حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ وِتْرِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مِنْ كُلِّ اللَّيْلِ قَدْ أَوْتَرَ أَوَّلِهِ وَأَوْسَطِهِ وَآخِرِهِ فَانْتَهَى وِتْرُهُ حِينَ مَاتَ إِلَى السَّحَرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ وَأَبِي قَتَادَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوِتْرُ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ .
Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Oishadan Rasululloh ﷺning vitri haqida soʻradi. Shunda u: «(U zot) kechaning hamma vaqtida vitr oʻqir edilar — uning avvalida, oʻrtasida va oxirida. Vafot etgan paytlarida vitrlari sahar vaqtiga toʻxtab qolgan edi», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Husaynning ismi Usmon ibn Osim al-Asadiydir. Bu bobda Ali, Jobir, Abu Masʼud al-Ansoriy va Abu Qatodadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli ixtiyor qilgan narsa shuki, vitr kechaning oxirida (oʻqiladi).Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Оишадан Расулуллоҳ ﷺнинг витри ҳақида сўради. Шунда у: «(У зот) кечанинг ҳамма вақтида витр ўқир эдилар — унинг аввалида, ўртасида ва охирида. Вафот этган пайтларида витрлари саҳар вақтига тўхтаб қолган эди», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳусайннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир. Бу бобда Али, Жобир, Абу Масъуд ал-Ансорий ва Абу Қатодадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ихтиёр қилган нарса шуки, витр кечанинг охирида (ўқилади).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَدَعَتْ لِي بِطَعَامٍ وَقَالَتْ مَا أَشْبَعُ مِنْ طَعَامٍ فَأَشَاءُ أَنْ أَبْكِيَ إِلاَّ بَكَيْتُ . قَالَ قُلْتُ لِمَ قَالَتْ أَذْكُرُ الْحَالَ الَّتِي فَارَقَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الدُّنْيَا وَاللَّهِ مَا شَبِعَ مِنْ خُبْزٍ وَلَحْمٍ مَرَّتَيْنِ فِي يَوْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Masruq aytadi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning oldiga kirdim, u menga taom keltirishni buyurdi va: «Men qachon taomdan toʻysam, yigʻlagim keladi va yigʻlayman», dedi. Men: «Nega?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ dunyodan ajralgan paytdagi holatini eslayman. Allohga qasamki, u zot bir kunda ikki marta non va goʻshtdan toʻymaganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Масруқ айтади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг олдига кирдим, у менга таом келтиришни буюрди ва: «Мен қачон таомдан тўйсам, йиғлагим келади ва йиғлайман», деди. Мен: «Нега?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ дунёдан ажралган пайтдаги ҳолатини эслайман. Аллоҳга қасамки, у зот бир кунда икки марта нон ва гўштдан тўймаганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ : (وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ) فَقَالَ أَمَا إِنَّا قَدْ سَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ فَأُخْبِرْنَا أَنَّ أَرْوَاحَهُمْ فِي طَيْرٍ خُضْرٍ تَسْرَحُ فِي الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مُعَلَّقَةٍ بِالْعَرْشِ فَاطَّلَعَ إِلَيْهِمْ رَبُّكَ اطِّلاَعَةً فَقَالَ هَلْ تَسْتَزِيدُونَ شَيْئًا فَأَزِيدُكُمْ قَالُوا رَبَّنَا وَمَا نَسْتَزِيدُ وَنَحْنُ فِي الْجَنَّةِ نَسْرَحُ حَيْثُ شِئْنَا ثُمَّ اطَّلَعَ إِلَيْهِمُ الثَّانِيَةَ فَقَالَ هَلْ تَسْتَزِيدُونَ شَيْئًا فَأَزِيدُكُمْ فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهُمْ لَمْ يُتْرَكُوا قَالُوا تُعِيدُ أَرْوَاحَنَا فِي أَجْسَادِنَا حَتَّى نَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَنُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ وَتُقْرِئُ نَبِيَّنَا السَّلاَمَ وَتُخْبِرُهُ عَنَّا أَنَّا قَدْ رَضِينَا وَرُضِيَ عَنَّا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan Allohning: {Alloh yoʻlida oʻldirilganlarni oʻlik deb hisoblamagin, balki ular Robblari huzurida tirikdirlar, rizqlanurlar} (Oli Imron 169) degan soʻzi haqida soʻralganida, u dedi: Bizlar ham bu haqda soʻragan edik, bizga xabar berildiki, ularning ruhlari yashil qushlar (qiyofasi)da boʻlib, jannatda xohlagan joyiga sayr qiladi va Arshga osilgan qandillarga qaytadi. Robbingiz ularga bir nazar soldi-da: «Yana biror narsa qoʻshishimni istaysizlarmi, sizlarga qoʻshay?» dedi. Ular: «Ey Robbimiz, jannatda xohlagan joyimizga sayr qilib turganimizda yana nimani istaylik?» deyishdi. Soʻng u ularga ikkinchi marta nazar soldi-da: «Yana biror narsa qoʻshishimni istaysizlarmi, sizlarga qoʻshay?» dedi. Ular oʻzlari (bu savoldan) qoʻyilmasliklarini koʻrgach: «Ruhlarimizni jasadlarimizga qaytarsang, dunyoga qaytib, Sening yoʻlingda yana bir bor oʻldirilsak», deyishdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Yana Ibn Masʼuddan (boshqa yoʻl bilan) shunga oʻxshash rivoyat ham bor, unda: «Paygʻambarimizga bizdan salom yetkazgin va unga bizdan, biz rozi boʻldik va bizdan rozi boʻlindi, deb xabar bergin», deb qoʻshilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан Аллоҳнинг: {Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ҳисобламагин, балки улар Робблари ҳузурида тирикдирлар, ризқланурлар} (Оли Имрон 169) деган сўзи ҳақида сўралганида, у деди: Бизлар ҳам бу ҳақда сўраган эдик, бизга хабар берилдики, уларнинг руҳлари яшил қушлар (қиёфаси)да бўлиб, жаннатда хоҳлаган жойига сайр қилади ва Аршга осилган қандилларга қайтади. Роббингиз уларга бир назар солди-да: «Яна бирор нарса қўшишимни истайсизларми, сизларга қўшай?» деди. Улар: «Эй Роббимиз, жаннатда хоҳлаган жойимизга сайр қилиб турганимизда яна нимани истайлик?» дейишди. Сўнг у уларга иккинчи марта назар солди-да: «Яна бирор нарса қўшишимни истайсизларми, сизларга қўшай?» деди. Улар ўзлари (бу саволдан) қўйилмасликларини кўргач: «Руҳларимизни жасадларимизга қайтарсанг, дунёга қайтиб, Сенинг йўлингда яна бир бор ўлдирилсак», дейишди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яна Ибн Масъуддан (бошқа йўл билан) шунга ўхшаш ривоят ҳам бор, унда: «Пайғамбаримизга биздан салом етказгин ва унга биздан, биз рози бўлдик ва биздан рози бўлинди, деб хабар бергин», деб қўшилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَائِشَةَ ثَلاَثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ : ( لَا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ) ، ( مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ) وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْظِرِينِي وَلاَ تُعْجِلِينِي أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ : ( وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى )، ( وَلََقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ ) قَالَتْ أَنَا وَاللَّهِ أَوَّلُ مَنْ سَأَلَ عَنْ هَذَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ مَا رَأَيْتُهُ فِي الصُّورَةِ الَّتِي خُلِقَ فِيهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ " . وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ : ( يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ) وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ : (قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَمَسْرُوقُ بْنُ الأَجْدَعِ يُكْنَى أَبَا عَائِشَةَ وَهُوَ مَسْرُوقُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَكَذَا كَانَ اسْمُهُ فِي الدِّيوَانِ .
Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Oisha (roziyallohu anho) shunday dedi: «Ey Abu Oisha! Uch (narsa bor), kim ulardan birini gapirsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi. Kim Muhammad oʻz Robbini koʻrgan deb daʼvo qilsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi, holbuki Alloh: {Koʻzlar Uni idrok eta olmaydi, U koʻzlarni idrok etadi va U Latif (eng nozik), Xabirdir} va {Hech bir insonga Allohning soʻzlashi vahiy orqali yoki parda ortidan boʻlmasa, (boshqa yoʻl bilan boʻlishi) yaramaydi} deydi». Men yonboshlab yotgan edim, oʻtirdim-da: «Ey moʻminlar onasi! Menga muhlat bering, shoshiltirmang! Alloh: {Batahqiq, uni boshqa bir tushishda koʻrdi} va {Batahqiq, uni ravshan ufqda koʻrdi} demaganmi?» dedim. U: «Vallohi, men bu haqda Rasululloh ﷺdan birinchi boʻlib soʻragan kishiman. U zot: ‹U faqat Jibril edi. Men uni yaratilgan suratida bu ikki martadan boshqa koʻrmaganman. Uni osmondan tushib kelayotgan, qomatining ulkanligi bilan osmon va yer orasini toʻsib turgan holda koʻrdim›, dedilar», dedi. «Kim Muhammad Alloh unga nozil qilgan narsadan biror narsani yashirgan deb daʼvo qilsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi. Alloh: {Ey Rasul! Robbingdan senga nozil qilingan narsani yetkaz} deydi. Kim u (Muhammad) ertaga boʻladiganni biladi deb daʼvo qilsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi, holbuki Alloh: {Ayt: Osmonlar va yerdagilar gʻaybni bilmaydilar, faqat Alloh (biladi)} deydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Masruq ibn al-Ajdaʼning kunyasi Abu Oishadir, u Masruq ibn Abdurahmondir va devonda ham uning ismi shunday boʻlgan.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай деди: «Эй Абу Оиша! Уч (нарса бор), ким улардан бирини гапирса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди. Ким Муҳаммад ўз Роббини кўрган деб даъво қилса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллоҳ: {Кўзлар Уни идрок эта олмайди, У кўзларни идрок этади ва У Латиф (энг нозик), Хабирдир} ва {Ҳеч бир инсонга Аллоҳнинг сўзлаши ваҳий орқали ёки парда ортидан бўлмаса, (бошқа йўл билан бўлиши) ярамайди} дейди». Мен ёнбошлаб ётган эдим, ўтирдим-да: «Эй мўминлар онаси! Менга муҳлат беринг, шошилтирманг! Аллоҳ: {Батаҳқиқ, уни бошқа бир тушишда кўрди} ва {Батаҳқиқ, уни равшан уфқда кўрди} демаганми?» дедим. У: «Валлоҳи, мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан биринчи бўлиб сўраган кишиман. У зот: ‹У фақат Жибрил эди. Мен уни яратилган суратида бу икки мартадан бошқа кўрмаганман. Уни осмондан тушиб келаётган, қоматининг улканлиги билан осмон ва ер орасини тўсиб турган ҳолда кўрдим›, дедилар», деди. «Ким Муҳаммад Аллоҳ унга нозил қилган нарсадан бирор нарсани яширган деб даъво қилса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди. Аллоҳ: {Эй Расул! Роббингдан сенга нозил қилинган нарсани етказ} дейди. Ким у (Муҳаммад) эртага бўладиганни билади деб даъво қилса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллоҳ: {Айт: Осмонлар ва ердагилар ғайбни билмайдилар, фақат Аллоҳ (билади)} дейди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Масруқ ибн ал-Аждаънинг куняси Абу Оишадир, у Масруқ ибн Абдураҳмондир ва девонда ҳам унинг исми шундай бўлган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ تَلَتْ عَائِشَةُ هَذِهِ الآيَةَ : ( يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ ) قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ قَالَ " عَلَى الصِّرَاطِ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَائِشَةَ .
Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Oisha (roziyallohu anho) ushbu oyatni tilovat qildilar: {Yer boshqa yer bilan almashtiriladigan kuni} (Ibrohim 48). Soʻng: «Ey Allohning Rasuli, u kuni odamlar qayerda boʻladi?» deb soʻradilar. U zot: «Sirot (koʻprigi) ustida», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu boshqa yoʻl bilan ham Oishadan rivoyat qilingan.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Оиша (розияллоҳу анҳо) ушбу оятни тиловат қилдилар: {Ер бошқа ер билан алмаштириладиган куни} (Иброҳим 48). Сўнг: «Эй Аллоҳнинг Расули, у куни одамлар қаерда бўлади?» деб сўрадилар. У зот: «Сирот (кўприги) устида», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бошқа йўл билан ҳам Оишадан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَمِعْتُ خَبَّابَ بْنَ الأَرَتِّ، يَقُولُ جِئْتُ الْعَاصِيَ بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ أَتَقَاضَاهُ حَقًّا لِي عِنْدَهُ فَقَالَ لاَ أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ . فَقُلْتُ لاَ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ . قَالَ وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ فَقُلْتُ نَعَمْ . فَقَالَ إِنَّ لِي هُنَاكَ مَالاً وَوَلَدًا فَأَقْضِيكَ . فَنَزَلَتْ : ( أَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا ) الآيَةَ .
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَهُ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Xabbob ibn al-Aratt (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Os ibn Voil as-Sahmiyga uning zimmasidagi haqimni undirish uchun keldim. U: «Toki Muhammadga kufr keltirmaguningcha senga (haqingni) bermayman», dedi. Men: «Yoʻq, hatto sen oʻlib, soʻng qayta tirilsang ham (kufr keltirmayman)», dedim. U: «Men oʻlib, soʻng qayta tirilamanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «U yerda menda mol va bola boʻladi, oʻshanda senga (haqingni) toʻlayman», dedi. Shunda {Bizning oyatlarimizga kufr keltirgan va: ‹Albatta, menga mol va bola berilur›, degan kimsani koʻrdingmi?} (Maryam 77) degan oyat nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Хаббоб ибн ал-Аратт (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Ос ибн Воил ас-Саҳмийга унинг зиммасидаги ҳақимни ундириш учун келдим. У: «Токи Муҳаммадга куфр келтирмагунингча сенга (ҳақингни) бермайман», деди. Мен: «Йўқ, ҳатто сен ўлиб, сўнг қайта тирилсанг ҳам (куфр келтирмайман)», дедим. У: «Мен ўлиб, сўнг қайта тириламанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «У ерда менда мол ва бола бўлади, ўшанда сенга (ҳақингни) тўлайман», деди. Шунда {Бизнинг оятларимизга куфр келтирган ва: ‹Албатта, менга мол ва бола берилур›, деган кимсани кўрдингми?} (Марям 77) деган оят нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ : (والأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ) فَأَيْنَ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَئِذٍ قَالَ " عَلَى الصِّرَاطِ يَا عَائِشَةُ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Ey Rasululloh, {Qiyomat kunida butun yer Uning bir hovuchida boʻladi, osmonlar esa Uning oʻng qoʻlida (oʻralgan) boʻladi} (Zumar 67), u kunda moʻminlar qayerda boʻladi?» dedi. U zot: «Sirot ustida, ey Oisha», dedilar. Bu hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Эй Расулуллоҳ, {Қиёмат кунида бутун ер Унинг бир ҳовучида бўлади, осмонлар эса Унинг ўнг қўлида (ўралган) бўлади} (Зумар 67), у кунда мўминлар қаерда бўлади?» деди. У зот: «Сирот устида, эй Оиша», дедилар. Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجُدِّيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَمَنْصُورٍ، سَمِعَا أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ قَاصًّا يَقُصُّ يَقُولُ إِنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ الدُّخَانُ فَيَأْخُذُ بِمَسَامِعِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ قَالَ فَغَضِبَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ إِذَا سُئِلَ أَحَدُكُمْ عَمَّا يَعْلَمُ فَلْيَقُلْ بِهِ قَالَ مَنْصُورٌ فَلْيُخْبِرْ بِهِ وَإِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ عِلْمِ الرَّجُلِ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ : (قلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ ) " . إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى قُرَيْشًا اسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ قَالَ " اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ " . فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ فَأَحْصَتْ كُلَّ شَيْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْعِظَامَ قَالَ وَجَعَلَ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ قَالَ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ قَالَ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ . قَالَ فَهَذَا لِقَوْلِهِ : ( يوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ ) . قَالَ مَنْصُورٌ هَذَا لِقَوْلِهِ ( رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ ) فَهَلْ يُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ قَالَ مَضَى الْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ الدُّخَانُ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْقَمَرُ وَقَالَ الآخَرُ الرُّومُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَاللِّزَامُ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ . قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abdulloh (ibn Masʼud)ning oldiga kelib: «Bir qissaxon (voiz) ‹yerdan tutun chiqib, kofirlarning quloqlarini tutib qoʻyadi, muʼminni esa zukom (tumov) holatidek tutadi› deb hikoya qilyapti», dedi. Bas, u (Abdulloh) gʻazablandi — yonboshlab yotgan edi, oʻtirib oldi-da, soʻng: «Sizlardan biringizdan oʻzi biladigan narsa soʻralsa, shuni aytsin (Mansur: ‹shu haqda xabar bersin› dedi); biladigan narsasi yoʻq narsadan soʻralsa, ‹Alloh aʼlam› (Alloh yaxshiroq biladi) desin. Zero, kishining ilmidandir — bilmagan narsasidan soʻralganda ‹Alloh aʼlam› deyishi. Chunki Alloh taolo oʻz Nabiysiga: {Ayting: ‹Men buning uchun sizlardan hech qanday ajr soʻramayman va men oʻzimni (yolgʻondan) majburlovchilardan emasman›} (Sod 86) degan. Rasululloh ﷺ Quraysh oʻzlariga itoatsizlik qilganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga qarshi menga Yusufning yetti (yili) kabi yetti (yil qahatchilik) bilan yordam ber›, dedilar. Bas, ularni qahatchilik yili tutib, har narsani qirib tashladi, hatto teri va oʻlimtikni (Mansur: ‹suyaklarni› dedi) yedilar. Yerdan tutunga oʻxshagan narsa chiqa boshladi. Bas, Abu Sufyon u zotning oldiga kelib: ‹Qavming halok boʻldi, ular uchun Allohga duo qil›, dedi. Mana shu, Allohning: {Osmon koʻrinarli bir tutunni keltiradigan kunni (kuting). U odamlarni oʻraydi. Bu — alamli azobdir} (Duxon 10-11) degan soʻzi (haqidadir)», dedi. Mansur (qoʻshib) aytdi: Bu, Allohning: {Robbimiz, bizdan azobni arit, biz endi muʼmin boʻldik} (Duxon 12) degan soʻzi (haqidadir). «Oxirat azobi aritiladimi?! ‹Batsha› (qattiq ushlash) oʻtib boʻlgan, ‹lizom› esa tutundir», dedi. Ulardan biri: «(yoki) qamar (oy yorilishi)» dedi, boshqasi: «(yoki) Rum (gʻalabasi)» dedi. Abu Iso aytdi: ‹Lizom› — Badr kunini bildiradi. Va dedi: Bu hadis hasan sahihdir.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг олдига келиб: «Бир қиссахон (воиз) ‹ердан тутун чиқиб, кофирларнинг қулоқларини тутиб қўяди, муъминни эса зуком (тумов) ҳолатидек тутади› деб ҳикоя қиляпти», деди. Бас, у (Абдуллоҳ) ғазабланди — ёнбошлаб ётган эди, ўтириб олди-да, сўнг: «Сизлардан бирингиздан ўзи биладиган нарса сўралса, шуни айтсин (Мансур: ‹шу ҳақда хабар берсин› деди); биладиган нарсаси йўқ нарсадан сўралса, ‹Аллоҳ аълам› (Аллоҳ яхшироқ билади) десин. Зеро, кишининг илмидандир — билмаган нарсасидан сўралганда ‹Аллоҳ аълам› дейиши. Чунки Аллоҳ таоло ўз Набийсига: {Айтинг: ‹Мен бунинг учун сизлардан ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен ўзимни (ёлғондан) мажбурловчилардан эмасман›} (Сод 86) деган. Расулуллоҳ ﷺ Қурайш ўзларига итоатсизлик қилганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга қарши менга Юсуфнинг етти (йили) каби етти (йил қаҳатчилик) билан ёрдам бер›, дедилар. Бас, уларни қаҳатчилик йили тутиб, ҳар нарсани қириб ташлади, ҳатто тери ва ўлимтикни (Мансур: ‹суякларни› деди) едилар. Ердан тутунга ўхшаган нарса чиқа бошлади. Бас, Абу Суфён у зотнинг олдига келиб: ‹Қавминг ҳалок бўлди, улар учун Аллоҳга дуо қил›, деди. Мана шу, Аллоҳнинг: {Осмон кўринарли бир тутунни келтирадиган кунни (кутинг). У одамларни ўрайди. Бу — аламли азобдир} (Духон 10-11) деган сўзи (ҳақидадир)», деди. Мансур (қўшиб) айтди: Бу, Аллоҳнинг: {Роббимиз, биздан азобни арит, биз энди муъмин бўлдик} (Духон 12) деган сўзи (ҳақидадир). «Охират азоби аритиладими?! ‹Батша› (қаттиқ ушлаш) ўтиб бўлган, ‹лизом› эса тутундир», деди. Улардан бири: «(ёки) қамар (ой ёрилиши)» деди, бошқаси: «(ёки) Рум (ғалабаси)» деди. Абу Исо айтди: ‹Лизом› — Бадр кунини билдиради. Ва деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.