҳли китобдан кў пи — сизларни иймонингиздан кейин — ў зларидан (келган) ҳасад сабабли — кофирликка қайтаришни истади...› (Бақара сураси, 109) (оятини) охирига қадар (айтди). Пайғамбар ﷺ — Аллоҳ у ҳақда изн бергунига қадар — Аллоҳ ў зларига буюрган авфни (қў ллаб) таъвил қилар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ Бадрни ғазот қилиб, Аллоҳ у билан Қурайш кофирларининг катталарини (сардорларини) ў лдирганида, Ибн Убайй ибн Салул ва у билан бў лган мушриклар ҳамда бутпарастлар: «Бу — (ғ олиб келган) бир иш (дин)дир», деди ва Расул ﷺга ислом устида байъат қилиб, мусулмон бў лдилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رِجَالاً مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْغَزْوِ تَخَلَّفُوا عَنْهُ، وَفَرِحُوا بِمَقْعَدِهِمْ خِلاَفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَحَلَفُوا، وَأَحَبُّوا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا، فَنَزَلَتْ ‏{‏لاَ يَحْسِبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ davrida munofiqlardan baʼzi erkaklar — Rasululloh ﷺ gʻazotga chiqganlarida — undan (qolib) ortda qolar, Rasululloh ﷺga xilof (qilib) oʻ tirib qolganlaridan xursand boʻ lar edi. Rasululloh ﷺ (gʻazotdan) qaytganlarida esa unga uzr aytib, qasam ichar va qilmagan (ish)lari bilan maqtalishni yaxshi koʻrar edilar. Shunda ‹(Ey Muhammad,) xursand boʻ ladiganlari (oʻylama)...› (Al-Imron surasi, 188) (oyati) nozil boʻ ldi.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ даврида мунофиқлардан баъзи эркаклар — Расулуллоҳ ﷺ ғазотга чиқганларида — ундан (қолиб) ортда қолар, Расулуллоҳ ﷺга хилоф (қилиб) ў тириб қолганларидан хурсанд бў лар эди. Расулуллоҳ ﷺ (ғазотдан) қайтганларида эса унга узр айтиб, қасам ичар ва қилмаган (иш)лари билан мақталишни яхши кўрар эдилар. Шунда ‹(Эй Муҳаммад,) хурсанд бў ладиганлари (ўйлама)...› (Ал-Имрон сураси, 188) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ لِبَوَّابِهِ اذْهَبْ يَا رَافِعُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ، وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ، مُعَذَّبًا، لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَا لَكُمْ وَلِهَذِهِ إِنَّمَا دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَهُودَ فَسَأَلَهُمْ عَنْ شَىْءٍ، فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ، وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ، فَأَرَوْهُ أَنْ قَدِ اسْتَحْمَدُوا إِلَيْهِ بِمَا أَخْبَرُوهُ عَنْهُ فِيمَا سَأَلَهُمْ، وَفَرِحُوا بِمَا أُوتُوا مِنْ كِتْمَانِهِمْ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏[quran sura="3" aya_start="187" aya_end="187"]{‏وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ‏}‏ كَذَلِكَ حَتَّى قَوْلِهِ ‏[quran sura="3" aya_start="188" aya_end="188"]{‏يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا‏}‏‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بِهَذَا‏.‏

(Alqama ibn Vaqqos xabar berdi)ki, Marvon oʻ z darvozaboniga: «Ey Rofiʼ, Ibn Abbosning oldiga borib (ayt): ‹Agar har bir kishi — oʻ ziga berilgan (narsa)dan xursand boʻ lgan va qilmagan (ish) bilan maqtalishni sevgan boʻ lsa — azoblanadigan boʻ lsa, albatta biz hammamiz azoblanamiz (lekin bu shunday emas-ku)?›» dedi. Ibn Abbos: «Sizlarga bu (oyat)ning nima daxli bor? Bu (oyat) faqat — Paygʻambar ﷺ yahudiylarni chaqirib, ulardan bir narsani soʻraganlarida, ular uni (haqiqatni) yashirib, unga boshqa (narsa)ni xabar qilganlari (haqida nozil boʻ ldi); ular u zotga — soʻragan narsasida oʻ zlari xabar qilgan (yolgʻon) bilan goʻ yo (yaxshilik qilib) maqtalishni koʻ rsatdi va (haqiqatni) yashirib qoldirgan (ish)laridan xursand boʻ ldilar», dedi. Soʻng Ibn Abbos: ‹Va eslang, Alloh kitob berilganlardan ahd (misoq) oldi...› (Al-Imron surasi, 187) — shu tarzda, to ‹...qilgan (ishi)dan xursand boʻ lib, qilmagan narsa bilan maqtalishni sevadilar› (Al-Imron surasi, 188) (degan) soʻziga qadar tilovat qildi.(Алқама ибн Ваққос хабар берди)ки, Марвон ў з дарвозабонига: «Эй Рофиъ, Ибн Аббоснинг олдига бориб (айт): ‹Агар ҳар бир киши — ў зига берилган (нарса)дан хурсанд бў лган ва қилмаган (иш) билан мақталишни севган бў лса — азобланадиган бў лса, албатта биз ҳаммамиз азобланамиз (лекин бу шундай эмас-ку)?›» деди. Ибн Аббос: «Сизларга бу (оят)нинг нима дахли бор? Бу (оят) фақат — Пайғамбар ﷺ яҳудийларни чақириб, улардан бир нарсани сўраганларида, улар уни (ҳақиқатни) яшириб, унга бошқа (нарса)ни хабар қилганлари (ҳақида нозил бў лди); улар у зотга — сўраган нарсасида ў злари хабар қилган (ёлғон) билан гў ё (яхшилик қилиб) мақталишни кў рсатди ва (ҳақиқатни) яшириб қолдирган (иш)ларидан хурсанд бў лдилар», деди. Сўнг Ибн Аббос: ‹Ва эсланг, Аллоҳ китоб берилганлардан аҳд (мисоқ) олди...› (Ал-Имрон сураси, 187) — шу тарзда, то ‹...қилган (иши)дан хурсанд бў либ, қилмаган нарса билан мақталишни севадилар› (Ал-Имрон сураси, 188) (деган) сўзига қадар тиловат қилди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ، فَتَحَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَهْلِهِ سَاعَةً ثُمَّ رَقَدَ، فَلَمَّا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ قَعَدَ فَنَظَرَ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ ‏[quran sura="3" aya_start="190" aya_end="190"]{‏إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ‏}‏، ثُمَّ قَامَ فَتَوَضَّأَ وَاسْتَنَّ، فَصَلَّى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً، ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men xolam Maymunaning oldida tunadim. Rasululloh ﷺ oilasi bilan bir soat suhbatlashdilar, soʻng uxladilar. Kechaning oxirgi uchdan biri boʻ lganida, (oʻrnidan) oʻ tirib, osmonga qarab: ‹Albatta osmonlar va yer yaratilishida, kecha va kunduzning almashinishida aql egalari uchun (buyuk) oyatlar bordir› (Al-Imron surasi, 190) (oyatini) (oʻqidilar), soʻng (oʻrnidan) turib, tahorat oldilar va misvok qildilar, soʻng oʻn bir rakat namoz oʻqidilar; soʻng Bilol azon aytdi, u zot (yana) ikki rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен холам Маймунанинг олдида тунадим. Расулуллоҳ ﷺ оиласи билан бир соат суҳбатлашдилар, сўнг ухладилар. Кечанинг охирги учдан бири бў лганида, (ўрнидан) ў тириб, осмонга қараб: ‹Албатта осмонлар ва ер яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашинишида ақл эгалари учун (буюк) оятлар бордир› (Ал-Имрон сураси, 190) (оятини) (ўқидилар), сўнг (ўрнидан) туриб, таҳорат олдилар ва мисвок қилдилар, сўнг ўн бир ракат намоз ўқидилар; сўнг Билол азон айтди, у зот (яна) икки ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَقُلْتُ لأَنْظُرَنَّ إِلَى صَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُرِحَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وِسَادَةٌ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي طُولِهَا، فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الآيَاتِ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ آلِ عِمْرَانَ حَتَّى خَتَمَ، ثُمَّ أَتَى شَنًّا مُعَلَّقًا، فَأَخَذَهُ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ ثُمَّ جِئْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِي، ثُمَّ أَخَذَ بِأُذُنِي، فَجَعَلَ يَفْتِلُهَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men xolam Maymunaning oldida tunadim va: «Albatta Rasululloh ﷺning namoziga qarayman», dedim. Rasululloh ﷺga bir yostiq tashlandi; Rasululloh ﷺ uning uzunasiga (boʻ ylab) uxladilar; soʻng yuzlaridan uyquni artib, Al-Imron (surasi)ning oxirgi oʻn oyatini — to xatm qilgunlariga qadar — oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga kelib, uni olib, tahorat oldilar, soʻng turib namoz oʻqiy boshladilar. Men (ham) turib, u zot qilgan kabi qildim, soʻng kelib, u zotning yonida turdim. U zot qoʻ llarini boshimga qoʻ ydilar, soʻng qulogʻ imdan tutib, uni (sekin) bura boshladilar; soʻng ikki rakat, soʻng (yana) ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat oʻqiy boshladilar, soʻng vitr (oʻqidilar).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен холам Маймунанинг олдида тунадим ва: «Албатта Расулуллоҳ ﷺнинг намозига қарайман», дедим. Расулуллоҳ ﷺга бир ёстиқ ташланди; Расулуллоҳ ﷺ унинг узунасига (бў йлаб) ухладилар; сўнг юзларидан уйқуни артиб, Ал-Имрон (сураси)нинг охирги ўн оятини — то хатм қилгунларига қадар — ўқидилар; сўнг осилган бир мешга келиб, уни олиб, таҳорат олдилар, сўнг туриб намоз ўқий бошладилар. Мен (ҳам) туриб, у зот қилган каби қилдим, сўнг келиб, у зотнинг ёнида турдим. У зот қў лларини бошимга қў йдилар, сўнг қулоғ имдан тутиб, уни (секин) бура бошладилар; сўнг икки ракат, сўнг (яна) икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат ўқий бошладилар, сўнг витр (ўқидилар).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ خَالَتُهُ قَالَ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، ثُمَّ اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ بِيَدَيْهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ، ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي بِيَدِهِ الْيُمْنَى يَفْتِلُهَا، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, u Paygʻambar ﷺning zavjasi Maymunaning — u (Maymuna) uning xolasi (boʻ lgan holda) — oldida tunadi. (Ibn Abbos) aytdi: Men yostiqning eniga (koʻ ndalangiga) yotdim, Rasululloh ﷺ va oilasi esa uning uzunasiga yotdi. Rasululloh ﷺ uxladilar, to kecha yarim boʻ ldi — yoki undan sal oldin, yoki sal keyin — soʻng Rasululloh ﷺ uygʻ onib, ikki qoʻ llari bilan yuzlaridan uyquni arta boshladilar, soʻng Al-Imron surasining oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga turib, undan tahorat oldilar va tahoratini chiroyli qildilar, soʻng turib namoz oʻqiy boshladilar. Men (ham) u zot qilgan kabi qildim, soʻng borib, uning yonida turdim. Rasululloh ﷺ oʻ ng qoʻ llarini boshimga qoʻ yib, oʻ ng qoʻ li bilan qulogʻ imni tutib, uni bura boshladilar; soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat oʻqidilar, soʻng vitr oʻqidilar; soʻng — muazzin kelguniga qadar — yotdilar; soʻng turib, ikki yengil rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, у Пайғамбар ﷺнинг завжаси Маймунанинг — у (Маймуна) унинг холаси (бў лган ҳолда) — олдида тунади. (Ибн Аббос) айтди: Мен ёстиқнинг энига (кў ндалангига) ётдим, Расулуллоҳ ﷺ ва оиласи эса унинг узунасига ётди. Расулуллоҳ ﷺ ухладилар, то кеча ярим бў лди — ёки ундан сал олдин, ёки сал кейин — сўнг Расулуллоҳ ﷺ уйғ ониб, икки қў ллари билан юзларидан уйқуни арта бошладилар, сўнг Ал-Имрон сурасининг охирги ўн оятини ўқидилар; сўнг осилган бир мешга туриб, ундан таҳорат олдилар ва таҳоратини чиройли қилдилар, сўнг туриб намоз ўқий бошладилар. Мен (ҳам) у зот қилган каби қилдим, сўнг бориб, унинг ёнида турдим. Расулуллоҳ ﷺ ў нг қў лларини бошимга қў йиб, ў нг қў ли билан қулоғ имни тутиб, уни бура бошладилар; сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат ўқидилар, сўнг витр ўқидилар; сўнг — муаззин келгунига қадар — ётдилар; сўнг туриб, икки енгил ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ خَالَتُهُ قَالَ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ بِيَدِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ، ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي الْيُمْنَى يَفْتِلُهَا، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ ثُمَّ، اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, u Paygʻambar ﷺning zavjasi Maymunaning — u uning xolasi (boʻ lgan holda) — oldida tunadi. (Ibn Abbos) aytdi: Men yostiqning eniga yotdim, Rasululloh ﷺ va oilasi esa uning uzunasiga yotdi. Rasululloh ﷺ uxladilar, to kecha yarim boʻ lganida — yoki undan sal oldin, yoki sal keyin — Rasululloh ﷺ uygʻ onib, qoʻ li bilan yuzlaridan uyquni artib oʻ tirdilar, soʻng Al-Imron surasininng oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga turib, undan tahorat oldilar va tahoratini chiroyli qildilar, soʻng turib namoz oʻqiy boshladilar. Ibn Abbos aytdi: Men (ham) turib, u zot qilgan kabi qildim, soʻng borib, uning yonida turdim. Rasululloh ﷺ oʻ ng qoʻ llarini boshimga qoʻ yib, oʻ ng qulogʻ imni tutib, uni bura boshladilar; soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat oʻqidilar, soʻng vitr oʻqidilar; soʻng — muazzin kelguniga qadar — yotdilar; soʻng turib, ikki yengil rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, у Пайғамбар ﷺнинг завжаси Маймунанинг — у унинг холаси (бў лган ҳолда) — олдида тунади. (Ибн Аббос) айтди: Мен ёстиқнинг энига ётдим, Расулуллоҳ ﷺ ва оиласи эса унинг узунасига ётди. Расулуллоҳ ﷺ ухладилар, то кеча ярим бў лганида — ёки ундан сал олдин, ёки сал кейин — Расулуллоҳ ﷺ уйғ ониб, қў ли билан юзларидан уйқуни артиб ў тирдилар, сўнг Ал-Имрон сурасининнг охирги ўн оятини ўқидилар; сўнг осилган бир мешга туриб, ундан таҳорат олдилар ва таҳоратини чиройли қилдилар, сўнг туриб намоз ўқий бошладилар. Ибн Аббос айтди: Мен (ҳам) туриб, у зот қилган каби қилдим, сўнг бориб, унинг ёнида турдим. Расулуллоҳ ﷺ ў нг қў лларини бошимга қў йиб, ў нг қулоғ имни тутиб, уни бура бошладилар; сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат ўқидилар, сўнг витр ўқидилар; сўнг — муаззин келгунига қадар — ётдилар; сўнг туриб, икки енгил ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَجُلاً، كَانَتْ لَهُ يَتِيمَةٌ فَنَكَحَهَا، وَكَانَ لَهَا عَذْقٌ، وَكَانَ يُمْسِكُهَا عَلَيْهِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مِنْ نَفْسِهِ شَىْءٌ فَنَزَلَتْ فِيهِ ‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى‏}‏ أَحْسِبُهُ قَالَ كَانَتْ شَرِيكَتَهُ فِي ذَلِكَ الْعَذْقِ وَفِي مَالِهِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, bir kishining (qaramogʻ ida) bir yetim (qiz) bor edi; u uni nikohiga oldi. U (qiz)ning bir xurmo (daraxti) bor edi; u (er) uni — oʻ sha (xurmo) sababli — (nikohda) ushlab turardi, holbuki uning oʻ ziga (qizga nisbatan) hech bir (ragʻbat) yoʻq edi. Shunda u haqda ‹Va agar yetim (qiz)lar haqida adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz...› (Niso surasi, 3) (oyati) nozil boʻ ldi. — (Rovi): «Oʻ ylaymanki, u: ‹(Qiz) oʻ sha xurmoda va uning molida uning sherigi edi› dedi», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, бир кишининг (қарамоғ ида) бир етим (қиз) бор эди; у уни никоҳига олди. У (қиз)нинг бир хурмо (дарахти) бор эди; у (эр) уни — ў ша (хурмо) сабабли — (никоҳда) ушлаб турарди, ҳолбуки унинг ў зига (қизга нисбатан) ҳеч бир (рағбат) йўқ эди. Шунда у ҳақда ‹Ва агар етим (қиз)лар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз...› (Нисо сураси, 3) (ояти) нозил бў лди. — (Рови): «Ў йлайманки, у: ‹(Қиз) ў ша хурмода ва унинг молида унинг шериги эди› деди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، تَعَالَى ‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي، هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، تَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ وَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا، فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا، فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ، فَنُهُوا عَنْ أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ، وَيَبْلُغُوا لَهُنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ فِي الصَّدَاقِ، فَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ وَإِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ‏}‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ‏}‏ رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ قَالَتْ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا عَنْ مَنْ رَغِبُوا فِي مَالِهِ وَجَمَالِهِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، إِلاَّ بِالْقِسْطِ، مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلاَتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ‏.‏

(Urva ibn Zubayr aytdi:) U Oishadan Alloh taoloning ‹Va agar yetim (qiz)lar haqida adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz...› (Niso surasi, 3) degan soʻzi haqida soʻradi. U (Oisha): «Ey jiyanim, bu — vasiysining qaramogʻ idagi, uning molida sherik boʻ lgan yetim qizdir; uning moli va goʻ zalligi vasiyiga yoqadi-yu, vasiy — uning mahrida adolat qilmay (yaʼni boshqalar beradigan mahrdek bermay) — unga uylanmoqchi boʻ ladi. Shu sababli ular — (qizlarga) adolat qilib, mahrda ularning eng yuqori (odatdagi) meʼyoriga yetkazmaguncha — bunday (yetim) qizlarga uylanishdan qaytarildi; soʻng ular oʻ zlariga maʼqul boshqa ayollarga uylanishga buyurildi», dedi. Urva aytdi: Oisha aytdi: «Odamlar bu oyatdan keyin Rasululloh ﷺdan fatvo soʻradilar; shunda Alloh: ‹Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar...› (Niso surasi, 127) (oyatini) nozil qildi.» Oisha aytdi: «Alloh taoloning boshqa bir oyatdagi ‹...va ularga uylanishni ragʻbat qilasizlar...› (Niso surasi, 127) degan soʻzi — biringizning — moli va goʻ zalligi oz boʻ lgan yetim (qizi)dan yuz oʻ girishi (uylanishni istamasligi)dir.» (Oisha): «Shu sababli ular — (qizlar) moli va goʻ zalligi oz boʻ lganda (ulardan) yuz oʻ girishlari uchun — moli va goʻ zaligiga ragʻbat qilgan yetim qizlarga — faqat adolat (qist) bilan boʻ lmasa — uylanishdan qaytarildi», dedi.(Урва ибн Зубайр айтди:) У Оишадан Аллоҳ таолонинг ‹Ва агар етим (қиз)лар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз...› (Нисо сураси, 3) деган сўзи ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним, бу — васийсининг қарамоғ идаги, унинг молида шерик бў лган етим қиздир; унинг моли ва гў заллиги васийига ёқади-ю, васий — унинг маҳрида адолат қилмай (яъни бошқалар берадиган маҳрдек бермай) — унга уйланмоқчи бў лади. Шу сабабли улар — (қизларга) адолат қилиб, маҳрда уларнинг энг юқори (одатдаги) меъёрига етказмагунча — бундай (етим) қизларга уйланишдан қайтарилди; сўнг улар ў зларига маъқул бошқа аёлларга уйланишга буюрилди», деди. Урва айтди: Оиша айтди: «Одамлар бу оятдан кейин Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўрадилар; шунда Аллоҳ: ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар...› (Нисо сураси, 127) (оятини) нозил қилди.» Оиша айтди: «Аллоҳ таолонинг бошқа бир оятдаги ‹...ва уларга уйланишни рағбат қиласизлар...› (Нисо сураси, 127) деган сўзи — бирингизнинг — моли ва гў заллиги оз бў лган етим (қизи)дан юз ў гириши (уйланишни истамаслиги)дир.» (Оиша): «Шу сабабли улар — (қизлар) моли ва гў заллиги оз бў лганда (улардан) юз ў гиришлари учун — моли ва гў залигига рағбат қилган етим қизларга — фақат адолат (қист) билан бў лмаса — уйланишдан қайтарилди», деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="4" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ‏}‏ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مَالِ الْيَتِيمِ إِذَا كَانَ فَقِيرًا، أَنَّهُ يَأْكُلُ مِنْهُ مَكَانَ قِيَامِهِ عَلَيْهِ، بِمَعْرُوفٍ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) — Alloh taoloning ‹Kim boy boʻ lsa, oʻzini tiysin; kim faqir boʻ lsa, maʼruf bilan yesin› (Niso surasi, 6) degan soʻzi haqida) (aytdi)ki, u (oyat) yetim moli haqida nozil boʻ ldi: agar (vasiy) faqir boʻ lsa, undan (yetim molidan) — uni (boshqarib) turishi evaziga — maʼruf (oʻ rincha) bilan yeydi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — Аллоҳ таолонинг ‹Ким бой бў лса, ўзини тийсин; ким фақир бў лса, маъруф билан есин› (Нисо сураси, 6) деган сўзи ҳақида) (айтди)ки, у (оят) етим моли ҳақида нозил бў лди: агар (васий) фақир бў лса, ундан (етим молидан) — уни (бошқариб) туриши эвазига — маъруф (ў ринча) билан ейди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="8" aya_end="8"]{‏وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ‏}‏ قَالَ هِيَ مُحْكَمَةٌ وَلَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ‏.‏ تَابَعَهُ سَعِيدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏.‏

(Ikrima, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) ‹Va taqsimlash paytida qarindoshlar, yetimlar va miskinlar hozir boʻ lsalar...› (Niso surasi, 8). U (Ibn Abbos): «U — muhkam (amaldagi)dir, mansux (bekor qilingan) emas», dedi. Unga Saʼid ibn Jubayr (ham) Ibn Abbosdan (rivoyatda) mutobaat qildi (qoʻ shildi).(Икрима, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) ‹Ва тақсимлаш пайтида қариндошлар, етимлар ва мискинлар ҳозир бў лсалар...› (Нисо сураси, 8). У (Ибн Аббос): «У — муҳкам (амалдаги)дир, мансух (бекор қилинган) эмас», деди. Унга Саъид ибн Жубайр (ҳам) Ибн Аббосдан (ривоятда) мутобаат қилди (қў шилди).

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ مُنْكَدِرٍ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ عَادَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ فِي بَنِي سَلِمَةَ مَاشِيَيْنِ فَوَجَدَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ أَعْقِلُ، فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ، ثُمَّ رَشَّ عَلَىَّ، فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ مَا تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي مَالِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="11" aya_end="11"]{‏يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ‏}‏

(Jobir (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr — Banu Salimada, piyoda (yurgan holda) — meni (kasal holda) yoʻqlab keldilar. Paygʻambar ﷺ meni — aqlim (hushim) yoʻq (behush) holda — topdilar. U zot suv soʻrab, undan tahorat oldilar, soʻng (suvni) menga sepdilar; men oʻ ziga keldim va: «Ey Allohning Rasuli, molimda nima qilishimni buyurasiz?» dedim. Shunda ‹Alloh sizlarga farzandlaringiz (merosi) haqida buyuradi...› (Niso surasi, 11) (oyati) nozil boʻ ldi.(Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр — Бану Салимада, пиёда (юрган ҳолда) — мени (касал ҳолда) йўқлаб келдилар. Пайғамбар ﷺ мени — ақлим (ҳушим) йўқ (беҳуш) ҳолда — топдилар. У зот сув сўраб, ундан таҳорат олдилар, сўнг (сувни) менга сепдилар; мен ў зига келдим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, молимда нима қилишимни буюрасиз?» дедим. Шунда ‹Аллоҳ сизларга фарзандларингиз (мероси) ҳақида буюради...› (Нисо сураси, 11) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسَ وَالثُّلُثَ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبُعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Mol (meros) bola uchun, vasiyat esa ota-ona uchun edi. Soʻng Alloh bundan xohlaganini nasx qildi: erkak uchun ikki ayolning ulushicha (meros) qildi; ota-onaning har biri uchun oltidan bir va uchdan bir (ulush) qildi; ayol (xotin) uchun sakkizdan bir va toʻrtdan bir, er uchun esa yarmi va toʻrtdan birni (belgiladi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мол (мерос) бола учун, васият эса ота-она учун эди. Сўнг Аллоҳ бундан хоҳлаганини насх қилди: эркак учун икки аёлнинг улушича (мерос) қилди; ота-онанинг ҳар бири учун олтидан бир ва учдан бир (улуш) қилди; аёл (хотин) учун саккиздан бир ва тўртдан бир, эр учун эса ярми ва тўртдан бирни (белгилади).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،‏.‏ قَالَ الشَّيْبَانِيُّ وَذَكَرَهُ أَبُو الْحَسَنِ السُّوَائِيُّ وَلاَ أَظُنُّهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="4" aya_start="19" aya_end="19"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ‏}‏ قَالَ كَانُوا إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ، إِنْ شَاءَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا، وَإِنْ شَاءُوا زَوَّجُوهَا، وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يُزَوِّجُوهَا، فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlarga ayollarni majburan meros qilib olishingiz halol emas; ularga — bergan (mahr)ingizning baʼzisini olib qoʻ yish uchun — qiyinchilik qilmanglar...› (Niso surasi, 19) (haqida)) aytdi: (Johiliyatda) bir kishi vafot etsa, uning avliyolari (qarindoshlari) uning xotiniga (boshqalardan) haqliroq boʻ lar edi: ularning baʼzisi xohlasa unga (oʻ zi) uylanar, xohlasalar uni (boshqaga) turmushga berar, xohlasalar bermas edilar; shunday qilib, ular (xotin)ning oʻ z ahlidan koʻ ra unga haqliroq edilar. Shu haqda mana shu oyat nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Эй иймон келтирганлар! Сизларга аёлларни мажбуран мерос қилиб олишингиз ҳалол эмас; уларга — берган (маҳр)ингизнинг баъзисини олиб қў йиш учун — қийинчилик қилманглар...› (Нисо сураси, 19) (ҳақида)) айтди: (Жоҳилиятда) бир киши вафот эца, унинг авлиёлари (қариндошлари) унинг хотинига (бошқалардан) ҳақлироқ бў лар эди: уларнинг баъзиси хоҳласа унга (ў зи) уйланар, хоҳласалар уни (бошқага) турмушга берар, хоҳласалар бермас эдилар; шундай қилиб, улар (хотин)нинг ў з аҳлидан кў ра унга ҳақлироқ эдилар. Шу ҳақда мана шу оят нозил бў лди.

حَدَّثَنِي الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ إِدْرِيسَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاس ٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ قَالَ وَرَثَةً‏.‏ ‏{‏وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الْمُهَاجِرُ الأَنْصَارِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ لِلأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ نُسِخَتْ، ثُمَّ قَالَ ‏{‏وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏}‏ مِنَ النَّصْرِ، وَالرِّفَادَةِ وَالنَّصِيحَةِ، وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ وَيُوصِي لَهُ‏.‏ سَمِعَ أَبُو أُسَامَةَ إِدْرِيسَ، وَسَمِعَ إِدْرِيسُ طَلْحَةَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Va har biriga vorislar belgiladik› (Niso surasi, 33) (haqida)) aytdi: (‹mavoliy›) — vorislar (degani). ‹Va qasamlaringiz bogʻlagan (ahddosh)lar›ga kelsak: muhojirlar Madinaga kelganlarida, muhojir — Paygʻambar ﷺ ular orasida (oʻ rnatgan) birodarlik sababli — ansoriydan, uning (oʻ z) qondoshlaridan tashqari, meros olar edi. ‹Va har biriga vorislar belgiladik› (oyati) nozil boʻ lganida, u (meros) nasx qilindi. Soʻng (Alloh): ‹Va qasamlaringiz bogʻlagan (ahddosh)lar› (degani) — nusrat (yordam), rifoda (moddiy koʻ mak) va nasihat (jihatidan boʻ ladi); meros esa (ular orasidan) ketdi, lekin unga (ahddoshga) vasiyat qilinadi (dedi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Ва ҳар бирига ворислар белгиладик› (Нисо сураси, 33) (ҳақида)) айтди: (‹маволий›) — ворислар (дегани). ‹Ва қасамларингиз боғлаган (аҳддош)лар›га келсак: муҳожирлар Мадинага келганларида, муҳожир — Пайғамбар ﷺ улар орасида (ў рнатган) биродарлик сабабли — ансорийдан, унинг (ў з) қондошларидан ташқари, мерос олар эди. ‹Ва ҳар бирига ворислар белгиладик› (ояти) нозил бў лганида, у (мерос) насх қилинди. Сўнг (Аллоҳ): ‹Ва қасамларингиз боғлаган (аҳддош)лар› (дегани) — нусрат (ёрдам), рифода (моддий кў мак) ва насиҳат (жиҳатидан бў лади); мерос эса (улар орасидан) кетди, лекин унга (аҳддошга) васият қилинади (деди).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَرَ، حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ أُنَاسًا فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ، هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ بِالظَّهِيرَةِ، ضَوْءٌ لَيْسَ فِيهَا سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، ضَوْءٌ لَيْسَ فِيهَا سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِلاَّ كَمَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ أَحَدِهِمَا، إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ تَتْبَعُ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ‏.‏ فَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ مِنَ الأَصْنَامِ وَالأَنْصَابِ إِلاَّ يَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ، حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ، بَرٌّ أَوْ فَاجِرٌ وَغُبَّرَاتُ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَيُدْعَى الْيَهُودُ فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ عُزَيْرَ ابْنَ اللَّهِ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُمْ كَذَبْتُمْ، مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ، فَمَاذَا تَبْغُونَ فَقَالُوا عَطِشْنَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا‏.‏ فَيُشَارُ أَلاَ تَرِدُونَ، فَيُحْشَرُونَ إِلَى النَّارِ كَأَنَّهَا سَرَابٌ، يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ، ثُمَّ يُدْعَى النَّصَارَى، فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُمْ كَذَبْتُمْ، مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُمْ مَاذَا تَبْغُونَ فَكَذَلِكَ مِثْلَ الأَوَّلِ، حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ مِنْ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ، أَتَاهُمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فِي أَدْنَى صُورَةٍ مِنَ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا، فَيُقَالُ مَاذَا تَنْتَظِرُونَ تَتْبَعُ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ‏.‏ قَالُوا فَارَقْنَا النَّاسَ فِي الدُّنْيَا عَلَى أَفْقَرِ مَا كُنَّا إِلَيْهِمْ، وَلَمْ نُصَاحِبْهُمْ، وَنَحْنُ نَنْتَظِرُ رَبَّنَا الَّذِي كُنَّا نَعْبُدُ‏.‏ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ، فَيَقُولُونَ لاَ نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ zamonida baʼzi odamlar: «Ey Allohning Rasuli, biz qiyomat kuni Robbimizni koʻ ramizmi?» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha; sizlar quyoshni — buluti yoʻq, yorugʻ (osmonda) — peshin (paytida) koʻ rishda (bir-biringizga) zarar (xalal) qilasizmi (bir-biringizni siqib toʻsasizmi)?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedi. U zot: «Toʻ lin oy kechasida oyni — buluti yoʻq (osmonda) koʻ rishda zarar qilasizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlar Alloh azza va jallani qiyomat kuni koʻ rishda — ularning (quyosh-oyning) birini koʻ rishda zarar qilmaganingizdek (boshqa) zarar koʻ rmaysiz. Qiyomat kuni boʻ lganida, bir munodiy: ‹Har bir ummat oʻ zi ibodat qilgan (narsa)ga ergashsin› deb nido qiladi. Shunda Allohdan oʻ zga — butlar va sanamlarga ibodat qilgan hech kim qolmaydi, illo doʻ zaxga tushib ketaveradi, to faqat Allohga ibodat qilgan — yaxshi yoki fojir — (kishilar) va ahli kitobning qoldiqlari qolguniga qadar. Soʻng yahudiylar chaqiriladi va ularga: ‹Sizlar kimga ibodat qilar edingiz?› deyiladi. Ular: ‹Biz Uzayr — Allohning oʻgʻ liga ibodat qilar edik› deydi. Ularga: ‹Yolgʻon aytdinglar; Alloh na juft, na farzand tutdi; (endi) nima istaysiz?› deyiladi. Ular: ‹Tashna boʻ ldik, ey Robbimiz, bizni sugʻorgin› deydi. Shunda ularga: ‹(Suvga) tushmaysizlarmi?› deb ishora qilinadi va ular doʻ zaxga — u (doʻ zax) sarob (kabi), baʼzisi baʼzisini singdirib (yutib) turgan holda — toʻplanadi; ular doʻ zaxga tushib ketaveradi. Soʻng nasroniylar chaqiriladi va ularga: ‹Sizlar kimga ibodat qilar edingiz?› deyiladi. Ular: ‹Biz Masih — Allohning oʻgʻ liga ibodat qilar edik› deydi. Ularga: ‹Yolgʻon aytdinglar; Alloh na juft, na farzand tutdi› deyiladi. Ularga: ‹Nima istaysiz?› deyiladi; (soʻng) avvalgisining misli (takrorlanadi), to faqat Allohga ibodat qilgan — yaxshi yoki fojir — (kishilar) qolguniga qadar. Shunda ularga olamlar Robbi — ular (avval) koʻ rgan suratdan boshqa eng yaqin bir suratda — keladi va: ‹Nimani kutmoqdasiz? Har bir ummat oʻ zi ibodat qilgan (narsa)ga ergashsin› deyiladi. Ular: ‹Biz dunyoda — odamlarga eng muhtoj boʻ lgan paytimizda — ulardan ajraldik (ularga qoʻ shilmadik) va ular bilan (sherik) boʻ lmadik; biz oʻ zimiz ibodat qilgan Robbimizni kutmoqdamiz› deydi. (Alloh): ‹Men sizlarning Robbingizman› deydi. Ular: ‹Biz Allohga hech narsani sherik qilmaymiz› deydi — ikki yoki uch marta.»(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ замонида баъзи одамлар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз қиёмат куни Роббимизни кў рамизми?» деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа; сизлар қуёшни — булути йўқ, ёруғ (осмонда) — пешин (пайтида) кў ришда (бир-бирингизга) зарар (халал) қиласизми (бир-бирингизни сиқиб тўсасизми)?» дедилар. Улар: «Йўқ», деди. У зот: «Тў лин ой кечасида ойни — булути йўқ (осмонда) кў ришда зарар қиласизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», деди. Пайғамбар ﷺ: «Сизлар Аллоҳ азза ва жаллани қиёмат куни кў ришда — уларнинг (қуёш-ойнинг) бирини кў ришда зарар қилмаганингиздек (бошқа) зарар кў рмайсиз. Қиёмат куни бў лганида, бир мунодий: ‹Ҳар бир уммат ў зи ибодат қилган (нарса)га эргашсин› деб нидо қилади. Шунда Аллоҳдан ў зга — бутлар ва санамларга ибодат қилган ҳеч ким қолмайди, илло дў захга тушиб кетаверади, то фақат Аллоҳга ибодат қилган — яхши ёки фожир — (кишилар) ва аҳли китобнинг қолдиқлари қолгунига қадар. Сўнг яҳудийлар чақирилади ва уларга: ‹Сизлар кимга ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Узайр — Аллоҳнинг ўғ лига ибодат қилар эдик› дейди. Уларга: ‹Ёлғон айтдинглар; Аллоҳ на жуфт, на фарзанд тутди; (энди) нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Ташна бў лдик, эй Роббимиз, бизни суғоргин› дейди. Шунда уларга: ‹(Сувга) тушмайсизларми?› деб ишора қилинади ва улар дў захга — у (дў зах) сароб (каби), баъзиси баъзисини сингдириб (ютиб) турган ҳолда — тўпланади; улар дў захга тушиб кетаверади. Сўнг насронийлар чақирилади ва уларга: ‹Сизлар кимга ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Масиҳ — Аллоҳнинг ўғ лига ибодат қилар эдик› дейди. Уларга: ‹Ёлғон айтдинглар; Аллоҳ на жуфт, на фарзанд тутди› дейилади. Уларга: ‹Нима истайсиз?› дейилади; (сўнг) аввалгисининг мисли (такрорланади), то фақат Аллоҳга ибодат қилган — яхши ёки фожир — (кишилар) қолгунига қадар. Шунда уларга оламлар Робби — улар (аввал) кў рган суратдан бошқа энг яқин бир суратда — келади ва: ‹Нимани кутмоқдасиз? Ҳар бир уммат ў зи ибодат қилган (нарса)га эргашсин› дейилади. Улар: ‹Биз дунёда — одамларга энг муҳтож бў лган пайтимизда — улардан ажралдик (уларга қў шилмадик) ва улар билан (шерик) бў лмадик; биз ў зимиз ибодат қилган Роббимизни кутмоқдамиз› дейди. (Аллоҳ): ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Биз Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаймиз› дейди — икки ёки уч марта.»

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ يَحْيَى بَعْضُ الْحَدِيثِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ آقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى بَلَغْتُ ‏[quran sura="4" aya_start="41" aya_end="41"]{‏فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا‏}‏ قَالَ ‏"‏ أَمْسِكْ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ menga: «Menga (Qurʼon) oʻqib ber», dedilar. Men: «Sizga oʻqib beraymi — holbuki u sizga nozil qilingan-ku?» dedim. U zot: «Men uni oʻzimdan boshqadan eshitishni yaxshi koʻraman», dedilar. Shunda men u zotga Niso surasini oʻqib berdim, to ‹Har bir ummatdan bir guvoh keltirib, seni bularga qarshi guvoh qilib keltirganimizda (ahvol) qanday boʻ ladi?› (Niso surasi, 41) (oyatiga) yetganimda, u zot: «(Endi) toʻxta», dedilar. Shunda uning ikki koʻzi yosh toʻ kayotgan edi.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ менга: «Менга (Қуръон) ўқиб бер», дедилар. Мен: «Сизга ўқиб берайми — ҳолбуки у сизга нозил қилинган-ку?» дедим. У зот: «Мен уни ўзимдан бошқадан эшитишни яхши кўраман», дедилар. Шунда мен у зотга Нисо сурасини ўқиб бердим, то ‹Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтириб, сени буларга қарши гувоҳ қилиб келтирганимизда (аҳвол) қандай бў лади?› (Нисо сураси, 41) (оятига) етганимда, у зот: «(Энди) тўхта», дедилар. Шунда унинг икки кўзи ёш тў каётган эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ هَلَكَتْ قِلاَدَةٌ لأَسْمَاءَ فَبَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي طَلَبِهَا، رِجَالاً فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ وَلَيْسُوا عَلَى وُضُوءٍ‏.‏ وَلَمْ يَجِدُوا مَاءً، فَصَلَّوْا وَهُمْ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏.‏ يَعْنِي آيَةَ التَّيَمُّمِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Asmoning bir marjon (shoda)si yoʻqoldi; Paygʻambar ﷺ uni qidirishga (baʼzi) erkaklarni yubordilar. Namoz (vaqti) keldi, holbuki ular tahoratsiz edilar va suv (ham) topmadilar; shu sababli ular tahoratsiz holda namoz oʻqidilar. Shunda Alloh — yaʼni tayammum oyatini — nozil qildi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Асмонинг бир маржон (шода)си йўқолди; Пайғамбар ﷺ уни қидиришга (баъзи) эркакларни юбордилар. Намоз (вақти) келди, ҳолбуки улар таҳорациз эдилар ва сув (ҳам) топмадилар; шу сабабли улар таҳорациз ҳолда намоз ўқидилар. Шунда Аллоҳ — яъни таяммум оятини — нозил қилди.

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ، إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Allohga itoat qilinglar, Rasulga itoat qilinglar va oʻzingizdan boʻ lgan ish egalariga (ham itoat qilinglar)› (Niso surasi, 59) (haqida)) aytdi: U (oyat) Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy haqida — Paygʻambar ﷺ uni bir sariyyada (qoʻ shinda amir qilib) yuborganlarida — nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Аллоҳга итоат қилинглар, Расулга итоат қилинглар ва ўзингиздан бў лган иш эгаларига (ҳам итоат қилинглар)› (Нисо сураси, 59) (ҳақида)) айтди: У (оят) Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ҳақида — Пайғамбар ﷺ уни бир сарийяда (қў шинда амир қилиб) юборганларида — нозил бў лди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ خَاصَمَ الزُّبَيْرُ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ فِي شَرِيجٍ مِنَ الْحَرَّةِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ، ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ وَاسْتَوْعَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ حِينَ أَحْفَظَهُ الأَنْصَارِيُّ، كَانَ أَشَارَ عَلَيْهِمَا بِأَمْرٍ لَهُمَا فِيهِ سَعَةٌ‏.‏ قَالَ الزُّبَيْرُ فَمَا أَحْسِبُ هَذِهِ الآيَاتِ إِلاَّ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏

(Urva aytdi:) Zubayr bir ansoriy kishi bilan Harra (toshloq)dagi bir ariq (suv) toʻgʻ risida nizolashdi. Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr, (avval) sugʻor, soʻng suvni qoʻ shningga qoʻ yib yubor», dedilar. Ansoriy: «Ey Allohning Rasuli, (u) ammangizning oʻgʻ li boʻ lgani uchunmi (shunday hukm qilasiz)?» dedi. Shunda (Paygʻambar ﷺning) yuzlari oʻ zgardi, soʻng: «Ey Zubayr, (avval) sugʻor, soʻng suvni — devorlarga (suv izlariga) qaytguniga qadar — toʻ xtat, soʻng suvni qoʻ shningga qoʻ y», dedilar. Ansoriy uni (Paygʻambar ﷺni) gʻazablantirganida, Paygʻambar ﷺ Zubayrga — uning haqini toʻ liq (oʻz oʻrniga qoʻ yib) — hukmni ochiq-oydin (sarih) qildi; (avval esa) u zot ikkalasiga — ularga keng (imkon) boʻ lgan bir ishni ishora qilgan edilar. Zubayr: «Men bu oyatlarni faqat shu haqda nozil boʻ ldi deb oʻylayman: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oralarida chiqgan nizoda seni hakam qilmagunlaricha — (haqiqiy) iymon keltirmaydilar...› (Niso surasi, 65)», dedi.(Урва айтди:) Зубайр бир ансорий киши билан Ҳарра (тошлоқ)даги бир ариқ (сув) тўғ рисида низолашди. Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр, (аввал) суғор, сўнг сувни қў шнингга қў йиб юбор», дедилар. Ансорий: «Эй Аллоҳнинг Расули, (у) аммангизнинг ўғ ли бў лгани учунми (шундай ҳукм қиласиз)?» деди. Шунда (Пайғамбар ﷺнинг) юзлари ў згарди, сўнг: «Эй Зубайр, (аввал) суғор, сўнг сувни — деворларга (сув изларига) қайтгунига қадар — тў хтат, сўнг сувни қў шнингга қў й», дедилар. Ансорий уни (Пайғамбар ﷺни) ғазаблантирганида, Пайғамбар ﷺ Зубайрга — унинг ҳақини тў лиқ (ўз ўрнига қў йиб) — ҳукмни очиқ-ойдин (сариҳ) қилди; (аввал эса) у зот иккаласига — уларга кенг (имкон) бў лган бир ишни ишора қилган эдилар. Зубайр: «Мен бу оятларни фақат шу ҳақда нозил бў лди деб ўйлайман: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ораларида чиқган низода сени ҳакам қилмагунларича — (ҳақиқий) иймон келтирмайдилар...› (Нисо сураси, 65)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ نَبِيٍّ يَمْرَضُ إِلاَّ خُيِّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ أَخَذَتْهُ بُحَّةٌ شَدِيدَةٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏[quran sura="4" aya_start="69" aya_end="69"]{‏مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ‏}‏ فَعَلِمْتُ أَنَّهُ خُيِّرَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni: «Hech bir paygʻambar kasal boʻ lmaydi, illo dunyo bilan oxirat orasida ixtiyor beriladi», deb aytayotganlarini eshitdim. U zot oʻ zlari vafot etgan kasalliklarida, ularni qattiq tovush (xirillash) tutdi; men u zotni: ‹...Alloh neʼmat bergan zotlar — paygʻambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlar bilan birga...› (Niso surasi, 69) deb aytayotganlarini eshitdim va u zotga (ixtiyor) berilganini bildim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни: «Ҳеч бир пайғамбар касал бў лмайди, илло дунё билан охират орасида ихтиёр берилади», деб айтаётганларини эшитдим. У зот ў злари вафот этган касалликларида, уларни қаттиқ товуш (хириллаш) тутди; мен у зотни: ‹...Аллоҳ неъмат берган зотлар — пайғамбарлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳлар билан бирга...› (Нисо сураси, 69) деб айтаётганларини эшитдим ва у зотга (ихтиёр) берилганини билдим.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي، مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men va onam — (oʻ sha) ojizlar (mustazʼaflar)dan edik.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен ва онам — (ў ша) ожизлар (мустазъафлар)дан эдик.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، تَلاَ ‏[quran sura="4" aya_start="98" aya_end="98"]{‏ِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ‏}‏ قَالَ كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ‏.‏ وَيُذْكَرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏{‏حَصِرَتْ‏}‏ ضَاقَتْ ‏{‏تَلْوُوا‏}‏ أَلْسِنَتَكُمْ بِالشَّهَادَةِ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُهُ الْمُرَاغَمُ الْمُهَاجَرُ‏.‏ رَاغَمْتُ هَاجَرْتُ قَوْمِي‏.‏ ‏{‏مَوْقُوتًا‏}‏ مُوَقَّتًا وَقْتَهُ عَلَيْهِمْ‏.‏

(Ibn Abu Mulayka rivoyat qildi)ki, Ibn Abbos: ‹Faqat erkaklar, ayollar va bolalardan boʻ lgan ojizlar (mustasno)› (Niso surasi, 98) (oyatini) tilovat qildi va: «Men va onam — Alloh uzrli (deb) qabul qilgan (kishilar)dan edik», dedi. Ibn Abbosdan (rivoyatda yana): ‹hasirat› — toraydi (degani); ‹talvuu (alsinatakum)› — guvohlikda tillaringizni (egib, oʻzgartirib aytasiz) (degani) zikr qilinadi. Boshqa (rovi): ‹murogʻam› — hijrat (joyi) (degani); ‹rogʻamtu› — qavmimdan hijrat qildim (degani), dedi. ‹mavquta› — vaqtlangan, (Alloh) uning vaqtini ularga (belgilab qoʻ ygan) (degani).(Ибн Абу Мулайка ривоят қилди)ки, Ибн Аббос: ‹Фақат эркаклар, аёллар ва болалардан бў лган ожизлар (мустасно)› (Нисо сураси, 98) (оятини) тиловат қилди ва: «Мен ва онам — Аллоҳ узрли (деб) қабул қилган (кишилар)дан эдик», деди. Ибн Аббосдан (ривоятда яна): ‹ҳасират› — торайди (дегани); ‹талвуу (алсинатакум)› — гувоҳликда тилларингизни (эгиб, ўзгартириб айтасиз) (дегани) зикр қилинади. Бошқа (рови): ‹муроғам› — ҳижрат (жойи) (дегани); ‹роғамту› — қавмимдан ҳижрат қилдим (дегани), деди. ‹мавқута› — вақтланган, (Аллоҳ) унинг вақтини уларга (белгилаб қў йган) (дегани).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِت ٍ ـ رضى الله عنه ـ ‏[quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{‏فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ‏}‏ رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أُحُدٍ، وَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فِرْقَتَيْنِ فَرِيقٌ يَقُولُ اقْتُلْهُمْ‏.‏ وَفَرِيقٌ يَقُولُ لاَ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{‏فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ‏}‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الْخَبَثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ ‏"‏‏.‏

(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) — ‹Sizlarga nima boʻ ldiki, munofiqlar haqida ikki toifa boʻ lib qoldingiz?› (Niso surasi, 88) (haqida)) aytdi: Paygʻambar ﷺning ashobidan baʼzi odamlar Uhuddan (jangni tashlab) qaytdilar; odamlar ular haqida ikki firqaga boʻ lindi: bir firqa: «Ularni oʻ ldiraylik» derdi, boshqa firqa: «Yoʻq» derdi. Shunda ‹Sizlarga nima boʻ ldiki, munofiqlar haqida ikki toifa boʻ lib qoldingiz?› (Niso surasi, 88) (oyati) nozil boʻ ldi. U zot: «Albatta u (Madina) — Toyba (pok shahar)dir; u — olov kumush (metall)ning chiqindisini ketkazgandek — yomonni (palidni) ketkazadi», dedilar.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) — ‹Сизларга нима бў лдики, мунофиқлар ҳақида икки тоифа бў либ қолдингиз?› (Нисо сураси, 88) (ҳақида)) айтди: Пайғамбар ﷺнинг ашобидан баъзи одамлар Уҳуддан (жангни ташлаб) қайтдилар; одамлар улар ҳақида икки фирқага бў линди: бир фирқа: «Уларни ў лдирайлик» дерди, бошқа фирқа: «Йўқ» дерди. Шунда ‹Сизларга нима бў лдики, мунофиқлар ҳақида икки тоифа бў либ қолдингиз?› (Нисо сураси, 88) (ояти) нозил бў лди. У зот: «Албатта у (Мадина) — Тойба (пок шаҳар)дир; у — олов кумуш (металл)нинг чиқиндисини кетказгандек — ёмонни (палидни) кетказади», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مُغِيرَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ ‏{‏آيَةٌ‏}‏ اخْتَلَفَ فِيهَا أَهْلُ الْكُوفَةِ، فَرَحَلْتُ فِيهَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏}‏ هِيَ آخِرُ مَا نَزَلَ وَمَا نَسَخَهَا شَىْءٌ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Bir oyat (haqida) Kufa ahli ixtilof qildi; men u haqda Ibn Abbosga (oldiga) safar qilib bordim va undan u haqda soʻradim. U: «Bu oyat — ‹Va kim moʻminni qasdan oʻ ldirsa, jazosi — jahannamdir› (Niso surasi, 93) — eng oxirgi nozil boʻ lgan (oyat)lardan, uni hech narsa nasx qilmagan», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Бир оят (ҳақида) Куфа аҳли ихтилоф қилди; мен у ҳақда Ибн Аббосга (олдига) сафар қилиб бордим ва ундан у ҳақда сўрадим. У: «Бу оят — ‹Ва ким мўминни қасдан ў лдирса, жазоси — жаҳаннамдир› (Нисо сураси, 93) — энг охирги нозил бў лган (оят)лардан, уни ҳеч нарса насх қилмаган», деди.

حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="94" aya_end="94"]{‏وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا‏}‏‏.‏ قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانَ رَجُلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ فَلَحِقَهُ الْمُسْلِمُونَ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غُنَيْمَتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="4" aya_start="94" aya_end="94"]{‏عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا‏}‏ تِلْكَ الْغُنَيْمَةُ‏.‏ قَالَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ السَّلاَمَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Va sizlarga salom bergan kishiga: ‹Sen moʻmin emassan› demanglar› (Niso surasi, 94) (haqida)) aytdi: Bir kishi oʻz qoʻ ylari (podasi) ichida edi; musulmonlar unga yetib (duch) keldilar; u: «Assalomu alaykum», dedi, (lekin) ular uni oʻ ldirib, qoʻ ylarini oldilar. Shunda Alloh shu haqda ‹...dunyo hayotininng oʻ tkinchi matoini (istab)...› (Niso surasi, 94) degan soʻziga qadar (oyatini) nozil qildi — u (matoʼ) — oʻ sha qoʻ ylar edi. (Rovi:) Ibn Abbos ‹as-salaam›ni (mim bilan) oʻqidi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Ва сизларга салом берган кишига: ‹Сен мўмин эмассан› деманглар› (Нисо сураси, 94) (ҳақида)) айтди: Бир киши ўз қў йлари (подаси) ичида эди; мусулмонлар унга етиб (дуч) келдилар; у: «Ассалому алайкум», деди, (лекин) улар уни ў лдириб, қў йларини олдилар. Шунда Аллоҳ шу ҳақда ‹...дунё ҳаётининнг ў ткинчи матоини (истаб)...› (Нисо сураси, 94) деган сўзига қадар (оятини) нозил қилди — у (матў) — ў ша қў йлар эди. (Рови:) Ибн Аббос ‹ас-салаам›ни (мим билан) ўқиди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ السَّاعِدِيُّ، أَنَّهُ رَأَى مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهْوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ ـ وَكَانَ أَعْمَى ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى خِفْتُ أَنْ تُرَضَّ فَخِذِي، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy xabar berdi)ki, u Marvon ibnul-Hakamni masjidda koʻ rdi; «Men kelib, uning yoniga oʻ tirdim. U bizga — Zayd ibn Sobit unga xabar berganini — soʻzlab berdi: Rasululloh ﷺ unga ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar bilan Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar teng emas› (degan oyatni) imlo qilayotganlarida (yozdirayotganlarida), Ibn Ummu Maktum keldi — u (Zayd) buni menga imlo qilayotgan (paytda) edi — va: ‹Ey Allohning Rasuli, Allohga qasamki, agar jihodga qodir boʻ lganimda, albatta jihod qilgan boʻ lardim› dedi — u koʻ r edi. Shunda Alloh oʻ z Rasuliga ﷺ — uning soni mening sonim ustida (boʻ lgan holda) — (vahy) nozil qildi; (vahyning ogʻ irligi) menga shunchali ogʻ ir keldiki, sonim ezilib ketishidan qoʻ rqdim; soʻng (vahy) u zotdan koʻ tarildi. Alloh ‹...zarar (uzr) egalaridan boshqa...› (Niso surasi, 95) (soʻzini) nozil qildi», dedi.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий хабар берди)ки, у Марвон ибнул-Ҳакамни масжидда кў рди; «Мен келиб, унинг ёнига ў тирдим. У бизга — Зайд ибн Собит унга хабар берганини — сўзлаб берди: Расулуллоҳ ﷺ унга ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар билан Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар тенг эмас› (деган оятни) имло қилаётганларида (ёздираётганларида), Ибн Умму Мактум келди — у (Зайд) буни менга имло қилаётган (пайтда) эди — ва: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга қасамки, агар жиҳодга қодир бў лганимда, албатта жиҳод қилган бў лардим› деди — у кў р эди. Шунда Аллоҳ ў з Расулига ﷺ — унинг сони менинг соним устида (бў лган ҳолда) — (ваҳй) нозил қилди; (ваҳйнинг оғ ирлиги) менга шунчали оғ ир келдики, соним эзилиб кетишидан қў рқдим; сўнг (ваҳй) у зотдан кў тарилди. Аллоҳ ‹...зарар (узр) эгаларидан бошқа...› (Нисо сураси, 95) (сўзини) нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا فَكَتَبَهَا، فَجَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَشَكَا ضَرَارَتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar (jihod qiluvchilar bilan) teng emas› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ Zaydni chaqirdilar; u uni (oyatni) yozdi. Soʻng Ibn Ummu Maktum kelib, oʻz koʻ rligini (uzrini) shikoyat qildi. Shunda Alloh ‹...zarar (uzr) egalaridan boshqa...› (Niso surasi, 95) (soʻzini) nozil qildi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар (жиҳод қилувчилар билан) тенг эмас› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ Зайдни чақирдилар; у уни (оятни) ёзди. Сўнг Ибн Умму Мактум келиб, ўз кў рлигини (узрини) шикоят қилди. Шунда Аллоҳ ‹...зарар (узр) эгаларидан бошқа...› (Нисо сураси, 95) (сўзини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْعُوا فُلاَنًا ‏"‏‏.‏ فَجَاءَهُ وَمَعَهُ الدَّوَاةُ وَاللَّوْحُ أَوِ الْكَتِفُ فَقَالَ ‏"‏ اكْتُبْ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ وَخَلْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا ضَرِيرٌ‏.‏ فَنَزَلَتْ مَكَانَهَا ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar (jihod qiluvchilar bilan) teng emas› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ: «Falonchini chaqiringlar», dedilar. U — yonida siyohdon va lavh (taxta) yoki (tuya) kuragi (suyagi) boʻ lgan holda — keldi. U zot: «‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar bilan Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar teng emas› (deb) yoz», dedilar. Paygʻambar ﷺning ortida Ibn Ummu Maktum bor edi; u: «Ey Allohning Rasuli, men koʻ rman (zarir)», dedi. Shunda uning oʻ rniga ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar — zarar (uzr) egalaridan boshqa — Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar (bilan) teng emas› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ ldi.(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар (жиҳод қилувчилар билан) тенг эмас› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ: «Фалончини чақиринглар», дедилар. У — ёнида сиёҳдон ва лавҳ (тахта) ёки (туя) кураги (суяги) бў лган ҳолда — келди. У зот: «‹Мўминлардан ў тириб қолганлар билан Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар тенг эмас› (деб) ёз», дедилар. Пайғамбар ﷺнинг ортида Ибн Умму Мактум бор эди; у: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен кў рман (зарир)», деди. Шунда унинг ў рнига ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар — зарар (узр) эгаларидан бошқа — Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар (билан) тенг эмас› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ ح، وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، أَنَّ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar (teng emas)› (Niso surasi, 95) — Badrdan (oʻ tirib qolganlar) va Badrga chiqganlar (haqida)dir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар (тенг эмас)› (Нисо сураси, 95) — Бадрдан (ў тириб қолганлар) ва Бадрга чиқганлар (ҳақида)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، وَغَيْرُهُ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو الأَسْوَدِ، قَالَ قُطِعَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَعْثٌ فَاكْتُتِبْتُ فِيهِ، فَلَقِيتُ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرْتُهُ، فَنَهَانِي عَنْ ذَلِكَ أَشَدَّ النَّهْىِ، ثُمَّ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يُكَثِّرُونَ سَوَادَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِي السَّهْمُ فَيُرْمَى بِهِ، فَيُصِيبُ أَحَدَهُمْ فَيَقْتُلُهُ أَوْ يُضْرَبُ فَيُقْتَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ رَوَاهُ اللَّيْثُ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ‏.‏

(Muhammad ibn Abdurrahmon Abul-Asvad aytdi:) Madina ahliga bir (harbiy) safar (uchun askar yigʻ ish) belgilandi; men (ham) unga yozildim (roʻ yxatga olindim). Soʻng Ibn Abbosning mavlosi Ikrimani uchratib, unga (buni) xabar berdim; u meni bundan qattiq qaytardi, soʻng: «Menga Ibn Abbos xabar berdi: musulmonlardan baʼzi odamlar mushriklar bilan birga (boʻ lib), Rasululloh ﷺga qarshi mushriklarning sonini (qoʻ shinini) koʻ paytirar edilar; (jangda) bir oʻq kelib otilar, ulardan biriga tegib uni oʻ ldirar, yoki (qilich bilan) urilib oʻ ldirilar edi. Shunda Alloh ‹Albatta — oʻ zlariga zulm qilgan holda — farishtalar jonini oladiganlar...› (Niso surasi, 97) (oyatini) oxiriga qadar nozil qildi», dedi.(Муҳаммад ибн Абдурраҳмон Абул-Асвад айтди:) Мадина аҳлига бир (ҳарбий) сафар (учун аскар йиғ иш) белгиланди; мен (ҳам) унга ёзилдим (рў йхатга олиндим). Сўнг Ибн Аббоснинг мавлоси Икримани учратиб, унга (буни) хабар бердим; у мени бундан қаттиқ қайтарди, сўнг: «Менга Ибн Аббос хабар берди: мусулмонлардан баъзи одамлар мушриклар билан бирга (бў либ), Расулуллоҳ ﷺга қарши мушрикларнинг сонини (қў шинини) кў пайтирар эдилар; (жангда) бир ўқ келиб отилар, улардан бирига тегиб уни ў лдирар, ёки (қилич билан) урилиб ў лдирилар эди. Шунда Аллоҳ ‹Албатта — ў зларига зулм қилган ҳолда — фаришталар жонини оладиганлар...› (Нисо сураси, 97) (оятини) охирига қадар нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏{‏إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ‏}‏ قَالَ كَانَتْ أُمِّي مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Faqat ojizlar (mustazʼaflar mustasno)› (Niso surasi, 98) (haqida)) aytdi: Mening onam — Alloh uzrli (deb) qabul qilgan (kishilar)dan edi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Фақат ожизлар (мустазъафлар мустасно)› (Нисо сураси, 98) (ҳақида)) айтди: Менинг онам — Аллоҳ узрли (деб) қабул қилган (кишилар)дан эди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْعِشَاءَ إِذْ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ قَبْلَ أَنْ يَسْجُدَ ‏"‏ اللَّهُمَّ نَجِّ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، اللَّهُمَّ نَجِّ سَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ نَجِّ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ، اللَّهُمَّ نَجِّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ xufton (namozini) oʻqiyotgan paytlarida ‹Samiʼallohu liman hamidah› dedilar, soʻng sajdaga ketishdan oldin: «Allohim, Ayyosh ibn Abu Rabiani najot ber; Allohim, Salama ibn Hishomni najot ber; Allohim, Valid ibn Validni najot ber; Allohim, moʻminlardan boʻ lgan ojizlarni najot ber; Allohim, Muzar (qabilasi) ustigʻa (azob) qadamingni qattiq qil; Allohim, uni — Yusuf (zamonidagi) yillar kabi yillar (ochlik) qil», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ хуфтон (намозини) ўқиётган пайтларида ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› дедилар, сўнг саждага кетишдан олдин: «Аллоҳим, Айёш ибн Абу Рабиани нажот бер; Аллоҳим, Салама ибн Ҳишомни нажот бер; Аллоҳим, Валид ибн Валидни нажот бер; Аллоҳим, мўминлардан бў лган ожизларни нажот бер; Аллоҳим, Музар (қабиласи) устиға (азоб) қадамингни қаттиқ қил; Аллоҳим, уни — Юсуф (замонидаги) йиллар каби йиллар (очлик) қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى‏}‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفِ كَانَ جَرِيحًا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Agar yomgʻ irdan (sizlarga) ozor boʻ lsa yoki kasal boʻ lsangiz...› (Niso surasi, 102) (haqida)) (aytdi): Abdurrahmon ibn Avf yaralangan edi (yaʼni bu uzr unday holatlar uchun).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Агар ёмғ ирдан (сизларга) озор бў лса ёки касал бў лсангиз...› (Нисо сураси, 102) (ҳақида)) (айтди): Абдурраҳмон ибн Авф яраланган эди (яъни бу узр ундай ҳолатлар учун).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ : حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ‏}‏‏.‏ قَالَتْ هُوَ الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْيَتِيمَةُ، هُوَ وَلِيُّهَا وَوَارِثُهَا، فَأَشْرَكَتْهُ فِي مَالِهِ حَتَّى فِي الْعِذْقِ، فَيَرْغَبُ أَنْ يَنْكِحَهَا، وَيَكْرَهُ أَنْ يُزَوِّجَهَا رَجُلاً، فَيَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ بِمَا شَرِكَتْهُ فَيَعْضُلَهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) — ‹Va sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar; ayt: ‹Alloh ular haqida sizlarga fatvo beradi...› (degan oyatdan) to ‹...va ularga uylanishni ragʻbat qilasizlar› (Niso surasi, 127) (degan soʻzigacha) (haqida)) aytdi: (Bu) — yonida bir yetim (qiz) boʻ lgan erkakdir; u uning vasiysi va vorisi (boʻ lib), (qiz) uning molida — hatto xurmo (daraxti)da ham — unga sherikdir. U (er) unga oʻ zi uylanishni istaydi, lekin uni (boshqa) bir kishiga turmushga berishni yoqtirmaydi — (chunki u kishi) qiz unga sherik boʻ lgani kabi uning moliga sherik boʻ ladi — shu sababli uni (boshqaga tegishdan) toʻ sadi (man qiladi). Shu haqda mana shu oyat nozil boʻ ldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — ‹Ва сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар; айт: ‹Аллоҳ улар ҳақида сизларга фатво беради...› (деган оятдан) то ‹...ва уларга уйланишни рағбат қиласизлар› (Нисо сураси, 127) (деган сўзигача) (ҳақида)) айтди: (Бу) — ёнида бир етим (қиз) бў лган эркакдир; у унинг васийси ва вориси (бў либ), (қиз) унинг молида — ҳатто хурмо (дарахти)да ҳам — унга шерикдир. У (эр) унга ў зи уйланишни истайди, лекин уни (бошқа) бир кишига турмушга беришни ёқтирмайди — (чунки у киши) қиз унга шерик бў лгани каби унинг молига шерик бў лади — шу сабабли уни (бошқага тегишдан) тў сади (ман қилади). Шу ҳақда мана шу оят нозил бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ ‏[quran sura="4" aya_start="128" aya_end="128"]{‏وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا‏}‏‏.‏ قَالَتِ الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ لَيْسَ بِمُسْتَكْثِرٍ مِنْهَا يُرِيدُ أَنْ يُفَارِقَهَا فَتَقُولُ أَجْعَلُكَ مِنْ شَأْنِي فِي حِلٍّ‏.‏ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) — ‹Va agar bir ayol oʻz eridan nushuz (yuz oʻ girish) yoki iʼroz (befarqlik)dan qoʻrqsa› (Niso surasi, 128) (haqida)) aytdi: (Bu) — yonida bir ayol (xotin) boʻ lgan, lekin undan koʻ p (manfaat) istamaydigan, undan ajrashmoqchi boʻ lgan erdir; shunda (ayol): «Meni oʻz ishingda (nikohingda ushlab turishda) ozod (erkin) qil (yaʼni baʼzi haqlarimdan kechaman)», deydi. Shu haqda mana shu oyat nozil boʻ ldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — ‹Ва агар бир аёл ўз эридан нушуз (юз ў гириш) ёки иъроз (бефарқлик)дан қўрқса› (Нисо сураси, 128) (ҳақида)) айтди: (Бу) — ёнида бир аёл (хотин) бў лган, лекин ундан кў п (манфаат) истамайдиган, ундан ажрашмоқчи бў лган эрдир; шунда (аёл): «Мени ўз ишингда (никоҳингда ушлаб туришда) озод (эркин) қил (яъни баъзи ҳақларимдан кечаман)», дейди. Шу ҳақда мана шу оят нозил бў лди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ كُنَّا فِي حَلْقَةِ عَبْدِ اللَّهِ فَجَاءَ حُذَيْفَةُ حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا، فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ لَقَدْ أُنْزِلَ النِّفَاقُ عَلَى قَوْمٍ خَيْرٍ مِنْكُمْ‏.‏ قَالَ الأَسْوَدُ سُبْحَانَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏[quran sura="4" aya_start="145" aya_end="145"]{‏إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرَكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ‏}‏ فَتَبَسَّمَ عَبْدُ اللَّهِ، وَجَلَسَ حُذَيْفَةُ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ، فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ فَتَفَرَّقَ أَصْحَابُهُ، فَرَمَانِي بِالْحَصَا، فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ حُذَيْفَةُ عَجِبْتُ مِنْ ضَحِكِهِ، وَقَدْ عَرَفَ مَا قُلْتُ، لَقَدْ أُنْزِلَ النِّفَاقُ عَلَى قَوْمٍ كَانُوا خَيْرًا مِنْكُمْ، ثُمَّ تَابُوا فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ‏.‏

(Aswad aytdi:) Biz Abdulloh (ibn Masʼud)ning halqasida (majlisida) edik; Huzayfa kelib, ustimizda turdi, salom berdi, soʻng: «Sizlardan yaxshiroq boʻ lgan bir qavmga nifoq (munofiqlik) nozil boʻ lgan (sinov sifatida kelgan)», dedi. Aswad: «Subhanalloh! Alloh: ‹Albatta munofiqlar doʻ zaxning eng past tabaqasidadir› (Niso surasi, 145) deydi-ku», dedi. Abdulloh tabassum qildi; Huzayfa masjidning bir chetida oʻ tirdi. Abdulloh (oʻrnidan) turganida, ashobi tarqab ketdi; (Abdulloh) menga mayda tosh (otib ishora) qildi; men uning oldiga bordim. Huzayfa: «Men uning kulganidan ajablandim — holbuki u men aytgan (gap)ni bildi (angladi); (men aytmoqchi boʻ lganim:) sizlardan yaxshiroq boʻ lgan bir qavmga nifoq nozil boʻ lgan edi, soʻng ular tavba qildi va Alloh ularning tavbasini qabul qildi», dedi.(Асвад айтди:) Биз Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг ҳалқасида (мажлисида) эдик; Ҳузайфа келиб, устимизда турди, салом берди, сўнг: «Сизлардан яхшироқ бў лган бир қавмга нифоқ (мунофиқлик) нозил бў лган (синов сифатида келган)», деди. Асвад: «Субҳаналлоҳ! Аллоҳ: ‹Албатта мунофиқлар дў захнинг энг паст табақасидадир› (Нисо сураси, 145) дейди-ку», деди. Абдуллоҳ табассум қилди; Ҳузайфа масжиднинг бир четида ў тирди. Абдуллоҳ (ўрнидан) турганида, ашоби тарқаб кетди; (Абдуллоҳ) менга майда тош (отиб ишора) қилди; мен унинг олдига бордим. Ҳузайфа: «Мен унинг кулганидан ажабландим — ҳолбуки у мен айтган (гап)ни билди (англади); (мен айтмоқчи бў лганим:) сизлардан яхшироқ бў лган бир қавмга нифоқ нозил бў лган эди, сўнг улар тавба қилди ва Аллоҳ уларнинг тавбасини қабул қилди», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Hech kim uchun ‹Men Yunus ibn Mattadan yaxshiroqman› deyish lozim (toʻgʻ ri) emas», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Ҳеч ким учун ‹Мен Юнус ибн Маттадан яхшироқман› дейиш лозим (тўғ ри) эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا هِلاَلٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى فَقَدْ كَذَبَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Kim ‹Men Yunus ibn Mattadan yaxshiroqman› desa, albatta yolgʻon aytibdi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Ким ‹Мен Юнус ибн Маттадан яхшироқман› деса, албатта ёлғон айтибди», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ آخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ بَرَاءَةَ، وَآخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ ‏{‏يَسْتَفْتُونَكَ ‏}‏

(Baro (roziyallohu anhu) aytdi:) Nozil boʻ lgan oxirgi sura — Baroa (Tavba surasi); nozil boʻ lgan oxirgi oyat — ‹Sendan fatvo soʻraydilar...› (Niso surasi, 176) (oyatidir).(Баро (розияллоҳу анҳу) айтди:) Нозил бў лган охирги сура — Бароа (Тавба сураси); нозил бў лган охирги оят — ‹Сендан фатво сўрайдилар...› (Нисо сураси, 176) (оятидир).