حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يُحَدِّثُ أَنَّهُ قَالَ مَكَثْتُ سَنَةً أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ عَنْ آيَةٍ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَسْأَلَهُ هَيْبَةً لَهُ، حَتَّى خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعْتُ وَكُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ إِلَى الأَرَاكِ لِحَاجَةٍ لَهُ ـ قَالَ ـ فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّى فَرَغَ سِرْتُ مَعَهُ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْكَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ. قَالَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لأُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ هَذَا مُنْذُ سَنَةٍ، فَمَا أَسْتَطِيعُ هَيْبَةً لَكَ. قَالَ فَلاَ تَفْعَلْ مَا ظَنَنْتَ أَنَّ عِنْدِي مِنْ عِلْمٍ فَاسْأَلْنِي، فَإِنْ كَانَ لِي عِلْمٌ خَبَّرْتُكَ بِهِ ـ قَالَ ـ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ إِنْ كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَا نَعُدُّ لِلنِّسَاءِ أَمْرًا، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِنَّ مَا أَنْزَلَ وَقَسَمَ لَهُنَّ مَا قَسَمَ ـ قَالَ ـ فَبَيْنَا أَنَا فِي أَمْرٍ أَتَأَمَّرُهُ إِذْ قَالَتِ امْرَأَتِي لَوْ صَنَعْتَ كَذَا وَكَذَا ـ قَالَ ـ فَقُلْتُ لَهَا مَالَكِ وَلِمَا هَا هُنَا فِيمَا تَكَلُّفُكِ فِي أَمْرٍ أُرِيدُهُ. فَقَالَتْ لِي عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ مَا تُرِيدُ أَنْ تُرَاجَعَ أَنْتَ، وَإِنَّ ابْنَتَكَ لَتُرَاجِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ. فَقَامَ عُمَرُ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ مَكَانَهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ فَقَالَ لَهَا يَا بُنَيَّةُ إِنَّكِ لَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ. فَقَالَتْ حَفْصَةُ وَاللَّهِ إِنَّا لَنُرَاجِعُهُ. فَقُلْتُ. تَعْلَمِينَ أَنِّي أُحَذِّرُكِ عُقُوبَةَ اللَّهِ وَغَضَبَ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم يَا بُنَيَّةُ لاَ يَغُرَّنَّكِ هَذِهِ الَّتِي أَعْجَبَهَا حُسْنُهَا حُبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِيَّاهَا ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ قَالَ ثُمَّ خَرَجْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ لِقَرَابَتِي مِنْهَا فَكَلَّمْتُهَا. فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ دَخَلْتَ فِي كُلِّ شَىْءٍ، حَتَّى تَبْتَغِي أَنْ تَدْخُلَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَزْوَاجِهِ. فَأَخَذَتْنِي وَاللَّهِ أَخْذًا كَسَرَتْنِي عَنْ بَعْضِ مَا كُنْتُ أَجِدُ، فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا، وَكَانَ لِي صَاحِبٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِذَا غِبْتُ أَتَانِي بِالْخَبَرِ، وَإِذَا غَابَ كُنْتُ أَنَا آتِيهِ بِالْخَبَرِ، وَنَحْنُ نَتَخَوَّفُ مَلِكًا مِنْ مُلُوكِ غَسَّانَ، ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَسِيرَ إِلَيْنَا، فَقَدِ امْتَلأَتْ صُدُورُنَا مِنْهُ، فَإِذَا صَاحِبِي الأَنْصَارِيُّ يَدُقُّ الْبَابَ فَقَالَ افْتَحِ افْتَحْ. فَقُلْتُ جَاءَ الْغَسَّانِيُّ فَقَالَ بَلْ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ. اعْتَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَزْوَاجَهُ. فَقُلْتُ رَغَمَ أَنْفُ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ. فَأَخَذْتُ ثَوْبِيَ فَأَخْرُجُ حَتَّى جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ يَرْقَى عَلَيْهَا بِعَجَلَةٍ، وَغُلاَمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْوَدُ عَلَى رَأْسِ الدَّرَجَةِ فَقُلْتُ لَهُ قُلْ هَذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. فَأَذِنَ لِي ـ قَالَ عُمَرُ ـ فَقَصَصْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ، فَلَمَّا بَلَغْتُ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ تَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّهُ لَعَلَى حَصِيرٍ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ شَىْءٌ، وَتَحْتَ رَأْسِهِ وِسَادَةٌ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، وَإِنَّ عِنْدَ رِجْلَيْهِ قَرَظًا مَصْبُوبًا، وَعِنْدَ رَأْسِهِ أَهَبٌ مُعَلَّقَةٌ فَرَأَيْتُ أَثَرَ الْحَصِيرِ فِي جَنْبِهِ فَبَكَيْتُ فَقَالَ " مَا يُبْكِيكَ ". فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فِيمَا هُمَا فِيهِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ. فَقَالَ " أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الدُّنْيَا وَلَنَا الآخِرَةُ ".
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men bir yil — Umar ibnul-Xattobdan bir oyat haqida soʻrash(ni) istab — kutdim, (lekin) unga (boʻ lgan) hurmat (haybat) sababli undan soʻrolmadim, to u haj (qilgani) chiqdi; men (ham) u bilan (birga) chiqdim. Biz qaytayotganimizda — yoʻ lning bir (joyi)da edik — u bir hojati uchun arok (daraxtlari tomon)ga burildi. Men u (boʻ shab) tugatguncha uni kutib turdim, soʻng u bilan (birga) yurdim va: «Ey amir al-muʼminin, Paygʻambar ﷺning zavjalaridan unga (qarshi) bir-biriga yordam bergan (tazohur qilgan) ikki (ayol) kim?» dedim. U: «U — Hafsa va Oisha», dedi. Men: «Allohga qasamki, men sendan bu haqda — bir yildan beri — soʻrashni istar edim, (lekin) senga (boʻ lgan) hurmat sababli soʻrolmas edim», dedim. U: «Unday qilma; menda bir ilm bor deb oʻ ylagan (har) narsani — mendan soʻra; agar menda ilm boʻ lsa, senga uni xabar beraman», dedi. Soʻng Umar: «Allohga qasamki, biz johiliyatda ayollarni bir narsaga (eʼtiborga) sanamas edik, to Alloh ular haqida nozil qilgan (narsa)ni nozil qildi va ularga taqsimlagan (huquq)ni taqsimladi», dedi. (Umar:) «Men bir ishni oʻ ylab (rejalashib) turgan paytimda, xotinim: ‹Shunday-shunday qilsang (edi)› dedi. Men unga: ‹Senga nima (aralashasan)? Men istayotgan bir ishda oʻ zingni nega ovora qilasan?› dedim. U menga: ‹Senga qiziq (ajab), ey Ibn Xattob! Sen senga (gap) qaytarilishini (eʼtiroz qilinishni) istamaysan; holbuki sening qizing Rasululloh ﷺga — u zot kuni boʻ yi gʻ azabnok (xafa) yuradigan darajada — (gap) qaytaradi (eʼtiroz qiladi)›, dedi. Shunda Umar (oʻrnidan) turib, oʻ z joyida ridosini oldi va Hafsaning oldigʻa kirib: ‹Ey qizalogʻ im, sen Rasululloh ﷺga — u zot kuni boʻ yi gʻ azabnok yuradigan darajada — (gap) qaytaradigan ekansan?› dedi. Hafsa: ‹Allohga qasamki, biz unga (gap) qaytaramiz›, dedi.» (Umar dedi:) «Men (Hafsaga): ‹Bilginki, men seni Allohning jazosi va Uning Rasuli ﷺning gʻ azabidan ogohlantiraman; ey qizalogʻ im, bu — oʻ z goʻzalligi va Rasululloh ﷺning (unga) muhabbati uni kerintirgan (gʻ ururga solgan) (ayol) — yaʼni Oisha — seni aldab qoʻ ymasin› dedim. Soʻng (uydan) chiqib, Ummu Salamaning oldigʻa kirdim — unga qarindoshligim sababli — va u bilan (bu haqda) gaplashdim. Ummu Salama menga: ‹Senga qiziq (ajab), ey Ibn Xattob! Sen har narsaga aralashding, hatto Rasululloh ﷺ bilan uning zavjalari orasiga (ham) kirishni istayapsanmi?› dedi va — Allohga qasamki — meni shunday (qattiq) ushladiki, men topgan (his qilgan) baʼzi (gʻ ayratimni) sindirib (yumshatib) qoʻ ydi. Men uning huzuridan chiqdim.» (Umar dedi:) «Mening ansorlardan bir oshnam bor edi: men (majlisdan) gʻ oyib boʻ lsam, u menga xabar (yangilik)ni keltirar; u gʻ oyib boʻ lsa, men unga xabarni keltirar edim. Biz oʻ sha paytda Gʻ asson podshohlaridan bir podshohdan xavfsirar edik — bizga u biz tomonga (jangga) yurmoqchi (deb) zikr qilingan edi; (shu sababli) koʻ ngillarimiz undan toʻ lib (xavfga) toʻ lgan edi. Birdan oshnam — ansoriy — eshikni qoqdi va: ‹Och, och!› dedi. Men: ‹Gʻ assoniy keldimi?› dedim. U: ‹Yoʻq, balki undan (ham) qattiqroq: Rasululloh ﷺ oʻ z zavjalaridan ajraldilar (iʼtizol qildilar)› dedi. Men: ‹Hafsa va Oishaning burni yerga ishqalansin (xor boʻ lsin)!› dedim va kiyimimni olib (kiydim), chiqdim, to (masjidga) keldim — birdan Rasululloh ﷺ oʻ zlarining bir balandxonasida (mashruba) ediki, unga bir shoti (zinapoya) bilan chiqilar edi; Rasululloh ﷺning qora xizmatkori (gʻ ulom) zinaning boshida (turgan) edi. Men unga: ‹Bu — Umar ibnul-Xattob (keldi), deb ayt› dedim. (Gʻ ulom) menga ruxsat (soʻrab oldi). Men Rasululloh ﷺga bu hadisni soʻzlab berdim; Ummu Salamaning (gapi) hadisiga yetganimda, Rasululloh ﷺ tabassum qildilar — u zot bir boʻ yra (hasir) ustida ediki, u zot bilan uning (boʻ yraning) orasida hech narsa (toʻ shak) yoʻq, boshlari ostida ichi xurmo tolasidan (lif) toʻ ldirilgan charm yostiq, oyoqlari yonida toʻ kib qoʻ yilgan (oshlovchi) qaraz (barglari), boshlari (tomon)ida esa osigʻ liq (oshlanmagan) terilar bor edi. Men u zotning yonboshida boʻ yraning izini (asarini) koʻ rdim va yigʻ ladim. U zot: ‹Seni nima yigʻ latdi?› dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, albatta Kisro (Eron shohi) va Qaysar (Rum qaysari) oʻ z (farovonliklari) ichidadirlar, holbuki sen — Allohning Rasulisan!› dedim. U zot: ‹Dunyo ularniki, oxirat esa bizniki boʻ lishiga rozi emasmisan?› dedilar.»(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен бир йил — Умар ибнул-Хаттобдан бир оят ҳақида сўраш(ни) истаб — кутдим, (лекин) унга (бў лган) ҳурмат (ҳайбат) сабабли ундан сўролмадим, то у ҳаж (қилгани) чиқди; мен (ҳам) у билан (бирга) чиқдим. Биз қайтаётганимизда — йў лнинг бир (жойи)да эдик — у бир ҳожати учун арок (дарахтлари томон)га бурилди. Мен у (бў шаб) тугатгунча уни кутиб турдим, сўнг у билан (бирга) юрдим ва: «Эй амир ал-муъминин, Пайғамбар ﷺнинг завжаларидан унга (қарши) бир-бирига ёрдам берган (тазоҳур қилган) икки (аёл) ким?» дедим. У: «У — Ҳафса ва Оиша», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен сендан бу ҳақда — бир йилдан бери — сўрашни истар эдим, (лекин) сенга (бў лган) ҳурмат сабабли сўролмас эдим», дедим. У: «Ундай қилма; менда бир илм бор деб ў йлаган (ҳар) нарсани — мендан сўра; агар менда илм бў лса, сенга уни хабар бераман», деди. Сўнг Умар: «Аллоҳга қасамки, биз жоҳилиятда аёлларни бир нарсага (эътиборга) санамас эдик, то Аллоҳ улар ҳақида нозил қилган (нарса)ни нозил қилди ва уларга тақсимлаган (ҳуқуқ)ни тақсимлади», деди. (Умар:) «Мен бир ишни ў йлаб (режалашиб) турган пайтимда, хотиним: ‹Шундай-шундай қилсанг (эди)› деди. Мен унга: ‹Сенга нима (аралашасан)? Мен истаётган бир ишда ў зингни нега овора қиласан?› дедим. У менга: ‹Сенга қизиқ (ажаб), эй Ибн Хаттоб! Сен сенга (гап) қайтарилишини (эътироз қилинишни) истамайсан; ҳолбуки сенинг қизинг Расулуллоҳ ﷺга — у зот куни бў йи ғ азабнок (хафа) юрадиган даражада — (гап) қайтаради (эътироз қилади)›, деди. Шунда Умар (ўрнидан) туриб, ў з жойида ридосини олди ва Ҳафсанинг олдиға кириб: ‹Эй қизалоғ им, сен Расулуллоҳ ﷺга — у зот куни бў йи ғ азабнок юрадиган даражада — (гап) қайтарадиган экансан?› деди. Ҳафса: ‹Аллоҳга қасамки, биз унга (гап) қайтарамиз›, деди.» (Умар деди:) «Мен (Ҳафсага): ‹Билгинки, мен сени Аллоҳнинг жазоси ва Унинг Расули ﷺнинг ғ азабидан огоҳлантираман; эй қизалоғ им, бу — ў з гўзаллиги ва Расулуллоҳ ﷺнинг (унга) муҳаббати уни керинтирган (ғ урурга солган) (аёл) — яъни Оиша — сени алдаб қў ймасин› дедим. Сўнг (уйдан) чиқиб, Умму Саламанинг олдиға кирдим — унга қариндошлигим сабабли — ва у билан (бу ҳақда) гаплашдим. Умму Салама менга: ‹Сенга қизиқ (ажаб), эй Ибн Хаттоб! Сен ҳар нарсага аралашдинг, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ билан унинг завжалари орасига (ҳам) киришни истаяпсанми?› деди ва — Аллоҳга қасамки — мени шундай (қаттиқ) ушладики, мен топган (ҳис қилган) баъзи (ғ айратимни) синдириб (юмшатиб) қў йди. Мен унинг ҳузуридан чиқдим.» (Умар деди:) «Менинг ансорлардан бир ошнам бор эди: мен (мажлисдан) ғ ойиб бў лсам, у менга хабар (янгилик)ни келтирар; у ғ ойиб бў лса, мен унга хабарни келтирар эдим. Биз ў ша пайтда Ғ ассон подшоҳларидан бир подшоҳдан хавфсирар эдик — бизга у биз томонга (жангга) юрмоқчи (деб) зикр қилинган эди; (шу сабабли) кў нгилларимиз ундан тў либ (хавфга) тў лган эди. Бирдан ошнам — ансорий — эшикни қоқди ва: ‹Оч, оч!› деди. Мен: ‹Ғ ассоний келдими?› дедим. У: ‹Йўқ, балки ундан (ҳам) қаттиқроқ: Расулуллоҳ ﷺ ў з завжаларидан ажралдилар (иътизол қилдилар)› деди. Мен: ‹Ҳафса ва Оишанинг бурни ерга ишқалансин (хор бў лсин)!› дедим ва кийимимни олиб (кийдим), чиқдим, то (масжидга) келдим — бирдан Расулуллоҳ ﷺ ў зларининг бир баландхонасида (машруба) эдики, унга бир шоти (зинапоя) билан чиқилар эди; Расулуллоҳ ﷺнинг қора хизматкори (ғ улом) зинанинг бошида (турган) эди. Мен унга: ‹Бу — Умар ибнул-Хаттоб (келди), деб айт› дедим. (Ғ улом) менга рухсат (сўраб олди). Мен Расулуллоҳ ﷺга бу ҳадисни сўзлаб бердим; Умму Саламанинг (гапи) ҳадисига етганимда, Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар — у зот бир бў йра (ҳасир) устида эдики, у зот билан унинг (бў йранинг) орасида ҳеч нарса (тў шак) йўқ, бошлари остида ичи хурмо толасидан (лиф) тў лдирилган чарм ёстиқ, оёқлари ёнида тў киб қў йилган (ошловчи) қараз (барглари), бошлари (томон)ида эса осиғ лиқ (ошланмаган) терилар бор эди. Мен у зотнинг ёнбошида бў йранинг изини (асарини) кў рдим ва йиғ ладим. У зот: ‹Сени нима йиғ латди?› дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Кисро (Эрон шоҳи) ва Қайсар (Рум қайсари) ў з (фаровонликлари) ичидадирлар, ҳолбуки сен — Аллоҳнинг Расулисан!› дедим. У зот: ‹Дунё уларники, охират эса бизники бў лишига рози эмасмисан?› дедилар.»