حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجُدِّيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَمَنْصُورٍ، سَمِعَا أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ قَاصًّا يَقُصُّ يَقُولُ إِنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ الدُّخَانُ فَيَأْخُذُ بِمَسَامِعِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ قَالَ فَغَضِبَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ إِذَا سُئِلَ أَحَدُكُمْ عَمَّا يَعْلَمُ فَلْيَقُلْ بِهِ قَالَ مَنْصُورٌ فَلْيُخْبِرْ بِهِ وَإِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ عِلْمِ الرَّجُلِ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لاَ يَعْلَمُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ : (قلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ ) " . إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى قُرَيْشًا اسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ قَالَ " اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ " . فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ فَأَحْصَتْ كُلَّ شَيْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْعِظَامَ قَالَ وَجَعَلَ يَخْرُجُ مِنَ الأَرْضِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ قَالَ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ قَالَ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ . قَالَ فَهَذَا لِقَوْلِهِ : ( يوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ ) . قَالَ مَنْصُورٌ هَذَا لِقَوْلِهِ ( رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ ) فَهَلْ يُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ قَالَ مَضَى الْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ الدُّخَانُ وَقَالَ أَحَدُهُمَا الْقَمَرُ وَقَالَ الآخَرُ الرُّومُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَاللِّزَامُ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ . قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abdulloh (ibn Masʼud)ning oldiga kelib: «Bir qissaxon (voiz) ‹yerdan tutun chiqib, kofirlarning quloqlarini tutib qoʻyadi, muʼminni esa zukom (tumov) holatidek tutadi› deb hikoya qilyapti», dedi. Bas, u (Abdulloh) gʻazablandi — yonboshlab yotgan edi, oʻtirib oldi-da, soʻng: «Sizlardan biringizdan oʻzi biladigan narsa soʻralsa, shuni aytsin (Mansur: ‹shu haqda xabar bersin› dedi); biladigan narsasi yoʻq narsadan soʻralsa, ‹Alloh aʼlam› (Alloh yaxshiroq biladi) desin. Zero, kishining ilmidandir — bilmagan narsasidan soʻralganda ‹Alloh aʼlam› deyishi. Chunki Alloh taolo oʻz Nabiysiga: {Ayting: ‹Men buning uchun sizlardan hech qanday ajr soʻramayman va men oʻzimni (yolgʻondan) majburlovchilardan emasman›} (Sod 86) degan. Rasululloh ﷺ Quraysh oʻzlariga itoatsizlik qilganini koʻrganlarida: ‹Allohim, ularga qarshi menga Yusufning yetti (yili) kabi yetti (yil qahatchilik) bilan yordam ber›, dedilar. Bas, ularni qahatchilik yili tutib, har narsani qirib tashladi, hatto teri va oʻlimtikni (Mansur: ‹suyaklarni› dedi) yedilar. Yerdan tutunga oʻxshagan narsa chiqa boshladi. Bas, Abu Sufyon u zotning oldiga kelib: ‹Qavming halok boʻldi, ular uchun Allohga duo qil›, dedi. Mana shu, Allohning: {Osmon koʻrinarli bir tutunni keltiradigan kunni (kuting). U odamlarni oʻraydi. Bu — alamli azobdir} (Duxon 10-11) degan soʻzi (haqidadir)», dedi. Mansur (qoʻshib) aytdi: Bu, Allohning: {Robbimiz, bizdan azobni arit, biz endi muʼmin boʻldik} (Duxon 12) degan soʻzi (haqidadir). «Oxirat azobi aritiladimi?! ‹Batsha› (qattiq ushlash) oʻtib boʻlgan, ‹lizom› esa tutundir», dedi. Ulardan biri: «(yoki) qamar (oy yorilishi)» dedi, boshqasi: «(yoki) Rum (gʻalabasi)» dedi. Abu Iso aytdi: ‹Lizom› — Badr kunini bildiradi. Va dedi: Bu hadis hasan sahihdir.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг олдига келиб: «Бир қиссахон (воиз) ‹ердан тутун чиқиб, кофирларнинг қулоқларини тутиб қўяди, муъминни эса зуком (тумов) ҳолатидек тутади› деб ҳикоя қиляпти», деди. Бас, у (Абдуллоҳ) ғазабланди — ёнбошлаб ётган эди, ўтириб олди-да, сўнг: «Сизлардан бирингиздан ўзи биладиган нарса сўралса, шуни айтсин (Мансур: ‹шу ҳақда хабар берсин› деди); биладиган нарсаси йўқ нарсадан сўралса, ‹Аллоҳ аълам› (Аллоҳ яхшироқ билади) десин. Зеро, кишининг илмидандир — билмаган нарсасидан сўралганда ‹Аллоҳ аълам› дейиши. Чунки Аллоҳ таоло ўз Набийсига: {Айтинг: ‹Мен бунинг учун сизлардан ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен ўзимни (ёлғондан) мажбурловчилардан эмасман›} (Сод 86) деган. Расулуллоҳ ﷺ Қурайш ўзларига итоатсизлик қилганини кўрганларида: ‹Аллоҳим, уларга қарши менга Юсуфнинг етти (йили) каби етти (йил қаҳатчилик) билан ёрдам бер›, дедилар. Бас, уларни қаҳатчилик йили тутиб, ҳар нарсани қириб ташлади, ҳатто тери ва ўлимтикни (Мансур: ‹суякларни› деди) едилар. Ердан тутунга ўхшаган нарса чиқа бошлади. Бас, Абу Суфён у зотнинг олдига келиб: ‹Қавминг ҳалок бўлди, улар учун Аллоҳга дуо қил›, деди. Мана шу, Аллоҳнинг: {Осмон кўринарли бир тутунни келтирадиган кунни (кутинг). У одамларни ўрайди. Бу — аламли азобдир} (Духон 10-11) деган сўзи (ҳақидадир)», деди. Мансур (қўшиб) айтди: Бу, Аллоҳнинг: {Роббимиз, биздан азобни арит, биз энди муъмин бўлдик} (Духон 12) деган сўзи (ҳақидадир). «Охират азоби аритиладими?! ‹Батша› (қаттиқ ушлаш) ўтиб бўлган, ‹лизом› эса тутундир», деди. Улардан бири: «(ёки) қамар (ой ёрилиши)» деди, бошқаси: «(ёки) Рум (ғалабаси)» деди. Абу Исо айтди: ‹Лизом› — Бадр кунини билдиради. Ва деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.