حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ بَيْنَمَا رَجُلٌ يُحَدِّثُ فِي كِنْدَةَ فَقَالَ يَجِيءُ دُخَانٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَأْخُذُ بِأَسْمَاعِ الْمُنَافِقِينَ وَأَبْصَارِهِمْ، يَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ. فَفَزِعْنَا، فَأَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، وَكَانَ مُتَّكِئًا، فَغَضِبَ فَجَلَسَ فَقَالَ مَنْ عَلِمَ فَلْيَقُلْ، وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ يَعْلَمُ لاَ أَعْلَمُ. فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم [quran sura="38" aya_start="86" aya_end="86"]{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} وَإِنَّ قُرَيْشًا أَبْطَئُوا عَنِ الإِسْلاَمِ فَدَعَا عَلَيْهِمِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ، فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَتَّى هَلَكُوا فِيهَا، وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ وَيَرَى الرَّجُلُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ "، فَجَاءَهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ جِئْتَ تَأْمُرُنَا بِصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ، فَقَرَأَ [quran sura="44" aya_start="10" aya_end="10"]{فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ} إِلَى قَوْلِهِ {عَائِدُونَ} أَفَيُكْشَفُ عَنْهُمْ عَذَابُ الآخِرَةِ إِذَا جَاءَ ثُمَّ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى [quran sura="44" aya_start="16" aya_end="16"]{يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} يَوْمَ بَدْرٍ وَلِزَامًا يَوْمَ بَدْرٍ [quran sura="30" aya_start="1" aya_end="2"]{الم * غُلِبَتِ الرُّومُ} إِلَى {سَيَغْلِبُونَ} وَالرُّومُ قَدْ مَضَى.
(Masruq aytdi:) Kinda (qabilasi)da bir kishi (gap) soʻzlab turgan paytda: «Qiyomat kuni bir tutun keladi va munofiqlarning quloqlari hamda koʻ zlarini tutadi (ushlaydi); moʻminni esa zukom (tumov) holaTida tutadi», dedi. Biz (bundan) qoʻ rqdik. Men Ibn Masʼudning oldigʻa keldim — u suyanib yotgan edi; u gʻazablandi va (oʻ tirib) oʻ tirdi, soʻng: «Kim bilsa, aytsin; kim bilmasa, ‹Alloh yaxshi biluvchidir› desin; chunki kishi bilmagan (narsa) haqida ‹bilmayman› deyishi ham — ilmdandir. Alloh oʻ z Paygʻambariga ﷺ: ‹Ayt: ‹Men sizlardan bu (Qurʼon) uchun haq (ujrat) soʻramayman va men oʻ zimni (yolgʻonga) uradiganlardan (mutakalliflardan) emasman›› (Sod surasi, 86) degan-ku», dedi. Soʻng (davom etdi): «Quraysh islom (qabul qilish)dan sustlik qilganida, Paygʻambar ﷺ ularga (qarshi) duo qilib: ‹Allohim, ularga (qarshi) menga Yusuf (zamonidagi) yetti (yil) kabi yetti (yil ochlik) bilan yordam ber› dedilar. Shunda ularni bir yil (qahatchilik) tutdi — u (har narsani) halok qildi, hatto ular oʻ lik (jonivor) va suyaklarni yedilar; kishi osmon bilan yer orasini — tutun holatida koʻ rar edi. Abu Sufyon kelib: ‹Ey Muhammad, sen bizga silai rahm (qarindoshlik)ni buyurib kelding-u, qavming halok boʻ ldi; (endi) Allohga duo qil› dedi». Shunda u zot: ‹Bas, osmon ochiq tutun bilan keladigan kunni kutgin› (degan oyatdan) to ‹...sizlar (kufrga) qaytuvchisiz› (Duxon surasi, 10-15) (degan soʻzigacha) (oyatini) oʻqidilar. (Ibn Masʼud:) «Qiyomat kuni ulardan oxirat azobi aritiladimi — u kelganida, soʻng ular (yana) kufrlariga qaytgan (boʻ lsalar)? Mana shu — Allohning ‹Biz katta batsha (ushlash) bilan ushlaydigan kun› (Duxon surasi, 16) degan soʻzidir — Badr kuni(dir); ‹lizom› (yopishadigan azob) ham — Badr kunidir. ‹Alif lam mim. Rum (magʻ lub) etildi... (lekin) ular (tezda) gʻolib boʻ ladilar› (Rum surasi, 1-3) — Rum (ning yengilishi) esa (allaqachon) oʻ tdi», dedi.(Масруқ айтди:) Кинда (қабиласи)да бир киши (гап) сўзлаб турган пайтда: «Қиёмат куни бир тутун келади ва мунофиқларнинг қулоқлари ҳамда кў зларини тутади (ушлайди); мўминни эса зуком (тумов) ҳолаТида тутади», деди. Биз (бундан) қў рқдик. Мен Ибн Масъуднинг олдиға келдим — у суяниб ётган эди; у ғазабланди ва (ў тириб) ў тирди, сўнг: «Ким билса, айцин; ким билмаса, ‹Аллоҳ яхши билувчидир› десин; чунки киши билмаган (нарса) ҳақида ‹билмайман› дейиши ҳам — илмдандир. Аллоҳ ў з Пайғамбарига ﷺ: ‹Айт: ‹Мен сизлардан бу (Қуръон) учун ҳақ (ужрат) сўрамайман ва мен ў зимни (ёлғонга) урадиганлардан (мутакаллифлардан) эмасман›› (Сод сураси, 86) деган-ку», деди. Сўнг (давом этди): «Қурайш ислом (қабул қилиш)дан сустлик қилганида, Пайғамбар ﷺ уларга (қарши) дуо қилиб: ‹Аллоҳим, уларга (қарши) менга Юсуф (замонидаги) етти (йил) каби етти (йил очлик) билан ёрдам бер› дедилар. Шунда уларни бир йил (қаҳатчилик) тутди — у (ҳар нарсани) ҳалок қилди, ҳатто улар ў лик (жонивор) ва суякларни едилар; киши осмон билан ер орасини — тутун ҳолатида кў рар эди. Абу Суфён келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен бизга силаи раҳм (қариндошлик)ни буюриб келдинг-у, қавминг ҳалок бў лди; (энди) Аллоҳга дуо қил› деди». Шунда у зот: ‹Бас, осмон очиқ тутун билан келадиган кунни кутгин› (деган оятдан) то ‹...сизлар (куфрга) қайтувчисиз› (Духон сураси, 10-15) (деган сўзигача) (оятини) ўқидилар. (Ибн Масъуд:) «Қиёмат куни улардан охират азоби аритиладими — у келганида, сўнг улар (яна) куфрларига қайтган (бў лсалар)? Мана шу — Аллоҳнинг ‹Биз катта бацҳа (ушлаш) билан ушлайдиган кун› (Духон сураси, 16) деган сўзидир — Бадр куни(дир); ‹лизом› (ёпишадиган азоб) ҳам — Бадр кунидир. ‹Алиф лам мим. Рум (мағ луб) этилди... (лекин) улар (тезда) ғолиб бў ладилар› (Рум сураси, 1-3) — Рум (нинг енгилиши) эса (аллақачон) ў тди», деди.