Masruq ibn al-Ajda'

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَالْجِيَفَ، وَيَنْظُرَ أَحَدُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى الدُّخَانَ مِنَ الْجُوعِ، فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="16"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="44" aya_start="15" aya_end="16"]{‏عَائِدُونَ * يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقَدْ مَضَتِ الدُّخَانُ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ‏.‏

Masruq (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Biz Abdulloh bilan birga edik; u dedi: «Paygʻambar ﷺ odamlarning Islomni qabul qilishdan bosh tortganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga Yusuf (paygʻambar zamoni)dagi yetti (qahatchilik) yilidek (qahatchilik) yillarini yubor›, — dedilar. Bas, qahatchilik ularni bir yil (davomida) qamrab oldi va har turli (jonzot)ni shunchalik halok qildiki, odamlar terilarni, oʻliklarni va chirigan jasadlarni yeya boshladi. Ulardan biri osmonga qaraganda, ochlik tufayli (oʻzini) tutun koʻrayotgandek (his qilar) edi. Bas, Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni Allohga itoat qilishga va qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyuryapsan. Shubhasiz, qavming oʻlyapti, bas, ular uchun Allohga duo qil›, — dedi. Bas, Alloh (mana buni) nozil qildi: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut... Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda (sizlardan) intiqom olamiz› (Duxon, 10-16)». Ibn Masʼud qoʻshdi: «Al-batsha (yaʼni tutib olish) Badr jangida boʻldi; shubhasiz, tutun, al-batsha, al-lizom va Rum surasining oyati — bularning hammasi oʻtdi (roʻy berdi)».Масруқ (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Биз Абдуллоҳ билан бирга эдик; у деди: «Пайғамбар ﷺ одамларнинг Исломни қабул қилишдан бош тортганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга Юсуф (пайғамбар замони)даги етти (қаҳатчилик) йилидек (қаҳатчилик) йилларини юбор›, — дедилар. Бас, қаҳатчилик уларни бир йил (давомида) қамраб олди ва ҳар турли (жонзот)ни шунчалик ҳалок қилдики, одамлар териларни, ўликларни ва чириган жасадларни ея бошлади. Улардан бири осмонга қараганда, очлик туфайли (ўзини) тутун кўраётгандек (ҳис қилар) эди. Бас, Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни Аллоҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқаларини сақлашга буюряпсан. Шубҳасиз, қавминг ўляпти, бас, улар учун Аллоҳга дуо қил›, — деди. Бас, Аллоҳ (мана буни) нозил қилди: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут... Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда (сизлардан) интиқом оламиз› (Духон, 10-16)». Ибн Масъуд қўшди: «Ал-бацҳа (яъни тутиб олиш) Бадр жангида бўлди; шубҳасиз, тутун, ал-бацҳа, ал-лизом ва Рум сурасининг ояти — буларнинг ҳаммаси ўтди (рўй берди)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ أَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ إِنَّ قُرَيْشًا أَبْطَئُوا عَنِ الإِسْلاَمِ،، فَدَعَا عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَتَّى هَلَكُوا فِيهَا وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ، فَجَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ، جِئْتَ تَأْمُرُ بِصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِنَّ قَوْمَكَ هَلَكُوا، فَادْعُ اللَّهَ‏.‏ فَقَرَأَ ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="10"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ ثُمَّ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{‏يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ وَزَادَ أَسْبَاطٌ عَنْ مَنْصُورٍ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَسُقُوا الْغَيْثَ، فَأَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ سَبْعًا، وَشَكَا النَّاسُ كَثْرَةَ الْمَطَرِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلاَ عَلَيْنَا ‏"‏‏.‏ فَانْحَدَرَتِ السَّحَابَةُ عَنْ رَأْسِهِ، فَسُقُوا النَّاسُ حَوْلَهُمْ‏.‏

Masruq (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Bir kuni men Ibn Masʼudning oldiga bordim; u dedi: «Quraysh Islomni qabul qilishda kechikkanda, Paygʻambar ﷺ ularni laʼnatlashni Allohdan soʻradilar; bas, ular bir (qahatchilik) yiliga giriftor boʻldi; uning sababli ulardan koʻpchilik oʻldi va ular oʻliklarni yedi; va Abu Sufyon Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen odamlarni qarindoshlik aloqalarini saqlashga buyurishga kelding, holbuki qavming halok boʻlyapti; bas, Allohga duo qil!› — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ Duxon surasining (mana bu) muqaddas oyatlarini oʻqidilar: ‹Osmon ravshan tutun keltiradigan kunni kut› (Duxon, 10). Qahatchilik koʻtarilganda, odamlar yana kofirlik tomonga qaytdi. Allohning (Duxon surasidagi) soʻzi shunga ishora qiladi: ‹Biz (sizlarni) qattiq tutib oladigan kunda› (Duxon, 16). Va bu — Badr jangi kuni roʻy bergan (narsa) edi». Asbot Mansurdan (rivoyat qilib) qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ ular uchun duo qildilar va yetti kun davomida qattiq yomgʻir yogʻdi. Bas, odamlar haddan ortiq yomgʻirdan shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺ: ‹Allohim, atrofimizga, ustimizga emas›, — dedilar. Bas, bulutlar u zotning boshi ustidan tarqadi va atroflarga yomgʻir yogʻdi».Масруқ (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Бир куни мен Ибн Масъуднинг олдига бордим; у деди: «Қурайш Исломни қабул қилишда кечикканда, Пайғамбар ﷺ уларни лаънатлашни Аллоҳдан сўрадилар; бас, улар бир (қаҳатчилик) йилига гирифтор бўлди; унинг сабабли улардан кўпчилик ўлди ва улар ўликларни еди; ва Абу Суфён Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен одамларни қариндошлик алоқаларини сақлашга буюришга келдинг, ҳолбуки қавминг ҳалок бўляпти; бас, Аллоҳга дуо қил!› — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ Духон сурасининг (мана бу) муқаддас оятларини ўқидилар: ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут› (Духон, 10). Қаҳатчилик кўтарилганда, одамлар яна кофирлик томонга қайтди. Аллоҳнинг (Духон сурасидаги) сўзи шунга ишора қилади: ‹Биз (сизларни) қаттиқ тутиб оладиган кунда› (Духон, 16). Ва бу — Бадр жанги куни рўй берган (нарса) эди». Асбот Мансурдан (ривоят қилиб) қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ улар учун дуо қилдилар ва етти кун давомида қаттиқ ёмғир ёғди. Бас, одамлар ҳаддан ортиқ ёмғирдан шикоят қилди. Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас›, — дедилар. Бас, булутлар у зотнинг боши устидан тарқади ва атрофларга ёмғир ёғди».

حَدَّثَنِي عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَشْعَثَ، سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ مَسْرُوقًا، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَىُّ الْعَمَلِ كَانَ أَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتِ الدَّائِمُ‏.‏ قُلْتُ مَتَى كَانَ يَقُومُ قَالَتْ يَقُومُ إِذَا سَمِعَ الصَّارِخَ‏.

Masruq (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan Paygʻambar ﷺ ga eng sevimli amal qaysi edi, deb soʻradim. U: «Doimiy (uzluksiz) qilingan amal», — dedi. Men yana: «U zot (kechasi namoz uchun) qachon turar edilar?» — dedim. U: «U zot xoʻroz qichqirganini eshitib turar edilar», — dedi.Масруқ (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан Пайғамбар ﷺ га энг севимли амал қайси эди, деб сўрадим. У: «Доимий (узлуксиз) қилинган амал», — деди. Мен яна: «У зот (кечаси намоз учун) қачон турар эдилар?» — дедим. У: «У зот хўроз қичқирганини эшитиб турар эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنْ صَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِاللَّيْلِ‏.‏ فَقَالَتْ سَبْعٌ وَتِسْعٌ وَإِحْدَى عَشْرَةَ سِوَى رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ‏.‏

Masruq (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan Rasululloh ﷺ ning tungi namozi haqida soʻradim; u: «(U) bomdod namozining ikki rakati (yaʼni sunnati)dan tashqari yetti, toʻqqiz yoki oʻn bir rakat edi», — dedi.Масруқ (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан Расулуллоҳ ﷺ нинг тунги намози ҳақида сўрадим; у: «(У) бомдод намозининг икки ракати (яъни суннати)дан ташқари етти, тўққиз ёки ўн бир ракат эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، سَمِعْتُ الأَشْعَثَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ يَهُودِيَّةً، دَخَلَتْ عَلَيْهَا، فَذَكَرَتْ عَذَابَ الْقَبْرِ، فَقَالَتْ لَهَا أَعَاذَكِ اللَّهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ‏.‏ فَسَأَلَتْ عَائِشَةُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَذَابِ الْقَبْرِ فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ عَذَابُ الْقَبْرِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ صَلَّى صَلاَةً إِلاَّ تَعَوَّذَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ‏.‏ زَادَ غُنْدَرٌ ‏"‏ عَذَابُ الْقَبْرِ حَقٌّ ‏"‏‏.‏

Masruq (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha aytdiki, bir yahudiy ayol uning oldiga keldi va qabr azobini tilga olib, unga: «Alloh seni qabr azobidan saqlasin», — dedi. Bas, Oisha Rasululloh ﷺ dan qabr azobi haqida soʻradi. U zot: «Ha, qabrda azob (bor)», — dedilar. Oisha qoʻshdi: «Shundan keyin men Rasululloh ﷺ ni — oʻqigan har bir namozida qabr azobidan Allohga panoh tilamasdan — hech koʻrmadim».Масруқ (Оишадан) ривоят қилади: Оиша айтдики, бир яҳудий аёл унинг олдига келди ва қабр азобини тилга олиб, унга: «Аллоҳ сени қабр азобидан сақласин», — деди. Бас, Оиша Расулуллоҳ ﷺ дан қабр азоби ҳақида сўради. У зот: «Ҳа, қабрда азоб (бор)», — дедилар. Оиша қўшди: «Шундан кейин мен Расулуллоҳ ﷺ ни — ўқиган ҳар бир намозида қабр азобидан Аллоҳга паноҳ тиламасдан — ҳеч кўрмадим».

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ ابْنِ الأَشْوَعِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَأَيْنَ قَوْلُهُ ‏[quran sura="53" aya_start="8" aya_end="9"]{‏ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى‏}‏ قَالَتْ ذَاكَ جِبْرِيلُ كَانَ يَأْتِيهِ فِي صُورَةِ الرَّجُلِ، وَإِنَّهُ أَتَاهُ هَذِهِ الْمَرَّةَ فِي صُورَتِهِ الَّتِي هِيَ صُورَتُهُ، فَسَدَّ الأُفُقَ‏.‏

Masruq (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan Allohning: ‹Soʻng u (Jabroil) yaqinlashdi va (yanada) yaqin keldi; bas, (u) ikki yoy (oraligʻi) qadar yoki undan (ham) yaqinroq (masofada) edi› (Najm, 8-9) degan soʻzi haqida soʻradim. U: «U — Paygʻambar ﷺ ga (odatda) bir kishi qiyofasida keladigan Jabroil edi; lekin oʻsha safar u oʻzining haqiqiy va asl qiyofasida keldi va (u shu qadar ulkan ediki) butun ufqni qopladi», — deb javob berdi.Масруқ (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан Аллоҳнинг: ‹Сўнг у (Жаброил) яқинлашди ва (янада) яқин келди; бас, (у) икки ёй (оралиғи) қадар ёки ундан (ҳам) яқинроқ (масофада) эди› (Нажм, 8-9) деган сўзи ҳақида сўрадим. У: «У — Пайғамбар ﷺ га (одатда) бир киши қиёфасида келадиган Жаброил эди; лекин ўша сафар у ўзининг ҳақиқий ва асл қиёфасида келди ва (у шу қадар улкан эдики) бутун уфқни қоплади», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ أُمَّ رُومَانَ، وَهْىَ أُمُّ عَائِشَةَ، عَمَّا قِيلَ فِيهَا مَا قِيلَ قَالَتْ بَيْنَمَا أَنَا مَعَ عَائِشَةَ جَالِسَتَانِ، إِذْ وَلَجَتْ عَلَيْنَا امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، وَهْىَ تَقُولُ فَعَلَ اللَّهُ بِفُلاَنٍ وَفَعَلَ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ لِمَ قَالَتْ إِنَّهُ نَمَا ذِكْرَ الْحَدِيثِ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَىُّ حَدِيثٍ فَأَخْبَرَتْهَا‏.‏ قَالَتْ فَسَمِعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَخَرَّتْ مَغْشِيًّا عَلَيْهَا، فَمَا أَفَاقَتْ إِلاَّ وَعَلَيْهَا حُمَّى بِنَافِضٍ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا لِهَذِهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ حُمَّى أَخَذَتْهَا مِنْ أَجْلِ حَدِيثٍ تُحُدِّثَ بِهِ، فَقَعَدَتْ فَقَالَتْ وَاللَّهِ لَئِنْ حَلَفْتُ لاَ تُصَدِّقُونِي، وَلَئِنِ اعْتَذَرْتُ لاَ تَعْذِرُونِي، فَمَثَلِي وَمَثَلُكُمْ كَمَثَلِ يَعْقُوبَ وَبَنِيهِ، فَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ‏.‏ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ مَا أَنْزَلَ، فَأَخْبَرَهَا فَقَالَتْ بِحَمْدِ اللَّهِ لاَ بِحَمْدِ أَحَدٍ‏.‏

Masruq (Ummu Rumondan) rivoyat qiladi: Men Oishaning onasi Ummu Rumondan — Oishaga qarshi toʻqilgan tuhmat haqida — soʻradim. U: «Men Oisha bilan oʻtirganimda, bir ansoriy ayol oldimizga kelib: ‹Alloh falon-falon kishini halok qilsin›, — dedi. Men undan: ‹Nega bunday deyapsan?› — deb soʻradim. U: ‹Chunki u (bohtonli) gapni tarqatdi›, — deb javob berdi. Oisha: ‹Qanday gap?› — dedi. Soʻng u ayol unga (oʻsha) gapni aytdi. Oisha: ‹Abu Bakr va Allohning Rasuli ﷺ bu haqda eshitishganmi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha›, — dedi. Oisha (buni eshitib) hushidan ketib (yiqildi); hushiga kelganda, uni isitma tutib, tani titray boshladi. Paygʻambar ﷺ kelib: ‹Unga nima boʻldi?› — deb soʻradi. Men: ‹Tarqalgan bir gap (mish-mish) sababli uni isitma tutdi›, — dedim. Oisha (oʻrnidan) turib: ‹Allohga qasamki, agar men qasam ichsam (ham), sizlar menga ishonmaysizlar; agar bahona keltirsam (ham), sizlar meni uzrli sanamaysizlar. Mening misolim va sizlarning misolingiz — xuddi Yaʼqub va uning oʻgʻillarining misolidek. Sizlar daʼvo qilayotgan (narsa)ga qarshi — yordami soʻraladigan — yolgʻiz Allohdir› (Yusuf, 18), — dedi. Paygʻambar ﷺ (uy)dan chiqib ketdi va soʻng Alloh (bu masala haqidagi) oyatlarni nozil qildi; shunda Oisha: ‹Hamd — (faqat) Allohga (xos), boshqa hech kimga emas›, — dedi», — dedi.Масруқ (Умму Румондан) ривоят қилади: Мен Оишанинг онаси Умму Румондан — Оишага қарши тўқилган туҳмат ҳақида — сўрадим. У: «Мен Оиша билан ўтирганимда, бир ансорий аёл олдимизга келиб: ‹Аллоҳ фалон-фалон кишини ҳалок қилсин›, — деди. Мен ундан: ‹Нега бундай деяпсан?› — деб сўрадим. У: ‹Чунки у (боҳтонли) гапни тарқатди›, — деб жавоб берди. Оиша: ‹Қандай гап?› — деди. Сўнг у аёл унга (ўша) гапни айтди. Оиша: ‹Абу Бакр ва Аллоҳнинг Расули ﷺ бу ҳақда эшитишганми?› — деб сўради. У: ‹Ҳа›, — деди. Оиша (буни эшитиб) ҳушидан кетиб (йиқилди); ҳушига келганда, уни иситма тутиб, тани титрай бошлади. Пайғамбар ﷺ келиб: ‹Унга нима бўлди?› — деб сўради. Мен: ‹Тарқалган бир гап (миш-миш) сабабли уни иситма тутди›, — дедим. Оиша (ўрнидан) туриб: ‹Аллоҳга қасамки, агар мен қасам ичсам (ҳам), сизлар менга ишонмайсизлар; агар баҳона келтирсам (ҳам), сизлар мени узрли санамайсизлар. Менинг мисолим ва сизларнинг мисолингиз — худди Яъқуб ва унинг ўғилларининг мисолидек. Сизлар даъво қилаётган (нарса)га қарши — ёрдами сўраладиган — ёлғиз Аллоҳдир› (Юсуф, 18), — деди. Пайғамбар ﷺ (уй)дан чиқиб кетди ва сўнг Аллоҳ (бу масала ҳақидаги) оятларни нозил қилди; шунда Оиша: ‹Ҳамд — (фақат) Аллоҳга (хос), бошқа ҳеч кимга эмас›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ ذُكِرَ عَبْدُ اللَّهِ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، فَقَالَ ذَاكَ رَجُلٌ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اسْتَقْرِئُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، فَبَدَأَ بِهِ، وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ أَدْرِي بَدَأَ بِأُبَىٍّ أَوْ بِمُعَاذٍ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) Abdulloh ibn Amrning oldida zikr qilindi. Shunda u: «Men Rasululloh ﷺ: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan oʻrganinglar: Abdulloh ibn Masʼuddan — u zot undan boshladilar — Abu Huzayfaning quli Salimdan, Ubayy ibn Kaʼbdan va Muoz ibn Jabaldan›, deganlarini eshitganimdan keyin uni doim sevaman», dedi. (Rovi) aytdi: «Ubayydan boshladilarmi yoki Muozdanmi, bilmayman».Абдуллоҳ (ибн Масъуд) Абдуллоҳ ибн Амрнинг олдида зикр қилинди. Шунда у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуръонни тўрт кишидан ўрганинглар: Абдуллоҳ ибн Масъуддан — у зот ундан бошладилар — Абу Ҳузайфанинг қули Салимдан, Убайй ибн Каъбдан ва Муоз ибн Жабалдан›, деганларини эшитганимдан кейин уни доим севаман», деди. (Рови) айтди: «Убаййдан бошладиларми ёки Муозданми, билмайман».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ ذُكِرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَقَالَ ذَاكَ رَجُلٌ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ فَبَدَأَ بِهِ ـ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud Abdulloh ibn Amrning oldida zikr qilindi. Shunda u: «Bu shunday kishiki, men uni doim sevaman. Men Paygʻambar ﷺ: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan olinglar: Abdulloh ibn Masʼuddan — u zot undan boshladilar — Abu Huzayfaning quli Salimdan, Muoz ibn Jabaldan va Ubayy ibn Kaʼbdan›, deganlarini eshitdim», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд Абдуллоҳ ибн Амрнинг олдида зикр қилинди. Шунда у: «Бу шундай кишики, мен уни доим севаман. Мен Пайғамбар ﷺ: ‹Қуръонни тўрт кишидан олинглар: Абдуллоҳ ибн Масъуддан — у зот ундан бошладилар — Абу Ҳузайфанинг қули Салимдан, Муоз ибн Жабалдан ва Убайй ибн Каъбдан›, деганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَعِنْدَهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ يُنْشِدُهَا شِعْرًا، يُشَبِّبُ بِأَبْيَاتٍ لَهُ وَقَالَ: حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ لَكِنَّكَ لَسْتَ كَذَلِكَ‏.‏ قَالَ مَسْرُوقٌ فَقُلْتُ لَهَا لِمَ تَأْذَنِينَ لَهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْكِ‏.‏ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="24" aya_start="11" aya_end="11"]{‏وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ وَأَىُّ عَذَابٍ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَى‏.‏ قَالَتْ لَهُ إِنَّهُ كَانَ يُنَافِحُ ـ أَوْ يُهَاجِي ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Masruq aytdi:) Biz Oishaning oldiga kirdik — uning yonida Hasson ibn Sobit unga sheʼr oʻqir, oʻ zining baʼzi baytlari bilan (uni madh etib) tashbib qilardi. U: «(U) iffatli, vazmin (ayol)ki, hech qanday shubha bilan ayblanmaydi va u gʻofil (begunoh) ayollarning goʻshtini (gʻiybatini) yemay (och) tonglaydi», dedi. Oisha unga: «Lekin sen bunday emassan (oʻzing bu sifatda emassan)», dedi. Masruq aytdi: Men unga (Oishaga): «Nega unga oldingga kirishga izn berasiz, axir Alloh taolo: ‹Ulardan (tuhmat)ning kattasini oʻz zimmasiga olgan kishiga katta azob bordir› (Nur surasi, 11) degan-ku?» dedim. U: «Koʻrlikdan koʻra qattiqroq qanday azob bor?» dedi. Soʻng unga: «Albatta u Rasululloh ﷺ (sharafini) himoya qilar — yoki: yoqlar — edi», dedi.(Масруқ айтди:) Биз Оишанинг олдига кирдик — унинг ёнида Ҳассон ибн Собит унга шеър ўқир, ў зининг баъзи байтлари билан (уни мадҳ этиб) ташбиб қиларди. У: «(У) иффатли, вазмин (аёл)ки, ҳеч қандай шубҳа билан айбланмайди ва у ғофил (бегуноҳ) аёлларнинг гўштини (ғийбатини) емай (оч) тонглайди», деди. Оиша унга: «Лекин сен бундай эмассан (ўзинг бу сифатда эмассан)», деди. Масруқ айтди: Мен унга (Оишага): «Нега унга олдингга киришга изн берасиз, ахир Аллоҳ таоло: ‹Улардан (туҳмат)нинг каттасини ўз зиммасига олган кишига катта азоб бордир› (Нур сураси, 11) деган-ку?» дедим. У: «Кўрликдан кўра қаттиқроқ қандай азоб бор?» деди. Сўнг унга: «Албатта у Расулуллоҳ ﷺ (шарафини) ҳимоя қилар — ёки: ёқлар — эди», деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ كُنْتُ قَيْنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ لِي دَيْنٌ عَلَى الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ قَالَ فَأَتَاهُ يَتَقَاضَاهُ، فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ فَقَالَ وَاللَّهِ لاَ أَكْفُرُ حَتَّى يُمِيتَكَ اللَّهُ ثُمَّ تُبْعَثَ‏.‏ قَالَ فَذَرْنِي حَتَّى أَمُوتَ ثُمَّ أُبْعَثَ، فَسَوْفَ أُوتَى مَالاً وَوَلَدًا، فَأَقْضِيكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="19" aya_start="41" aya_end="41"]{‏أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا‏}‏

(Masruq, Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Men johiliyatda temirchi edim; al-Osiy ibn Voilda mening haqim (qarzim) bor edi. Men uning oldiga borib, (qarzni) talab qildim. U: «Sen Muhammadga kofir boʻ lmaguningcha, senga bermayman», dedi. Men: «Allohga qasamki, Alloh seni oʻ ldirib, soʻng (qayta) tiriltirmaguncha, kofir boʻ lmayman», dedim. U: «Bas, meni — oʻ lib, soʻng (qayta) tirilgunimcha qoʻ yib qoʻ y; (oʻ shanda) menga mol va farzand beriladi, men senga (qarzingni) qaytaraman», dedi. Shunda bu oyat: ‹Bizning oyatlarimizga kufr keltirib, ‹Menga albatta mol va farzand beriladi› degan (kishi)ni koʻ rdingmi?› (Maryam surasi, 77) nozil boʻ ldi.(Масруқ, Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Мен жоҳилиятда темирчи эдим; ал-Осий ибн Воилда менинг ҳақим (қарзим) бор эди. Мен унинг олдига бориб, (қарзни) талаб қилдим. У: «Сен Муҳаммадга кофир бў лмагунингча, сенга бермайман», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сени ў лдириб, сўнг (қайта) тирилтирмагунча, кофир бў лмайман», дедим. У: «Бас, мени — ў либ, сўнг (қайта) тирилгунимча қў йиб қў й; (ў шанда) менга мол ва фарзанд берилади, мен сенга (қарзингни) қайтараман», деди. Шунда бу оят: ‹Бизнинг оятларимизга куфр келтириб, ‹Менга албатта мол ва фарзанд берилади› деган (киши)ни кў рдингми?› (Марям сураси, 77) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا قُلْتُ أَتَأْذَنِينَ لِهَذَا قَالَتْ أَوَلَيْسَ قَدْ أَصَابَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ تَعْنِي ذَهَابَ بَصَرِهِ‏.‏ فَقَالَ حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ قَالَتْ لَكِنْ أَنْتَ‏.‏ ‏.‏‏.‏ ‏.‏

(Masruq, Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi)ki, u (Oisha) aytdi: Hasson ibn Sobit (uning) oldiga (kirishga) ruxsat soʻrab keldi. Men: «Bunga ruxsat berasizmi?» dedim. U: «Unga (allaqachon) ulkan azob yetgan-ku?» dedi. (Sufyon: «U koʻ zining ketishini nazarda tutdi» dedi.) Hasson (sheʼrida shunday degan edi): «(U) — iffatli, ogʻ ir-vazmin; rayb (shubha) bilan ayblanmaydi; va u — gʻ ofil (begunoh) ayollarning goʻ shtidan (gʻ iybatidan) och (yiroq) holda tongni qarshi oladi.» U (Oisha): «Lekin sen unday (begunoh) emassan» dedi.(Масруқ, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди)ки, у (Оиша) айтди: Ҳассон ибн Собит (унинг) олдига (киришга) рухсат сўраб келди. Мен: «Бунга рухсат берасизми?» дедим. У: «Унга (аллақачон) улкан азоб етган-ку?» деди. (Суфён: «У кў зининг кетишини назарда тутди» деди.) Ҳассон (шеърида шундай деган эди): «(У) — иффатли, оғ ир-вазмин; райб (шубҳа) билан айбланмайди; ва у — ғ офил (бегуноҳ) аёлларнинг гў штидан (ғ ийбатидан) оч (йироқ) ҳолда тонгни қарши олади.» У (Оиша): «Лекин сен ундай (бегуноҳ) эмассан» деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ عَلَى عَائِشَةَ فَشَبَّبَ وَقَالَ حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ قَالَتْ لَسْتَ كَذَاكَ‏.‏ قُلْتُ تَدَعِينَ مِثْلَ هَذَا يَدْخُلُ عَلَيْكِ وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="24" aya_start="11" aya_end="11"]{‏وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ‏}‏ فَقَالَتْ وَأَىُّ عَذَابٍ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَى وَقَالَتْ وَقَدْ كَانَ يَرُدُّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Masruq aytdi:) Hasson ibn Sobit Oishaning oldigʻa kirdi va (sheʼr bilan) tashbib (madh) qilib: «(U) — iffatli, ogʻ ir-vazmin; rayb (shubha) bilan ayblanmaydi; va u gʻ ofil (begunoh) ayollarning goʻ shtidan (gʻ iybatidan) och (yiroq) holda tongni qarshi oladi», dedi. U (Oisha): «(Lekin) sen unday emassan», dedi. Men (Masruq): «Sen mana shunday (kishi)ni — Alloh ‹Va uning kattasini (toʻ hmatining koʻ pini) oʻ z zimmasiga olgan (kishi)› (Nur surasi, 11) (oyatini) nozil qilgan boʻ lsa-yu — oldingga kirishiga qoʻ yib berasanmi?» dedim. U: «Koʻ rlikdan qattiqroq qaysi azob (bor)?» dedi va: «U (Hasson) Rasululloh ﷺdan (dushmanga qarshi sheʼr bilan) himoya qilar edi», dedi.(Масруқ айтди:) Ҳассон ибн Собит Оишанинг олдиға кирди ва (шеър билан) ташбиб (мадҳ) қилиб: «(У) — иффатли, оғ ир-вазмин; райб (шубҳа) билан айбланмайди; ва у ғ офил (бегуноҳ) аёлларнинг гў штидан (ғ ийбатидан) оч (йироқ) ҳолда тонгни қарши олади», деди. У (Оиша): «(Лекин) сен ундай эмассан», деди. Мен (Масруқ): «Сен мана шундай (киши)ни — Аллоҳ ‹Ва унинг каттасини (тў ҳматининг кў пини) ў з зиммасига олган (киши)› (Нур сураси, 11) (оятини) нозил қилган бў лса-ю — олдингга киришига қў йиб берасанми?» дедим. У: «Кў рликдан қаттиқроқ қайси азоб (бор)?» деди ва: «У (Ҳассон) Расулуллоҳ ﷺдан (душманга қарши шеър билан) ҳимоя қилар эди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ بَيْنَمَا رَجُلٌ يُحَدِّثُ فِي كِنْدَةَ فَقَالَ يَجِيءُ دُخَانٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَأْخُذُ بِأَسْمَاعِ الْمُنَافِقِينَ وَأَبْصَارِهِمْ، يَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ‏.‏ فَفَزِعْنَا، فَأَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، وَكَانَ مُتَّكِئًا، فَغَضِبَ فَجَلَسَ فَقَالَ مَنْ عَلِمَ فَلْيَقُلْ، وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ يَعْلَمُ لاَ أَعْلَمُ‏.‏ فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="38" aya_start="86" aya_end="86"]{‏قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ‏}‏ وَإِنَّ قُرَيْشًا أَبْطَئُوا عَنِ الإِسْلاَمِ فَدَعَا عَلَيْهِمِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ، فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَتَّى هَلَكُوا فِيهَا، وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ وَيَرَى الرَّجُلُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ ‏"‏، فَجَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ جِئْتَ تَأْمُرُنَا بِصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ، فَقَرَأَ ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="10"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏عَائِدُونَ‏}‏ أَفَيُكْشَفُ عَنْهُمْ عَذَابُ الآخِرَةِ إِذَا جَاءَ ثُمَّ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{‏يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى‏}‏ يَوْمَ بَدْرٍ وَلِزَامًا يَوْمَ بَدْرٍ ‏[quran sura="30" aya_start="1" aya_end="2"]{‏الم * غُلِبَتِ الرُّومُ‏}‏ إِلَى ‏{‏سَيَغْلِبُونَ‏}‏ وَالرُّومُ قَدْ مَضَى‏.‏

(Masruq aytdi:) Kinda (qabilasi)da bir kishi (gap) soʻzlab turgan paytda: «Qiyomat kuni bir tutun keladi va munofiqlarning quloqlari hamda koʻ zlarini tutadi (ushlaydi); moʻminni esa zukom (tumov) holaTida tutadi», dedi. Biz (bundan) qoʻ rqdik. Men Ibn Masʼudning oldigʻa keldim — u suyanib yotgan edi; u gʻazablandi va (oʻ tirib) oʻ tirdi, soʻng: «Kim bilsa, aytsin; kim bilmasa, ‹Alloh yaxshi biluvchidir› desin; chunki kishi bilmagan (narsa) haqida ‹bilmayman› deyishi ham — ilmdandir. Alloh oʻ z Paygʻambariga ﷺ: ‹Ayt: ‹Men sizlardan bu (Qurʼon) uchun haq (ujrat) soʻramayman va men oʻ zimni (yolgʻonga) uradiganlardan (mutakalliflardan) emasman›› (Sod surasi, 86) degan-ku», dedi. Soʻng (davom etdi): «Quraysh islom (qabul qilish)dan sustlik qilganida, Paygʻambar ﷺ ularga (qarshi) duo qilib: ‹Allohim, ularga (qarshi) menga Yusuf (zamonidagi) yetti (yil) kabi yetti (yil ochlik) bilan yordam ber› dedilar. Shunda ularni bir yil (qahatchilik) tutdi — u (har narsani) halok qildi, hatto ular oʻ lik (jonivor) va suyaklarni yedilar; kishi osmon bilan yer orasini — tutun holatida koʻ rar edi. Abu Sufyon kelib: ‹Ey Muhammad, sen bizga silai rahm (qarindoshlik)ni buyurib kelding-u, qavming halok boʻ ldi; (endi) Allohga duo qil› dedi». Shunda u zot: ‹Bas, osmon ochiq tutun bilan keladigan kunni kutgin› (degan oyatdan) to ‹...sizlar (kufrga) qaytuvchisiz› (Duxon surasi, 10-15) (degan soʻzigacha) (oyatini) oʻqidilar. (Ibn Masʼud:) «Qiyomat kuni ulardan oxirat azobi aritiladimi — u kelganida, soʻng ular (yana) kufrlariga qaytgan (boʻ lsalar)? Mana shu — Allohning ‹Biz katta batsha (ushlash) bilan ushlaydigan kun› (Duxon surasi, 16) degan soʻzidir — Badr kuni(dir); ‹lizom› (yopishadigan azob) ham — Badr kunidir. ‹Alif lam mim. Rum (magʻ lub) etildi... (lekin) ular (tezda) gʻolib boʻ ladilar› (Rum surasi, 1-3) — Rum (ning yengilishi) esa (allaqachon) oʻ tdi», dedi.(Масруқ айтди:) Кинда (қабиласи)да бир киши (гап) сўзлаб турган пайтда: «Қиёмат куни бир тутун келади ва мунофиқларнинг қулоқлари ҳамда кў зларини тутади (ушлайди); мўминни эса зуком (тумов) ҳолаТида тутади», деди. Биз (бундан) қў рқдик. Мен Ибн Масъуднинг олдиға келдим — у суяниб ётган эди; у ғазабланди ва (ў тириб) ў тирди, сўнг: «Ким билса, айцин; ким билмаса, ‹Аллоҳ яхши билувчидир› десин; чунки киши билмаган (нарса) ҳақида ‹билмайман› дейиши ҳам — илмдандир. Аллоҳ ў з Пайғамбарига ﷺ: ‹Айт: ‹Мен сизлардан бу (Қуръон) учун ҳақ (ужрат) сўрамайман ва мен ў зимни (ёлғонга) урадиганлардан (мутакаллифлардан) эмасман›› (Сод сураси, 86) деган-ку», деди. Сўнг (давом этди): «Қурайш ислом (қабул қилиш)дан сустлик қилганида, Пайғамбар ﷺ уларга (қарши) дуо қилиб: ‹Аллоҳим, уларга (қарши) менга Юсуф (замонидаги) етти (йил) каби етти (йил очлик) билан ёрдам бер› дедилар. Шунда уларни бир йил (қаҳатчилик) тутди — у (ҳар нарсани) ҳалок қилди, ҳатто улар ў лик (жонивор) ва суякларни едилар; киши осмон билан ер орасини — тутун ҳолатида кў рар эди. Абу Суфён келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен бизга силаи раҳм (қариндошлик)ни буюриб келдинг-у, қавминг ҳалок бў лди; (энди) Аллоҳга дуо қил› деди». Шунда у зот: ‹Бас, осмон очиқ тутун билан келадиган кунни кутгин› (деган оятдан) то ‹...сизлар (куфрга) қайтувчисиз› (Духон сураси, 10-15) (деган сўзигача) (оятини) ўқидилар. (Ибн Масъуд:) «Қиёмат куни улардан охират азоби аритиладими — у келганида, сўнг улар (яна) куфрларига қайтган (бў лсалар)? Мана шу — Аллоҳнинг ‹Биз катта бацҳа (ушлаш) билан ушлайдиган кун› (Духон сураси, 16) деган сўзидир — Бадр куни(дир); ‹лизом› (ёпишадиган азоб) ҳам — Бадр кунидир. ‹Алиф лам мим. Рум (мағ луб) этилди... (лекин) улар (тезда) ғолиб бў ладилар› (Рум сураси, 1-3) — Рум (нинг енгилиши) эса (аллақачон) ў тди», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ عَلِمَ شَيْئًا فَلْيَقُلْ بِهِ، وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ، فَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ يَعْلَمُ اللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="38" aya_start="86" aya_end="86"]{‏قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ‏}‏ وَسَأُحَدِّثُكُمْ عَنِ الدُّخَانِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَعَا قُرَيْشًا إِلَى الإِسْلاَمِ فَأَبْطَئُوا عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏، فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ فَحَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْجُلُودَ حَتَّى جَعَلَ الرَّجُلُ يَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ دُخَانًا مِنَ الْجُوعِ، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="11"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ‏}‏ قَالَ فَدَعَوْا [quran sura="44" aya_start="12" aya_end="15"]‏{‏رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ * أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى وَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ * ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ * إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عَائِدُونَ‏}‏ أَفَيُكْشَفُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ فَكُشِفَ ثُمَّ عَادُوا فِي كُفْرِهِمْ، فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{‏يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ‏}‏‏.‏

(Masruq aytdi:) Biz Abdulloh ibn Masʼudning oldigʻa kirdik. U: «Ey odamlar, kim bir narsani bilsa, uni aytsin; kim bilmasa, ‹Alloh yaxshi biluvchidir› desin; chunki kishi bilmagan (narsa) haqida ‹Alloh yaxshi biluvchidir› deyishi — ilmdandir. Alloh azza va jalla oʻ z Paygʻambariga ﷺ: ‹Ayt: ‹Men sizlardan bu (Qurʼon) uchun haq (ujrat) soʻramayman va men oʻ zimni (yolgʻonga) uradiganlardan (mutakalliflardan) emasman›› (Sod surasi, 86) degan. Endi men sizlarga duxon (tutun) haqida soʻzlab beraman: Rasululloh ﷺ Qurayshni islomga chaqirdilar, ular esa unga sustlik qildi; shunda u zot: ‹Allohim, ularga (qarshi) menga Yusuf (zamonidagi) yetti (yil) kabi yetti (yil ochlik) bilan yordam ber› dedilar. Shunda ularni bir yil (qahatchilik) tutdi — u har narsani qirib (yoʻq qildi), hatto ular oʻ lik (jonivor) va terilarni yedilar; kishi — ochlik(dan) — oʻ zi bilan osmon orasini tutun (kabi) koʻ rar edi. Alloh azza va jalla: ‹Bas, osmon ochiq tutun bilan keladigan kunni kutgin — (u) odamlarni qoplaydi; bu — alamli azob(dir)› (Duxon surasi, 10-11) dedi.» (Masruq:) Shunda ular: ‹Robbimiz, bizdan azobni arit; albatta biz moʻminmiz — ularga qaerdan eslatma (foyda bersin)? Holbuki ularga ochiq (bayon qiluvchi) bir Rasul kelgan edi — soʻng ular undan yuz oʻ girdi va: ‹(U) — oʻ rgatilgan, majnun› dedilar — Biz azobni ozgina aritamiz; (lekin) sizlar (kufrga) qaytuvchisiz› (Duxon surasi, 12-15) deb duo qildi. «Qiyomat kuni azob aritiladimi? Soʻng (Alloh) azob aritdi (Badrdan oldin), soʻng ular oʻ z kufrlariga qaytdi; shunda Alloh ularni Badr kuni (azob bilan) ushladi. Alloh taolo: ‹Biz katta batsha (ushlash) bilan ushlaydigan kun — albatta Biz intiqom oluvchimiz› (Duxon surasi, 16) dedi», (dedi Ibn Masʼud).(Масруқ айтди:) Биз Абдуллоҳ ибн Масъуднинг олдиға кирдик. У: «Эй одамлар, ким бир нарсани билса, уни айцин; ким билмаса, ‹Аллоҳ яхши билувчидир› десин; чунки киши билмаган (нарса) ҳақида ‹Аллоҳ яхши билувчидир› дейиши — илмдандир. Аллоҳ азза ва жалла ў з Пайғамбарига ﷺ: ‹Айт: ‹Мен сизлардан бу (Қуръон) учун ҳақ (ужрат) сўрамайман ва мен ў зимни (ёлғонга) урадиганлардан (мутакаллифлардан) эмасман›› (Сод сураси, 86) деган. Энди мен сизларга духон (тутун) ҳақида сўзлаб бераман: Расулуллоҳ ﷺ Қурайшни исломга чақирдилар, улар эса унга сустлик қилди; шунда у зот: ‹Аллоҳим, уларга (қарши) менга Юсуф (замонидаги) етти (йил) каби етти (йил очлик) билан ёрдам бер› дедилар. Шунда уларни бир йил (қаҳатчилик) тутди — у ҳар нарсани қириб (йўқ қилди), ҳатто улар ў лик (жонивор) ва териларни едилар; киши — очлик(дан) — ў зи билан осмон орасини тутун (каби) кў рар эди. Аллоҳ азза ва жалла: ‹Бас, осмон очиқ тутун билан келадиган кунни кутгин — (у) одамларни қоплайди; бу — аламли азоб(дир)› (Духон сураси, 10-11) деди.» (Масруқ:) Шунда улар: ‹Роббимиз, биздан азобни арит; албатта биз мўминмиз — уларга қаэрдан эслатма (фойда берсин)? Ҳолбуки уларга очиқ (баён қилувчи) бир Расул келган эди — сўнг улар ундан юз ў гирди ва: ‹(У) — ў ргатилган, мажнун› дедилар — Биз азобни озгина аритамиз; (лекин) сизлар (куфрга) қайтувчисиз› (Духон сураси, 12-15) деб дуо қилди. «Қиёмат куни азоб аритиладими? Сўнг (Аллоҳ) азоб аритди (Бадрдан олдин), сўнг улар ў з куфрларига қайтди; шунда Аллоҳ уларни Бадр куни (азоб билан) ушлади. Аллоҳ таоло: ‹Биз катта бацҳа (ушлаш) билан ушлайдиган кун — албатта Биз интиқом олувчимиз› (Духон сураси, 16) деди», (деди Ибн Масъуд).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَعَا قُرَيْشًا كَذَّبُوهُ وَاسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ فَأَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ ـ يَعْنِي ـ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى كَانُوا يَأْكُلُونَ الْمَيْتَةَ فَكَانَ يَقُومُ أَحَدُهُمْ فَكَانَ يَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ مِثْلَ الدُّخَانِ مِنَ الْجَهْدِ وَالْجُوعِ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="44" aya_start="10" aya_end="15"]{‏فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="44" aya_start="15" aya_end="15"]{‏إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عَائِدُونَ‏}‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَفَيُكْشَفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ وَالْبَطْشَةُ الْكُبْرَى يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏

(Masruq aytdi:) Men Abdulloh (ibn Masʼud)ning oldigʻa kirdim. U: «Albatta Rasululloh ﷺ Qurayshni (islomga) chaqirgan paytlarida, ular u zotni yolgʻonga chiqardi va unga osiy boʻ ldi. Shunda u zot: ‹Allohim, ularga (qarshi) menga Yusuf (zamonidagi) yetti (yil) kabi yetti (yil ochlik) bilan yordam ber› dedilar. Shunda ularni bir yil (qahatchilik) tutdi — u har narsani qirib (yoʻq qildi), hatto ular oʻ lik (jonivor)ni yer edi; ulardan biri (oʻrnidan) turar va oʻ zi bilan osmon orasini — mashaqqat va ochlik(dan) — tutun (kabi) koʻ rar edi», dedi, soʻng ‹Bas, osmon ochiq tutun bilan keladigan kunni kutgin — (u) odamlarni qoplaydi; bu — alamli azob(dir)› (Duxon surasi, 10-11) (oyatini) — ‹...albatta Biz azobni ozgina aritamiz; (lekin) sizlar (kufrga) qaytuvchisiz› (Duxon surasi, 15) (degan soʻzigacha) oʻqidi. Abdulloh: «Qiyomat kuni ulardan azob aritiladimi?» dedi va: «Katta batsha (ushlash) — Badr kunidir», dedi.(Масруқ айтди:) Мен Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг олдиға кирдим. У: «Албатта Расулуллоҳ ﷺ Қурайшни (исломга) чақирган пайтларида, улар у зотни ёлғонга чиқарди ва унга осий бў лди. Шунда у зот: ‹Аллоҳим, уларга (қарши) менга Юсуф (замонидаги) етти (йил) каби етти (йил очлик) билан ёрдам бер› дедилар. Шунда уларни бир йил (қаҳатчилик) тутди — у ҳар нарсани қириб (йўқ қилди), ҳатто улар ў лик (жонивор)ни ер эди; улардан бири (ўрнидан) турар ва ў зи билан осмон орасини — машаққат ва очлик(дан) — тутун (каби) кў рар эди», деди, сўнг ‹Бас, осмон очиқ тутун билан келадиган кунни кутгин — (у) одамларни қоплайди; бу — аламли азоб(дир)› (Духон сураси, 10-11) (оятини) — ‹...албатта Биз азобни озгина аритамиз; (лекин) сизлар (куфрга) қайтувчисиз› (Духон сураси, 15) (деган сўзигача) ўқиди. Абдуллоҳ: «Қиёмат куни улардан азоб аритиладими?» деди ва: «Катта бацҳа (ушлаш) — Бадр кунидир», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ يَا أُمَّتَاهْ هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم رَبَّهُ فَقَالَتْ لَقَدْ قَفَّ شَعَرِي مِمَّا قُلْتَ، أَيْنَ أَنْتَ مِنْ ثَلاَثٍ مَنْ حَدَّثَكَهُنَّ فَقَدْ كَذَبَ، مَنْ حَدَّثَكَ أَنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ كَذَبَ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَتْ ‏[quran sura="6" aya_start="102" aya_end="102"]{‏لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ‏}‏ ‏[quran sura="42" aya_start="51" aya_end="51"]{‏وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ‏}‏ وَمَنْ حَدَّثَكَ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ فَقَدْ كَذَبَ ثُمَّ قَرَأَتْ ‏[quran sura="31" aya_start="34" aya_end="34"]{‏وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا‏}‏ وَمَنْ حَدَّثَكَ أَنَّهُ كَتَمَ فَقَدْ كَذَبَ ثُمَّ قَرَأَتْ ‏[quran sura="5" aya_start="67" aya_end="67"]{‏يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ‏}‏ الآيَةَ، وَلَكِنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فِي صُورَتِهِ مَرَّتَيْنِ‏.‏

(Masruq aytdi:) Men Oishaga: «Ey onajon, Muhammad ﷺ oʻ z Robbini koʻ rganmi?» dedim. U: «Sen aytgan (gap)dan tuklarim tikka boʻ ldi! Sen uchta (gap)dan qaerdasan — kim ularni senga aytsa, albatta yolgʻon aytdi. Kim senga Muhammad ﷺ oʻ z Robbini koʻ rgan deb aytsa, albatta yolgʻon aytdi», dedi, soʻng ‹Koʻ zlar Uni ilgʻ amaydi (idrok etmaydi), U esa koʻ zlarni ilgʻ aydi; U — Latif, Xabir(dir)› (Anʼom surasi, 103), ‹Hech bir basharga — Alloh unga faqat vahy bilan, yoki parda ortidan (boshqa yoʻ l bilan emas) — gapirishi (mumkin) emas› (Shuro surasi, 51) (oyatlarini) oʻqidi. «Kim senga u (Muhammad ﷺ) ertaga nima boʻ lishini biladi deb aytsa, albatta yolgʻon aytdi», dedi, soʻng ‹Hech bir jon ertaga nima kasb qilishini bilmaydi› (Luqmon surasi, 34) (oyatini) oʻqidi. «Kim senga u (vahydan biror narsani) yashirdi deb aytsa, albatta yolgʻon aytdi», dedi, soʻng ‹Ey Rasul! Robbingdan senga nozil qilingan (narsa)ni yetkaz...› (Moida surasi, 67) (oyatini) oʻqidi. «Lekin u (Muhammad ﷺ) Jibrilni — oʻ z (asl) suratida — ikki marta koʻ rdi», dedi.(Масруқ айтди:) Мен Оишага: «Эй онажон, Муҳаммад ﷺ ў з Роббини кў рганми?» дедим. У: «Сен айтган (гап)дан тукларим тикка бў лди! Сен учта (гап)дан қаэрдасан — ким уларни сенга айца, албатта ёлғон айтди. Ким сенга Муҳаммад ﷺ ў з Роббини кў рган деб айца, албатта ёлғон айтди», деди, сўнг ‹Кў злар Уни илғ амайди (идрок этмайди), У эса кў зларни илғ айди; У — Латиф, Хабир(дир)› (Анъом сураси, 103), ‹Ҳеч бир башарга — Аллоҳ унга фақат ваҳй билан, ёки парда ортидан (бошқа йў л билан эмас) — гапириши (мумкин) эмас› (Шуро сураси, 51) (оятларини) ўқиди. «Ким сенга у (Муҳаммад ﷺ) эртага нима бў лишини билади деб айца, албатта ёлғон айтди», деди, сўнг ‹Ҳеч бир жон эртага нима касб қилишини билмайди› (Луқмон сураси, 34) (оятини) ўқиди. «Ким сенга у (ваҳйдан бирор нарсани) яширди деб айца, албатта ёлғон айтди», деди, сўнг ‹Эй Расул! Роббингдан сенга нозил қилинган (нарса)ни етказ...› (Моида сураси, 67) (оятини) ўқиди. «Лекин у (Муҳаммад ﷺ) Жибрилни — ў з (асл) суратида — икки марта кў рди», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنِ الْخِيَرَةِ،، فَقَالَتْ خَيَّرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَفَكَانَ طَلاَقًا قَالَ مَسْرُوقٌ لاَ أُبَالِي أَخَيَّرْتُهَا وَاحِدَةً أَوْ مِائَةً بَعْدَ أَنْ تَخْتَارَنِي‏.‏

(Masruq aytdi:) Men Oisha (roziyallohu anho)dan ixtiyor (tanlov) haqida soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ bizni (qolish yoki ajrashga) ixtiyor qoʻ ydilar; (lekin) bu taloq boʻ ldimi (yoʻq)!» dedi. Masruq: «(Bir ayol) meni tanlagandan keyin, men unga bir marta ixtiyor qoʻ ydimmi yoki yuz martami — (baribir taloq boʻ lmaydi) — menga farqi yoʻq», dedi.(Масруқ айтди:) Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ихтиёр (танлов) ҳақида сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ бизни (қолиш ёки ажрашга) ихтиёр қў йдилар; (лекин) бу талоқ бў лдими (йўқ)!» деди. Масруқ: «(Бир аёл) мени танлагандан кейин, мен унга бир марта ихтиёр қў йдимми ёки юз мартами — (барибир талоқ бў лмайди) — менга фарқи йўқ», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، أَنَّهُ أَتَى عَائِشَةَ، فَقَالَ لَهَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ رَجُلاً يَبْعَثُ بِالْهَدْىِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَيَجْلِسُ فِي الْمِصْرِ، فَيُوصِي أَنْ تُقَلَّدَ بَدَنَتُهُ، فَلاَ يَزَالُ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ مُحْرِمًا حَتَّى يَحِلَّ النَّاسُ‏.‏ قَالَ فَسَمِعْتُ تَصْفِيقَهَا مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ فَقَالَتْ لَقَدْ كُنْتُ أَفْتِلُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَبْعَثُ هَدْيَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَمَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ مِمَّا حَلَّ لِلرِّجَالِ مِنْ أَهْلِهِ، حَتَّى يَرْجِعَ النَّاسُ‏.‏

(Masruq aytdi:) U Oisha (roziyallohu anho)ning oldiga kelib, unga: «Ey moʻminlar onasi, bir kishi Kaʼbaga hadiy yuboradi, oʻ zi esa shaharda (oʻ z yurtida) oʻ tiradi va oʻ z badanasi (qurbonlik tuyasi)ga qilada (boʻ yin ipi) bogʻ lanishini vasiyat qiladi; bas, u oʻ sha kundan (boshlab) — to odamlar (ihromdan) chiqguncha — ihromda (taqiqlarda) boʻ laveradimi?» dedi. (Masruq:) Men uning chapak chalishini (kulganini) parda ortidan eshitdim; u: «Men Rasululloh ﷺning hadiy(lari)ning qiladalarini (boʻ yin iplarini) eshar edim; u zot oʻ z hadiylarini Kaʼbaga yuborar edilar; (lekin) u zotga — oʻ z ahlidan erkaklarga halol boʻ lgan (narsa)dan — to odamlar (ihromdan) qaytguncha — hech narsa harom boʻ lmas edi» dedi.(Масруқ айтди:) У Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг олдига келиб, унга: «Эй мўминлар онаси, бир киши Каъбага ҳадий юборади, ў зи эса шаҳарда (ў з юртида) ў тиради ва ў з баданаси (қурбонлик туяси)га қилада (бў йин ипи) боғ ланишини васият қилади; бас, у ў ша кундан (бошлаб) — то одамлар (иҳромдан) чиқгунча — иҳромда (тақиқларда) бў лаверадими?» деди. (Масруқ:) Мен унинг чапак чалишини (кулганини) парда ортидан эшитдим; у: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадий(лари)нинг қиладаларини (бў йин ипларини) эшар эдим; у зот ў з ҳадийларини Каъбага юборар эдилар; (лекин) у зотга — ў з аҳлидан эркакларга ҳалол бў лган (нарса)дан — то одамлар (иҳромдан) қайтгунча — ҳеч нарса ҳаром бў лмас эди» деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، سَمِعْتُ مَسْرُوقًا، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حِينَ قَدِمَ مَعَ مُعَاوِيَةَ إِلَى الْكُوفَةِ فَذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَمْ يَكُنْ فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا، وَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَخْيَرِكُمْ أَحْسَنَكُمْ خُلُقًا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi.) (Masruq aytdi:) Biz Abdulloh ibn Amrning oldiga — u Muoviya bilan Kufaga kelganida — kirdik; u Rasululloh ﷺni zikr qilib: «U zot na fohish (qoʻpol soʻzli), na mutafahhish (qoʻpollikka urinuvchi) edilar» dedi, va: «Rasululloh ﷺ: ‹Sizlarning eng yaxshilaringiz — axloqi eng goʻzallaringizdir› dedilar» dedi.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади.) (Масруқ айтди:) Биз Абдуллоҳ ибн Амрнинг олдига — у Муовия билан Куфага келганида — кирдик; у Расулуллоҳ ﷺни зикр қилиб: «У зот на фоҳиш (қўпол сўзли), на мутафаҳҳиш (қўполликка уринувчи) эдилар» деди, ва: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизларнинг энг яхшиларингиз — ахлоқи энг гўзалларингиздир› дедилар» деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو يُحَدِّثُنَا إِذْ قَالَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا، وَإِنَّهُ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ خِيَارَكُمْ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلاَقًا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi.) (Masruq aytdi:) Biz Abdulloh ibn Amr bilan oʻtirgan edik, u bizga (hadis) aytib berardi; shunda u: «Rasululloh ﷺ na fohish, na mutafahhish edilar, va u zot: ‹Albatta, sizlarning eng yaxshilaringiz — axloqi eng goʻzallaringizdir› der edilar» dedi.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади.) (Масруқ айтди:) Биз Абдуллоҳ ибн Амр билан ўтирган эдик, у бизга (ҳадис) айтиб берарди; шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ на фоҳиш, на мутафаҳҳиш эдилар, ва у зот: ‹Албатта, сизларнинг энг яхшиларингиз — ахлоқи энг гўзалларингиздир› дер эдилар» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَشْعَثَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ مَسْرُوقًا، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَىُّ الْعَمَلِ كَانَ أَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتِ الدَّائِمُ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَأَىَّ حِينٍ كَانَ يَقُومُ قَالَتْ كَانَ يَقُومُ إِذَا سَمِعَ الصَّارِخَ‏.‏

(Masruq aytdi:) Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Paygʻambar ﷺga eng sevimli amal qaysi edi?» deb soʻradim. U: «Doimiy (boʻlgani)», dedi. Men: «U zot qaysi vaqtda (tahajjudga) turardilar?» dedim. U: «U zot xoʻroz (qichqirgan)ni eshitsa, turardilar», dedi.(Масруқ айтди:) Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Пайғамбар ﷺга энг севимли амал қайси эди?» деб сўрадим. У: «Доимий (бўлгани)», деди. Мен: «У зот қайси вақтда (таҳажжудга) турардилар?» дедим. У: «У зот хўроз (қичқирган)ни эшица, турардилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَنْ حَدَّثَكَ أَنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ كَذَبَ وَهْوَ يَقُولُ ‏[quran sura="6" aya_start="102" aya_end="102"]{‏لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ‏}‏ وَمَنْ حَدَّثَكَ أَنَّهُ يَعْلَمُ الْغَيْبَ فَقَدْ كَذَبَ، وَهْوَ يَقُولُ لاَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏

(Masruq aytdi: Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Kim senga Muhammad ﷺ oʻz Robbini koʻrgan deb (hadis) aytsa, u — yolgʻon aytibdi; vaholanki, U (Alloh): ‹Koʻzlar Uni ilgʻay (idrok qila) olmaydi...› (Anʼom surasi, 102-oyat) deydi. Kim senga U gʻaybni biladi deb aytsa, u (ham) yolgʻon aytibdi; vaholanki, U: ‹Gʻaybni Allohdan boshqa hech kim bilmaydi› deydi.(Масруқ айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ким сенга Муҳаммад ﷺ ўз Роббини кўрган деб (ҳадис) айца, у — ёлғон айтибди; ваҳоланки, У (Аллоҳ): ‹Кўзлар Уни илғай (идрок қила) олмайди...› (Анъом сураси, 102-оят) дейди. Ким сенга У ғайбни билади деб айца, у (ҳам) ёлғон айтибди; ваҳоланки, У: ‹Ғайбни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди› дейди.

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَائِشَةَ ثَلاَثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ ‏.‏ قُلْتُ مَا هُنَّ قَالَتْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ ‏.‏ قَالَ وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْظِرِينِي وَلاَ تَعْجَلِينِي أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلَقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ‏}‏ ‏{‏ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى‏}‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَنَا أَوَّلُ هَذِهِ الأُمَّةِ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هُوَ جِبْرِيلُ لَمْ أَرَهُ عَلَى صُورَتِهِ الَّتِي خُلِقَ عَلَيْهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَوَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏{‏ لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ‏}‏ أَوَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏{‏ وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ‏}‏ قَالَتْ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَمَ شَيْئًا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ‏}‏ ‏.‏ قَالَتْ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُخْبِرُ بِمَا يَكُونُ فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏{‏ قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ‏}‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Masruq aytadi: Men Oishaning oldida suyanib (yonboshlab) oʻtirgan edim. Shunda u: «Ey Abu Oisha, uch (narsa) borki, kim ulardan birortasini (gapirib) aytsa, albatta Allohga (nisbatan) katta uydirma (bohton) qildi», dedi. Men: «Ular nima?» dedim. U: «Kim Muhammad ﷺ Rabbisini koʻrgan deb gumon qilsa, albatta Allohga (nisbatan) katta uydirma qildi», dedi. (Masruq) dedi: Men suyangan (yonboshlagan) edim, oʻtirib oldim-da: «Ey moʻminlarning onasi, menga muhlat ber, meni shoshiltirma. Alloh azza va jalla: {Va batahqiq, u uni ochiq (ravshan) ufqda koʻrdi}, {Va batahqiq, u uni boshqa bir tushishda koʻrdi} demaganmi?» dedim. Shunda u: «Men bu ummatdan shu haqda Rasululloh ﷺ dan soʻragan birinchi (kishi)man. U Zot: ‹Albatta u — Jibrildir. Men uni — yaratilgan asl suratida — mana shu ikki martadan boshqa (vaqtda) koʻrmadim: men uni osmondan tushayotgan holda koʻrdim — gavdasining ulkanligi osmon bilan yer orasini toʻsib (qoplab) turardi›, dedilar», dedi. Soʻng u (Oisha): «Allohning: {Koʻzlar Uni ilgʻab (idrok qilib) ololmaydi; U esa koʻzlarni ilgʻaydi; U Latif (eng nozik bilguvchi), Xabardordir} deganini eshitmadingmi? Allohning: {Hech bir insonga Alloh (bevosita) gapirishi (mumkin) boʻlmagan — magar vahiy bilan yoki parda ortidan, yoki bir elchi (farishta) yuborib, Oʻz izni bilan U xohlagan narsani vahiy qilishi (mumkin); albatta U Oliy (yuksak), Hakimdir} deganini eshitmadingmi?» dedi. (Oisha) dedi: «Va kim Rasululloh ﷺ Allohning kitobidan biror narsani yashirgan (berkitgan) deb gumon qilsa, albatta Allohga (nisbatan) katta uydirma qildi; (holbuki) Alloh: {Ey Paygʻambar, Rabbingdan senga nozil qilingan (narsa)ni yetkaz; agar (buni) qilmasang, Uning risolatini yetkazmagan boʻlasan} deydi», dedi. (Oisha) dedi: «Va kim u (Paygʻambar) ertaga nima boʻlishini xabar beradi deb gumon qilsa, albatta Allohga (nisbatan) katta uydirma qildi; (holbuki) Alloh: {Ayt: Osmonlardagi va yerdagi (hech kim) gʻaybni bilmaydi, magar Alloh (biladi)} deydi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Масруқ айтади: Мен Оишанинг олдида суяниб (ёнбошлаб) ўтирган эдим. Шунда у: «Эй Абу Оиша, уч (нарса) борки, ким улардан бирортасини (гапириб) айтса, албатта Аллоҳга (нисбатан) катта уйдирма (боҳтон) қилди», деди. Мен: «Улар нима?» дедим. У: «Ким Муҳаммад ﷺ Раббисини кўрган деб гумон қилса, албатта Аллоҳга (нисбатан) катта уйдирма қилди», деди. (Масруқ) деди: Мен суянган (ёнбошлаган) эдим, ўтириб олдим-да: «Эй мўминларнинг онаси, менга муҳлат бер, мени шошилтирма. Аллоҳ азза ва жалла: {Ва батаҳқиқ, у уни очиқ (равшан) уфқда кўрди}, {Ва батаҳқиқ, у уни бошқа бир тушишда кўрди} демаганми?» дедим. Шунда у: «Мен бу умматдан шу ҳақда Расулуллоҳ ﷺ дан сўраган биринчи (киши)ман. У Зот: ‹Албатта у — Жибрилдир. Мен уни — яратилган асл суратида — мана шу икки мартадан бошқа (вақтда) кўрмадим: мен уни осмондан тушаётган ҳолда кўрдим — гавдасининг улканлиги осмон билан ер орасини тўсиб (қоплаб) турарди›, дедилар», деди. Сўнг у (Оиша): «Аллоҳнинг: {Кўзлар Уни илғаб (идрок қилиб) ололмайди; У эса кўзларни илғайди; У Латиф (энг нозик билгувчи), Хабардордир} деганини эшитмадингми? Аллоҳнинг: {Ҳеч бир инсонга Аллоҳ (бевосита) гапириши (мумкин) бўлмаган — магар ваҳий билан ёки парда ортидан, ёки бир элчи (фаришта) юбориб, Ўз изни билан У хоҳлаган нарсани ваҳий қилиши (мумкин); албатта У Олий (юксак), Ҳакимдир} деганини эшитмадингми?» деди. (Оиша) деди: «Ва ким Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳнинг китобидан бирор нарсани яширган (беркитган) деб гумон қилса, албатта Аллоҳга (нисбатан) катта уйдирма қилди; (ҳолбуки) Аллоҳ: {Эй Пайғамбар, Раббингдан сенга нозил қилинган (нарса)ни етказ; агар (буни) қилмасанг, Унинг рисолатини етказмаган бўласан} дейди», деди. (Оиша) деди: «Ва ким у (Пайғамбар) эртага нима бўлишини хабар беради деб гумон қилса, албатта Аллоҳга (нисбатан) катта уйдирма қилди; (ҳолбуки) Аллоҳ: {Айт: Осмонлардаги ва ердаги (ҳеч ким) ғайбни билмайди, магар Аллоҳ (билади)} дейди», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم رَبَّهُ فَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ لَقَدْ قَفَّ شَعْرِي لِمَا قُلْتَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ ‏.‏ وَحَدِيثُ دَاوُدَ أَتَمُّ وَأَطْوَلُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Masruq aytadi: Men Oishadan: «Muhammad ﷺ Rabbisini koʻrganmi?» deb soʻradim. Shunda u: «Subhanalloh! Sen aytgan (gap)dan sochim (tikka) tiklandi (oʻrnidan turdi)», dedi. Va u hadisni oʻz qissasi bilan keltirdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Масруқ айтади: Мен Оишадан: «Муҳаммад ﷺ Раббисини кўрганми?» деб сўрадим. Шунда у: «Субҳаналлоҳ! Сен айтган (гап)дан сочим (тикка) тикланди (ўрнидан турди)», деди. Ва у ҳадисни ўз қиссаси билан келтирди.

وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ فَأَيْنَ قَوْلُهُ ‏{‏ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى‏}‏ قَالَتْ إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْتِيهِ فِي صُورَةِ الرِّجَالِ وَإِنَّهُ أَتَاهُ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ فِي صُورَتِهِ الَّتِي هِيَ صُورَتُهُ فَسَدَّ أُفُقَ السَّمَاءِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Masruq aytadi: Men Oishaga: «Unda (Allohning): {Soʻng (u) yaqinlashdi va (yana) yaqin tushdi; bas, (u) ikki yoy oraligʻicha yoki undan-da yaqinroq boʻldi; soʻng (Alloh) Oʻz bandasiga nimaiki vahiy qilgan boʻlsa, vahiy qildi} degan soʻzi qayerda (qanday tushuniladi)?» dedim. U: «Albatta u — Jibrildir. U (odatda) Paygʻambarning oldiga erkaklar suratida kelar edi; mana bu safar esa, u Uning oldiga oʻzining (asl) surati — uning (haqiqiy) surati — da keldi-da, osmon ufqini toʻsib (qoplab) qoʻydi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Масруқ айтади: Мен Оишага: «Унда (Аллоҳнинг): {Сўнг (у) яқинлашди ва (яна) яқин тушди; бас, (у) икки ёй оралиғича ёки ундан-да яқинроқ бўлди; сўнг (Аллоҳ) Ўз бандасига нимаики ваҳий қилган бўлса, ваҳий қилди} деган сўзи қаерда (қандай тушунилади)?» дедим. У: «Албатта у — Жибрилдир. У (одатда) Пайғамбарнинг олдига эркаклар суратида келар эди; мана бу сафар эса, у Унинг олдига ўзининг (асл) сурати — унинг (ҳақиқий) сурати — да келди-да, осмон уфқини тўсиб (қоплаб) қўйди», деди.

وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، وَهْىَ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ تُصَفِّقُ وَتَقُولُ كُنْتُ أَفْتِلُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَىَّ ثُمَّ يَبْعَثُ بِهَا وَمَا يُمْسِكُ عَنْ شَىْءٍ مِمَّا يُمْسِكُ عَنْهُ الْمُحْرِمُ حَتَّى يُنْحَرَ هَدْيُهُ.

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ qurbonliklarining qiladalarini (boʻyinbogʻlarini) oʻz qoʻlim bilan toʻqir edim, soʻng u zot ularni (Makkaga) yuborar, hadiyi soʻyilguniga qadar muhrim (ihromdagi kishi) tark qiladigan narsalardan hech birini tark qilmas edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ қурбонликларининг қиладаларини (бўйинбоғларини) ўз қўлим билан тўқир эдим, сўнг у зот уларни (Маккага) юборар, ҳадийи сўйилгунига қадар муҳрим (иҳромдаги киши) тарк қиладиган нарсалардан ҳеч бирини тарк қилмас эдилар».

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي، خَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ مَا أُبَالِي خَيَّرْتُ امْرَأَتِي وَاحِدَةً أَوْ مِائَةً أَوْ أَلْفًا بَعْدَ أَنْ تَخْتَارَنِي وَلَقَدْ سَأَلْتُ عَائِشَةَ فَقَالَتْ قَدْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفَكَانَ طَلاَقًا.

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Masruq dedi: Xotinim meni (eri qilib) ixtiyor qilganidan keyin, men uni bir marta yoki yuz marta yoki ming marta ixtiyor qilishga (qoʻysam ham) parvo qilmayman. Men Oishadan soʻragan edim, u: «Rasululloh ﷺ bizni ixtiyor qilishga (qoʻydilar), bu taloq boʻlganmidi?» dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Масруқ деди: Хотиним мени (эри қилиб) ихтиёр қилганидан кейин, мен уни бир марта ёки юз марта ёки минг марта ихтиёр қилишга (қўйсам ҳам) парво қилмайман. Мен Оишадан сўраган эдим, у: «Расулуллоҳ ﷺ бизни ихтиёр қилишга (қўйдилар), бу талоқ бўлганмиди?» деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ كِلاَهُمَا عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ، جَمِيعًا عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا أَسْبَاطٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْنَا عَبْدَ اللَّهِ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏{‏ وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ‏}‏ قَالَ أَمَا إِنَّا قَدْ سَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ أَرْوَاحُهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ لَهَا قَنَادِيلُ مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ تَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ ثُمَّ تَأْوِي إِلَى تِلْكَ الْقَنَادِيلِ فَاطَّلَعَ إِلَيْهِمْ رَبُّهُمُ اطِّلاَعَةً فَقَالَ هَلْ تَشْتَهُونَ شَيْئًا قَالُوا أَىَّ شَىْءٍ نَشْتَهِي وَنَحْنُ نَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شِئْنَا فَفَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهُمْ لَنْ يُتْرَكُوا مِنْ أَنْ يُسْأَلُوا قَالُوا يَا رَبِّ نُرِيدُ أَنْ تَرُدَّ أَرْوَاحَنَا فِي أَجْسَادِنَا حَتَّى نُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى ‏.‏ فَلَمَّا رَأَى أَنْ لَيْسَ لَهُمْ حَاجَةٌ تُرِكُوا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Abdullohdan (ibn Masʼuddan) ushbu oyat haqida soʻradik: {Alloh yoʻlida oʻldirilganlarni oʻliklar deb hisoblamang, balki ular Robbilari huzurida tirikdirlar, rizqlanurlar} (Oli Imron 169). U dedi: «Albatta, biz buni soʻragan edik, shunda u zot (Rasululloh ﷺ): ‹Ularning ruhlari yashil qushlarning ichida boʻlib, ularning Arshga osilgan qandillari (uyalari) bordir; ular jannatdan xohlagan joyida yayrab yurishadi, soʻng oʻsha qandillarga qaytib joylashadilar. Robbilari ularga bir nazar solib: «Biror narsani xohlaysizlarmi?» — dedi. Ular: «Biz jannatdan xohlagan joyimizda yayrab yurganimiz holda yana qanday narsani xohlaymiz?» — deyishdi. Robbilari ularga buni uch marta (takror) qildi. Ular soʻralishdan qoʻyilmasliklarini koʻrgach: «Ey Robbimiz, biz Sening yoʻlingda yana bir bor oʻldirilishimiz uchun ruhlarimizni jasadlarimizga qaytarishingni istaymiz», — deyishdi. (Alloh) ularning (boshqa) hojati yoʻqligini koʻrgach, ular (oʻz halovatlarida) qoldirildilar›, — dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Абдуллоҳдан (ибн Масъуддан) ушбу оят ҳақида сўрадик: {Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўликлар деб ҳисобламанг, балки улар Роббилари ҳузурида тирикдирлар, ризқланурлар} (Оли Имрон 169). У деди: «Албатта, биз буни сўраган эдик, шунда у зот (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Уларнинг руҳлари яшил қушларнинг ичида бўлиб, уларнинг Аршга осилган қандиллари (уялари) бордир; улар жаннатдан хоҳлаган жойида яйраб юришади, сўнг ўша қандилларга қайтиб жойлашадилар. Роббилари уларга бир назар солиб: «Бирор нарсани хоҳлайсизларми?» — деди. Улар: «Биз жаннатдан хоҳлаган жойимизда яйраб юрганимиз ҳолда яна қандай нарсани хоҳлаймиз?» — дейишди. Роббилари уларга буни уч марта (такрор) қилди. Улар сўралишдан қўйилмасликларини кўргач: «Эй Роббимиз, биз Сенинг йўлингда яна бир бор ўлдирилишимиз учун руҳларимизни жасадларимизга қайтаришингни истаймиз», — дейишди. (Аллоҳ) уларнинг (бошқа) ҳожати йўқлигини кўргач, улар (ўз ҳаловатларида) қолдирилдилар›, — дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ وَحَدَّثَنِي مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَذُكِرَ، عِنْدَهَا مَا يَقْطَعُ الصَّلاَةَ الْكَلْبُ وَالْحِمَارُ وَالْمَرْأَةُ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ شَبَّهْتُمُونَا بِالْحَمِيرِ وَالْكِلاَبِ ‏.‏ وَاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَإِنِّي عَلَى السَّرِيرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ مُضْطَجِعَةً فَتَبْدُو لِي الْحَاجَةُ فَأَكْرَهُ أَنْ أَجْلِسَ فَأُوذِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْسَلُّ مِنْ عِنْدِ رِجْلَيْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Oisha) huzurida namozni it, eshak va ayol buzishi zikr qilindi. Shunda Oisha: «Bizni eshaklar va itlarga oʻxshatdingizmi?! Vallohi, men Rasululloh ﷺ ni namoz oʻqiyotgan holda koʻrganman, oʻzim esa karavotda u zot bilan qibla orasida yonboshlab yotardim. Menga (turish) hojati tugʻilsa, oʻtirib Rasululloh ﷺ ga ozor berishni yoqtirmas edim, shuning uchun u zotning oyoqlari tomonidan sirgʻalib chiqib ketardim», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Оиша) ҳузурида намозни ит, эшак ва аёл бузиши зикр қилинди. Шунда Оиша: «Бизни эшаклар ва итларга ўхшатдингизми?! Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ ни намоз ўқиётган ҳолда кўрганман, ўзим эса каравотда у зот билан қибла орасида ёнбошлаб ётардим. Менга (туриш) ҳожати туғилса, ўтириб Расулуллоҳ ﷺ га озор беришни ёқтирмас эдим, шунинг учун у зотнинг оёқлари томонидан сирғалиб чиқиб кетардим», — деди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حِينَ قَدِمَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْكُوفَةِ فَذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَمْ يَكُنْ فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا ‏.‏ وَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ خِيَارِكُمْ أَحَاسِنَكُمْ أَخْلاَقًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ حِينَ قَدِمَ مَعَ مُعَاوِيَةَ إِلَى الْكُوفَةِ ‏.‏

Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Muoviya Kufaga kelgan paytda biz Abdulloh ibn Amrning huzuriga kirdik. U Rasululloh ﷺ ni eslab: «(U zot) fahsh (yomon) gapiradigan va beadablik qiladigan kishi emas edilar», dedi. Va dedi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, sizlarning yaxshilaringiz axloqi eng goʻzal boʻlganlaringizdir», dedilar.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Муовия Куфага келган пайтда биз Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳузурига кирдик. У Расулуллоҳ ﷺ ни эслаб: «(У зот) фаҳш (ёмон) гапирадиган ва беадаблик қиладиган киши эмас эдилар», деди. Ва деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, сизларнинг яхшиларингиз ахлоқи энг гўзал бўлганларингиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا نَأْتِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو فَنَتَحَدَّثُ إِلَيْهِ - وَقَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ عِنْدَهُ - فَذَكَرْنَا يَوْمًا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ لَقَدْ ذَكَرْتُمْ رَجُلاً لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ - فَبَدَأَ بِهِ - وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir kuni uning huzurida Abdulloh ibn Masʼudni zikr qildik. Shunda u: «Siz shunday bir kishini zikr qildingizki, men Rasululloh ﷺ dan bir narsani eshitganimdan keyin uni hamisha sevib qoldim. Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan oling: Ibn Ummu Abddan› — u (avval) undan boshladilar — ‹va Muoz ibn Jabaldan, Ubay ibn Kaʼbdan hamda Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solimdan›», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир куни унинг ҳузурида Абдуллоҳ ибн Масъудни зикр қилдик. Шунда у: «Сиз шундай бир кишини зикр қилдингизки, мен Расулуллоҳ ﷺ дан бир нарсани эшитганимдан кейин уни ҳамиша севиб қолдим. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: ‹Қуръонни тўрт кишидан олинг: Ибн Умму Абддан› — у (аввал) ундан бошладилар — ‹ва Муоз ибн Жабалдан, Убай ибн Каъбдан ҳамда Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солимдан›», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالُوا حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَذَكَرْنَا حَدِيثًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، فَقَالَ إِنَّ ذَاكَ الرَّجُلَ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهُ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةِ نَفَرٍ مِنِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ - فَبَدَأَ بِهِ - وَمِنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمِنْ سَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَمِنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏"‏ ‏.‏ وَحَرْفٌ لَمْ يَذْكُرْهُ زُهَيْرٌ قَوْلُهُ يَقُولُهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: uning huzurida Abdulloh ibn Masʼuddan bir hadisni zikr qildik. Shunda u: «Albatta u shunday kishiki, men Rasululloh ﷺ dan u zot aytayotgan bir narsani eshitganimdan keyin uni hamisha sevib qoldim. Men u zotning shunday deganlarini eshitdim: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan oʻqib oling: Ibn Ummu Abddan› — u (avval) undan boshladilar — ‹Ubay ibn Kaʼbdan, Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solimdan hamda Muoz ibn Jabaldan›», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: унинг ҳузурида Абдуллоҳ ибн Масъуддан бир ҳадисни зикр қилдик. Шунда у: «Албатта у шундай кишики, мен Расулуллоҳ ﷺ дан у зот айтаётган бир нарсани эшитганимдан кейин уни ҳамиша севиб қолдим. Мен у зотнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Қуръонни тўрт кишидан ўқиб олинг: Ибн Умму Абддан› — у (аввал) ундан бошладилар — ‹Убай ибн Каъбдан, Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солимдан ҳамда Муоз ибн Жабалдан›», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ ذَكَرُوا ابْنَ مَسْعُودٍ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَقَالَ ذَاكَ رَجُلٌ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ مَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اسْتَقْرِئُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: uning huzurida Ibn Masʼudni zikr qilishdi. Shunda u: «U shunday bir kishiki, men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganimdan keyin uni hamisha sevib qoldim: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan oʻqib oling: Ibn Masʼuddan, Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solimdan, Ubay ibn Kaʼbdan hamda Muoz ibn Jabaldan›», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: унинг ҳузурида Ибн Масъудни зикр қилишди. Шунда у: «У шундай бир кишики, мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганимдан кейин уни ҳамиша севиб қолдим: ‹Қуръонни тўрт кишидан ўқиб олинг: Ибн Масъуддан, Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солимдан, Убай ибн Каъбдан ҳамда Муоз ибн Жабалдан›», деди.

حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ وَعِنْدَهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ يُنْشِدُهَا شِعْرًا يُشَبِّبُ بِأَبْيَاتٍ لَهُ فَقَالَ حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ لَكِنَّكَ لَسْتَ كَذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَسْرُوقٌ فَقُلْتُ لَهَا لِمَ تَأْذَنِينَ لَهُ يَدْخُلُ عَلَيْكِ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ ‏{‏ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ‏}‏ فَقَالَتْ فَأَىُّ عَذَابٍ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَى إِنَّهُ كَانَ يُنَافِحُ أَوْ يُهَاجِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Masruq aytadi: Men Oishaning huzuriga kirdim, uning yonida Hasson ibn Sobit bor edi, u Oishaga oʻzining baytlarini (sheʼrida) madh etib aytayotgan edi. U: «(U) iffatli, vazmin (ayoldir), unga shubha bilan ayb qoʻyilmaydi; u gʻofil (ayollar) ning goʻshtidan (gʻiybatidan) och holida tongni qarshilaydi», dedi. Shunda Oisha unga: «Lekin sen unday emassan», dedi. Masruq dedi: Men unga: «U sening huzuringga kirishiga nega ruxsat berasan, axir Alloh: {Ulardan (ifk-buhtonni) tarqatishda eng katta ulushni oʻz boʻyniga olgan kimsaga ulkan azob bordir} (Nur 11), degan-ku?» dedim. Shunda (Oisha): «Koʻrlikdan ham qattiqroq qanaqa azob bor? U Rasululloh ﷺ ni (sheʼrlari bilan) himoya qilar — yoki: hajv (bilan javob) qilar — edi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Масруқ айтади: Мен Оишанинг ҳузурига кирдим, унинг ёнида Ҳассон ибн Собит бор эди, у Оишага ўзининг байтларини (шеърида) мадҳ этиб айтаётган эди. У: «(У) иффатли, вазмин (аёлдир), унга шубҳа билан айб қўйилмайди; у ғофил (аёллар) нинг гўштидан (ғийбатидан) оч ҳолида тонгни қаршилайди», деди. Шунда Оиша унга: «Лекин сен ундай эмассан», деди. Масруқ деди: Мен унга: «У сенинг ҳузурингга киришига нега рухсат берасан, ахир Аллоҳ: {Улардан (ифк-буҳтонни) тарқатишда энг катта улушни ўз бўйнига олган кимсага улкан азоб бордир} (Нур 11), деган-ку?» дедим. Шунда (Оиша): «Кўрликдан ҳам қаттиқроқ қанақа азоб бор? У Расулуллоҳ ﷺ ни (шеърлари билан) ҳимоя қилар — ёки: ҳажв (билан жавоб) қилар — эди», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ وَفِيهِ قَالَتْ وَمَا صَلَّى صَلاَةً بَعْدَ ذَلِكَ إِلاَّ سَمِعْتُهُ يَتَعَوَّذُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Shundan keyin u zot qaysi namozni oʻqigan boʻlsalar, men u zotning qabr azobidan panoh tilayotganlarini eshitmasdan qolmadim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Шундан кейин у зот қайси намозни ўқиган бўлсалар, мен у зотнинг қабр азобидан паноҳ тилаётганларини эшитмасдан қолмадим», деди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ جُلُوسًا وَهُوَ مُضْطَجِعٌ بَيْنَنَا فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ قَاصًّا عِنْدَ أَبْوَابِ كِنْدَةَ يَقُصُّ وَيَزْعُمُ أَنَّ آيَةَ الدُّخَانِ تَجِيءُ فَتَأْخُذُ بِأَنْفَاسِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَجَلَسَ وَهُوَ غَضْبَانُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ شَيْئًا فَلْيَقُلْ بِمَا يَعْلَمُ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ لأَحَدِكُمْ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ يَعْلَمُ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ‏}‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ مِنَ الْجُوعِ وَيَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ أَحَدُهُمْ فَيَرَى كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ جِئْتَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ - قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ إِنَّكُمْ عَائِدُونَ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَفَيُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ ‏{‏ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ‏}‏ فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَدْ مَضَتْ آيَةُ الدُّخَانِ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzurida oʻtirgan edik, u oramizda yonboshlab yotgan edi. Shunda uning oldiga bir kishi kelib: «Ey Abu Abdurrahmon! Kinda darvozalari oldida bir qissaxon qissa aytib oʻtiribdi va u tutun oyati keladi-da, kofirlarning nafasini olib qoʻyadi, moʻminlarni esa undan zukom (tumov) holatiga oʻxshash (narsa) tutadi, deb daʼvo qilmoqda», dedi. Shunda Abdulloh — u gʻazablangan holda oʻtirib oldi — dedi: «Ey odamlar! Allohdan qoʻrqinglar! Sizlardan kim biror narsani bilsa, bilganini aytsin, kim bilmasa, ‹Alloh yaxshiroq biluvchi› desin. Zero, biringizning bilmagan narsasi haqida ‹Alloh yaxshiroq biluvchi› deyishi (uning uchun) yaxshiroqdir. Chunki Alloh azza va jalla oʻz Nabiysiga ﷺ: ‹Ayt: «Men bunga sizlardan hech qanday ajr soʻramayman va men oʻzimcha (narsa) toʻqib chiqaruvchilardan emasman»› (Sod 86), degan. Rasululloh ﷺ odamlarning (haqdan) yuz oʻgirayotganini koʻrganlarida: ‹Yo Alloh! (Bularga) Yusufning yetti (yili) kabi yetti (yil qahatchilik) yubor›, dedilar.» Shunda ularni har narsani qirib tashlaydigan qahatchilik tutdi, hatto ular ochlikdan terilarni va oʻlimtikni yedilar. Ulardan biri osmonga qarasa, tutun holatiga oʻxshash (narsani) koʻrar edi. Soʻng uning (Nabiy ﷺ ning) oldiga Abu Sufyon kelib: «Ey Muhammad! Sen Allohga itoat qilishga va qarindoshlik aloqalarini ulashga buyurib kelding, holbuki qavming halok boʻldi. Bas, ular uchun Allohga duo qil», dedi. Alloh azza va jalla: «Bas, osmon ochiq-oydin tutun keltiradigan kunni kut! (U tutun) odamlarni oʻrab oladi. Bu alamli azobdir» — toki «Albatta sizlar (kufrga) qaytuvchidirsizlar» degan soʻzigacha (Duxon 10-15), (deb nozil qildi). Oxirat azobi (bunday) ariydimi? «Biz eng katta tutish bilan tutadigan kunda, albatta Biz (ulardan) oʻch oluvchidirmiz» (Duxon 16). Bas, (bu) tutish Badr kuni (boʻlgan). Tutun oyati ham, tutish ham, lizom (qaytmas azob) ham, Rum oyati ham oʻtib boʻlgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурида ўтирган эдик, у орамизда ёнбошлаб ётган эди. Шунда унинг олдига бир киши келиб: «Эй Абу Абдурраҳмон! Кинда дарвозалари олдида бир қиссахон қисса айтиб ўтирибди ва у тутун ояти келади-да, кофирларнинг нафасини олиб қўяди, мўминларни эса ундан зуком (тумов) ҳолатига ўхшаш (нарса) тутади, деб даъво қилмоқда», деди. Шунда Абдуллоҳ — у ғазабланган ҳолда ўтириб олди — деди: «Эй одамлар! Аллоҳдан қўрқинглар! Сизлардан ким бирор нарсани билса, билганини айтсин, ким билмаса, ‹Аллоҳ яхшироқ билувчи› десин. Зеро, бирингизнинг билмаган нарсаси ҳақида ‹Аллоҳ яхшироқ билувчи› дейиши (унинг учун) яхшироқдир. Чунки Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсига ﷺ: ‹Айт: «Мен бунга сизлардан ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен ўзимча (нарса) тўқиб чиқарувчилардан эмасман»› (Сод 86), деган. Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг (ҳақдан) юз ўгираётганини кўрганларида: ‹Ё Аллоҳ! (Буларга) Юсуфнинг етти (йили) каби етти (йил қаҳатчилик) юбор›, дедилар.» Шунда уларни ҳар нарсани қириб ташлайдиган қаҳатчилик тутди, ҳатто улар очликдан териларни ва ўлимтикни едилар. Улардан бири осмонга қараса, тутун ҳолатига ўхшаш (нарсани) кўрар эди. Сўнг унинг (Набий ﷺ нинг) олдига Абу Суфён келиб: «Эй Муҳаммад! Сен Аллоҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқаларини улашга буюриб келдинг, ҳолбуки қавминг ҳалок бўлди. Бас, улар учун Аллоҳга дуо қил», деди. Аллоҳ азза ва жалла: «Бас, осмон очиқ-ойдин тутун келтирадиган кунни кут! (У тутун) одамларни ўраб олади. Бу аламли азобдир» — токи «Албатта сизлар (куфрга) қайтувчидирсизлар» деган сўзигача (Духон 10-15), (деб нозил қилди). Охират азоби (бундай) арийдими? «Биз энг катта тутиш билан тутадиган кунда, албатта Биз (улардан) ўч олувчидирмиз» (Духон 16). Бас, (бу) тутиш Бадр куни (бўлган). Тутун ояти ҳам, тутиш ҳам, лизом (қайтмас азоб) ҳам, Рум ояти ҳам ўтиб бўлган.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ، الأَشَجُّ أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ صُبَيْحٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ رَجُلٌ فَقَالَ تَرَكْتُ فِي الْمَسْجِدِ رَجُلاً يُفَسِّرُ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ يُفَسِّرُ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ‏}‏ قَالَ يَأْتِي النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ دُخَانٌ فَيَأْخُذُ بِأَنْفَاسِهِمْ حَتَّى يَأْخُذَهُمْ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ مَنْ عَلِمَ عِلْمًا فَلْيَقُلْ بِهِ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ عِلْمَ لَهُ بِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏ إِنَّمَا كَانَ هَذَا أَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا اسْتَعْصَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دَعَا عَلَيْهِمْ بِسِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ فَأَصَابَهُمْ قَحْطٌ وَجَهْدٌ حَتَّى جَعَلَ الرَّجُلُ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ مِنَ الْجَهْدِ وَحَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرِ اللَّهَ لِمُضَرَ فَإِنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا فَقَالَ ‏"‏ لِمُضَرَ إِنَّكَ لَجَرِيءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَدَعَا اللَّهَ لَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عَائِدُونَ‏}‏ قَالَ فَمُطِرُوا فَلَمَّا أَصَابَتْهُمُ الرَّفَاهِيَةُ - قَالَ - عَادُوا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ - قَالَ - فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ‏}‏ ‏{‏ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ‏}‏ قَالَ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning oldiga bir kishi kelib: «Men masjidda Qurʼonni oʻz raʼyi bilan tafsir qilayotgan bir kishini qoldirib keldim. U mana bu oyatni — ‹Osmon ochiq-oydin tutun keltiradigan kun› (Duxon 10) — tafsir qilib: ‹Qiyomat kuni odamlarga tutun keladi va ularning nafasini oladi, hatto ularni undan zukom (tumov) holatiga oʻxshash (narsa) tutadi›, dedi», dedi. Shunda Abdulloh: «Kim biror ilmni bilsa, u haqda gapirsin, kim bilmasa, ‹Alloh yaxshiroq biluvchi› desin. Zero, kishining bilmagan narsasi haqida ‹Alloh yaxshiroq biluvchi› deyishi uning fiqhidan (chuqur tushunchasidan)dir. Bu (oyat) faqat shu (sababdan boʻlgan): Quraysh Nabiyga ﷺ qarshilik koʻrsatganida, u zot ularga Yusufning (davridagi) yillari kabi yillar (qahatchilik) tilab duo qildilar. Bas, ularni qahatchilik va ochlik tutdi, hatto kishi osmonga qaraganida, oʻzi bilan osmon orasida ochlikdan tutun holatiga oʻxshash (narsani) koʻrar edi, hatto suyaklarni yeb ketdilar. Soʻng Nabiyning ﷺ oldiga bir kishi kelib: ‹Yo Rasululloh! Muzar (qabilasi) uchun Allohdan magʻfirat soʻrang, chunki ular halok boʻldilar›, dedi. (U zot): ‹Muzar uchunmi? Sen haqiqatan ham botirsan (dadilsan)›, dedilar.» Soʻng (u zot) ular uchun Allohga duo qildilar. Shunda Alloh azza va jalla nozil qildi: «Albatta Biz azobni ozgina ariytuvchimiz. Albatta sizlar (kufrga) qaytuvchidirsizlar» (Duxon 15). Bas, ularga yomgʻir yogʻdirildi. Ularga farovonlik yetganida, ular oʻzlari avval boʻlgan holatga qaytdilar. Shunda Alloh azza va jalla nozil qildi: «Bas, osmon ochiq-oydin tutun keltiradigan kunni kut! (U) odamlarni oʻrab oladi. Bu alamli azobdir» (Duxon 10-11), «Biz eng katta tutish bilan tutadigan kunda, albatta Biz (ulardan) oʻch oluvchidirmiz» (Duxon 16). Yaʼni Badr kunini (nazarda tutdi).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг олдига бир киши келиб: «Мен масжидда Қуръонни ўз раъйи билан тафсир қилаётган бир кишини қолдириб келдим. У мана бу оятни — ‹Осмон очиқ-ойдин тутун келтирадиган кун› (Духон 10) — тафсир қилиб: ‹Қиёмат куни одамларга тутун келади ва уларнинг нафасини олади, ҳатто уларни ундан зуком (тумов) ҳолатига ўхшаш (нарса) тутади›, деди», деди. Шунда Абдуллоҳ: «Ким бирор илмни билса, у ҳақда гапирсин, ким билмаса, ‹Аллоҳ яхшироқ билувчи› десин. Зеро, кишининг билмаган нарсаси ҳақида ‹Аллоҳ яхшироқ билувчи› дейиши унинг фиқҳидан (чуқур тушунчасидан)дир. Бу (оят) фақат шу (сабабдан бўлган): Қурайш Набийга ﷺ қаршилик кўрсатганида, у зот уларга Юсуфнинг (давридаги) йиллари каби йиллар (қаҳатчилик) тилаб дуо қилдилар. Бас, уларни қаҳатчилик ва очлик тутди, ҳатто киши осмонга қараганида, ўзи билан осмон орасида очликдан тутун ҳолатига ўхшаш (нарсани) кўрар эди, ҳатто суякларни еб кетдилар. Сўнг Набийнинг ﷺ олдига бир киши келиб: ‹Ё Расулуллоҳ! Музар (қабиласи) учун Аллоҳдан мағфират сўранг, чунки улар ҳалок бўлдилар›, деди. (У зот): ‹Музар учунми? Сен ҳақиқатан ҳам ботирсан (дадилсан)›, дедилар.» Сўнг (у зот) улар учун Аллоҳга дуо қилдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла нозил қилди: «Албатта Биз азобни озгина арийтувчимиз. Албатта сизлар (куфрга) қайтувчидирсизлар» (Духон 15). Бас, уларга ёмғир ёғдирилди. Уларга фаровонлик етганида, улар ўзлари аввал бўлган ҳолатга қайтдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла нозил қилди: «Бас, осмон очиқ-ойдин тутун келтирадиган кунни кут! (У) одамларни ўраб олади. Бу аламли азобдир» (Духон 10-11), «Биз энг катта тутиш билан тутадиган кунда, албатта Биз (улардан) ўч олувчидирмиз» (Духон 16). Яъни Бадр кунини (назарда тутди).

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مِنْ كُلِّ اللَّيْلِ قَدْ أَوْتَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ وَأَوْسَطِهِ وَآخِرِهِ فَانْتَهَى وِتْرُهُ إِلَى السَّحَرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kechaning har bir qismida — avvalida, oʻrtasida va oxirida vitr oʻqiganlar. (Umrlarining) oxirida vitrlari saharga (tonggacha) yetib bordi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кечанинг ҳар бир қисмида — аввалида, ўртасида ва охирида витр ўқиганлар. (Умрларининг) охирида витрлари саҳарга (тонггача) етиб борди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ وِتْرِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مِنْ كُلِّ اللَّيْلِ قَدْ أَوْتَرَ أَوَّلِهِ وَأَوْسَطِهِ وَآخِرِهِ فَانْتَهَى وِتْرُهُ حِينَ مَاتَ إِلَى السَّحَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ وَأَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوِتْرُ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ ‏.‏

Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Oishadan Rasululloh ﷺning vitri haqida soʻradi. Shunda u: «(U zot) kechaning hamma vaqtida vitr oʻqir edilar — uning avvalida, oʻrtasida va oxirida. Vafot etgan paytlarida vitrlari sahar vaqtiga toʻxtab qolgan edi», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Husaynning ismi Usmon ibn Osim al-Asadiydir. Bu bobda Ali, Jobir, Abu Masʼud al-Ansoriy va Abu Qatodadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli ixtiyor qilgan narsa shuki, vitr kechaning oxirida (oʻqiladi).Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Оишадан Расулуллоҳ ﷺнинг витри ҳақида сўради. Шунда у: «(У зот) кечанинг ҳамма вақтида витр ўқир эдилар — унинг аввалида, ўртасида ва охирида. Вафот этган пайтларида витрлари саҳар вақтига тўхтаб қолган эди», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳусайннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир. Бу бобда Али, Жобир, Абу Масъуд ал-Ансорий ва Абу Қатодадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ихтиёр қилган нарса шуки, витр кечанинг охирида (ўқилади).