حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Qurʼon haqida ilmsiz (oʻzicha) gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Қуръон ҳақида илмсиз (ўзича) гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو الْكَلْبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا الْحَدِيثَ عَنِّي إِلاَّ مَا عَلِمْتُمْ فَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَمَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bilganlaringizdan boshqa narsani mendan rivoyat qilishdan saqlaning. Kim atayin menga nisbatan yolgʻon gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin. Kim Qurʼon haqida oʻz raʼyi bilan gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Билганларингиздан бошқа нарсани мендан ривоят қилишдан сақланинг. Ким атайин менга нисбатан ёлғон гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин. Ким Қуръон ҳақида ўз раъйи билан гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَزْمٍ أَخُو حَزْمٍ الْقُطَعِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي سُهَيْلِ بْنِ أَبِي حَزْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ شَدَّدُوا فِي هَذَا فِي أَنْ يُفَسَّرَ الْقُرْآنُ بِغَيْرِ عِلْمٍ ‏.‏ وَأَمَّا الَّذِي رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْقُرْآنَ فَلَيْسَ الظَّنُّ بِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْقُرْآنِ أَوْ فَسَّرُوهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَوْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَا أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلاَّ وَقَدْ سَمِعْتُ فِيهَا بِشَيْءٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ قَالَ مُجَاهِدٌ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُ قِرَاءَةَ ابْنِ مَسْعُودٍ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا سَأَلْتُ ‏.‏

Jundub ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Qurʼon haqida oʻz raʼyi bilan gapirib, toʻgʻri (gap) aytsa ham, baribir xato qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Ilm ahlining baʼzilari Suhayl ibn Abu Hazm haqida (tanqidiy) soʻz aytishgan. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli va boshqalardan shu tariqa rivoyat qilingan: ular Qurʼonni ilmsiz tafsir qilish borasida qattiq turishgan. Mujohid, Qatoda va boshqa ilm ahlidan rivoyat qilingan, ular Qurʼonni tafsir qilishgan boʻlsa-da, ular haqida ular Qurʼon haqida ilmsiz yoki oʻzlaridan gapirgan deb gumon qilinmaydi. Ulardan biz aytgan narsani, yaʼni ular oʻzlaridan ilmsiz gapirmaganliklarini koʻrsatuvchi (rivoyatlar) ham keltirilgan. Qatoda aytdi: Qurʼonda men u haqida biror narsa eshitmagan oyat yoʻq. Aʼmash aytdi: Mujohid aytdi: Agar men Ibn Masʼudning qiroatida oʻqiganimda edi, Ibn Abbosdan Qurʼonning koʻp joylarini soʻrashga ehtiyoj sezmagan boʻlardim.Жундуб ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Қуръон ҳақида ўз раъйи билан гапириб, тўғри (гап) айтса ҳам, барибир хато қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Илм аҳлининг баъзилари Суҳайл ибн Абу Ҳазм ҳақида (танқидий) сўз айтишган. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли ва бошқалардан шу тариқа ривоят қилинган: улар Қуръонни илмсиз тафсир қилиш борасида қаттиқ туришган. Мужоҳид, Қатода ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинган, улар Қуръонни тафсир қилишган бўлса-да, улар ҳақида улар Қуръон ҳақида илмсиз ёки ўзларидан гапирган деб гумон қилинмайди. Улардан биз айтган нарсани, яъни улар ўзларидан илмсиз гапирмаганликларини кўрсатувчи (ривоятлар) ҳам келтирилган. Қатода айтди: Қуръонда мен у ҳақида бирор нарса эшитмаган оят йўқ. Аъмаш айтди: Мужоҳид айтди: Агар мен Ибн Масъуднинг қироатида ўқиганимда эди, Ибн Аббосдан Қуръоннинг кўп жойларини сўрашга эҳтиёж сезмаган бўлардим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ إِنِّي أَحْيَانًا أَكُونُ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ الْفَارِسِيِّ فَاقْرَأْهَا فِي نَفْسِكَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى قَسَمْتُ الصَّلاَةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ فَنِصْفُهَا لِي وَنِصْفُهَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ يَقُومُ الْعَبْدُ فَيَقْرَأُ ‏:‏ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ فَيَقُولُ اللَّهُ حَمِدَنِي عَبْدِي فَيَقُولُ ‏:‏ ‏(‏الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ فَيَقُولُ اللَّهُ أَثْنَى عَلَىَّ عَبْدِي فَيَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏ فَيَقُولُ مَجَّدَنِي عَبْدِي وَهَذَا لِي وَبَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي ‏:‏ ‏(‏إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ‏)‏ وَآخِرُ السُّورَةِ لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي وَأَبُو السَّائِبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ وَيَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ الْفَارِسِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَدَّثَنِي أَبِي وَأَبُو السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ وَكَانَا جَلِيسَيْنِ لأَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَبِي أُوَيْسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْعَلاَءِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim namozda Ummul-Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u (namoz) noqis, noqis, toʻliq emas», dedilar. (Roviy) aytdi: Men: «Ey Abu Hurayra, baʼzan men imomning orqasida boʻlaman», dedim. U: «Ey Forisiyning oʻgʻli, uni ichingda oʻqi. Chunki men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Alloh taolo aytdi: Men namozni Oʻzim bilan bandam orasida ikkiga boʻldim. Uning yarmi Menga, yarmi bandamga, bandamga esa soʻraganini beraman. Banda turib: {Alhamdu lillahi rabbil-olamiyn} (Hamd Olamlar Robbi Allohga xosdir) deydi, shunda Alloh: Bandam Menga hamd aytdi, deydi. Banda: {Ar-Rohmanir-Rohiym} (Mehribon va Rahmlidir) deydi, shunda Alloh: Bandam Meni ulugʻladi, deydi. Banda: {Maliki yavmid-diyn} (Jazo kuhining egasidir) deydi, shunda Alloh: Bandam Meni ulugʻladi, deydi. Bu Menga (xos), bu esa Men bilan bandam orasida: {Iyyaka naʼbudu va iyyaka nastaiyn} (Yolgʻiz Senga ibodat qilamiz va yolgʻiz Sendan yordam soʻraymiz). Suraning oxiri esa bandamga (xos), bandamga soʻraganini beraman. Banda: {Ihdinas-sirotal-mustaqiym, sirotallaziyna anʼamta alayhim gʻayril-magʻzubi alayhim va lazzolliyn} (Bizni toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilgin, oʻzing neʼmat bergan zotlarning yoʻliga; gʻazabga uchraganlarning va adashganlarning yoʻliga emas) deydi›», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким намозда Уммул-Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у (намоз) ноқис, ноқис, тўлиқ эмас», дедилар. (Ровий) айтди: Мен: «Эй Абу Ҳурайра, баъзан мен имомнинг орқасида бўламан», дедим. У: «Эй Форисийнинг ўғли, уни ичингда ўқи. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳ таоло айтди: Мен намозни Ўзим билан бандам орасида иккига бўлдим. Унинг ярми Менга, ярми бандамга, бандамга эса сўраганини бераман. Банда туриб: {Алҳамду лиллаҳи раббил-оламийн} (Ҳамд Оламлар Робби Аллоҳга хосдир) дейди, шунда Аллоҳ: Бандам Менга ҳамд айтди, дейди. Банда: {Ар-Роҳманир-Роҳийм} (Меҳрибон ва Раҳмлидир) дейди, шунда Аллоҳ: Бандам Мени улуғлади, дейди. Банда: {Малики явмид-дийн} (Жазо куҳининг эгасидир) дейди, шунда Аллоҳ: Бандам Мени улуғлади, дейди. Бу Менга (хос), бу эса Мен билан бандам орасида: {Ийяка наъбуду ва ийяка настаийн} (Ёлғиз Сенга ибодат қиламиз ва ёлғиз Сендан ёрдам сўраймиз). Суранинг охири эса бандамга (хос), бандамга сўраганини бераман. Банда: {Иҳдинас-сиротал-мустақийм, сироталлазийна анъамта алайҳим ғайрил-мағзуби алайҳим ва лаззоллийн} (Бизни тўғри йўлга ҳидоят қилгин, ўзинг неъмат берган зотларнинг йўлига; ғазабга учраганларнинг ва адашганларнинг йўлига эмас) дейди›», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، أَنْبَأَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ الْقَوْمُ هَذَا عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ ‏.‏ وَجِئْتُ بِغَيْرِ أَمَانٍ وَلاَ كِتَابٍ فَلَمَّا دَفَعْتُ إِلَيْهِ أَخَذَ بِيَدِي وَقَدْ كَانَ قَالَ قَبْلَ ذَلِكَ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ يَدَهُ فِي يَدِي قَالَ فَقَامَ بِي فَلَقِيَتْهُ امْرَأَةٌ وَصَبِيٌّ مَعَهَا ‏.‏ فَقَالاَ إِنَّ لَنَا إِلَيْكَ حَاجَةً فَقَامَ مَعَهُمَا حَتَّى قَضَى حَاجَتَهُمَا ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي حَتَّى أَتَى بِي دَارَهُ فَأَلْقَتْ لَهُ الْوَلِيدَةُ وِسَادَةً فَجَلَسَ عَلَيْهَا وَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا يُفِرُّكَ أَنْ تَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَهَلْ تَعْلَمُ مِنْ إِلَهٍ سِوَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ تَكَلَّمَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا تَفِرُّ أَنْ تَقُولَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَتَعْلَمُ أَنَّ شَيْئًا أَكْبَرُ مِنَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ الْيَهُودَ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِمْ وَإِنَّ النَّصَارَى ضُلاَّلٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَإِنِّي جِئْتُ مُسْلِمًا ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ وَجْهَهُ تَبَسَّطَ فَرَحًا قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِي فَأُنْزِلْتُ عِنْدَ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ جَعَلْتُ أَغْشَاهُ آتِيهِ طَرَفَىِ النَّهَارِ قَالَ فَبَيْنَا أَنَا عِنْدَهُ عَشِيَّةً إِذْ جَاءَهُ قَوْمٌ فِي ثِيَابٍ مِنَ الصُّوفِ مِنْ هَذِهِ النِّمَارِ قَالَ فَصَلَّى وَقَامَ فَحَثَّ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَلَوْ صَاعٌ وَلَوْ بِنِصْفِ صَاعٍ وَلَوْ بِقَبْضَةٍ وَلَوْ بِبَعْضِ قَبْضَةٍ يَقِي أَحَدُكُمْ وَجْهَهُ حَرَّ جَهَنَّمَ أَوِ النَّارِ وَلَوْ بِتَمْرَةٍ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لاَقِي اللَّهَ وَقَائِلٌ لَهُ مَا أَقُولُ لَكُمْ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ سَمْعًا وَبَصَرًا فَيَقُولُ بَلَى ‏.‏ فَيَقُولُ أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ مَالاً وَوَلَدًا فَيَقُولُ بَلَى ‏.‏ فَيَقُولُ أَيْنَ مَا قَدَّمْتَ لِنَفْسِكَ فَيَنْظُرُ قُدَّامَهُ وَبَعْدَهُ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ لاَ يَجِدُ شَيْئًا يَقِي بِهِ وَجْهَهُ حَرَّ جَهَنَّمَ لِيَقِ أَحَدُكُمْ وَجْهَهُ النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ فَإِنِّي لاَ أَخَافُ عَلَيْكُمُ الْفَاقَةَ فَإِنَّ اللَّهَ نَاصِرُكُمْ وَمُعْطِيكُمْ حَتَّى تَسِيرَ الظَّعِينَةُ فِيمَا بَيْنَ يَثْرِبَ وَالْحِيرَةِ أَكْثَرُ مَا تَخَافُ عَلَى مَطِيَّتِهَا السَّرَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَعَلْتُ أَقُولُ فِي نَفْسِي فَأَيْنَ لُصُوصُ طَيِّئٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏

Adiyy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning oldilariga keldim, u zot masjidda oʻtirgan edilar. Odamlar: «Bu Adiyy ibn Hotim», dedilar. Men hech qanday omonlik (ahdnoma) va hatsiz kelgan edim. Men u zotga yetib borganimda, u zot qoʻlimdan ushladilar — bundan oldin u zot: «Men Alloh Oʻz qoʻlini mening qoʻlimga (yetkazib) qoʻyishini umid qilaman», degan edilar. (Adiyy) aytdi: U zot men bilan turdilar. Shunda bir ayol oʻzi bilan boladan bola bilan u zotni kutib oldi va: «Bizning sizdan hojatimiz bor», dedilar. U zot ularning hojatini bitirgunlaricha ular bilan turdilar, soʻng qoʻlimdan ushlab, oʻz uylariga olib bordilar. Cho ri u zotga yostiq tashladi, u zot unga oʻtirdilar, men esa u zotning oldilarida oʻtirdim. U zot Allohga hamd va sano aytib, soʻng: «Seni ‹La ilaha illalloh› deyishdan nima qochiryapti? Sen Allohdan boshqa biror iloh borligini bilasanmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. (Adiyy) aytdi: Soʻng u zot bir oz gapirdilar, keyin: «Seni ‹Allohu akbar› deyishdan nima qochiryapti? Sen Allohdan kattaroq biror narsa borligini bilasanmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. U zot: «Albatta yahudiylar gʻazabga uchraganlardir, nasorolar esa adashganlardir», dedilar. Men: «Men musulmon boʻlib keldim», dedim. (Adiyy) aytdi: Men u zotning yuzlari xursandlikdan yorishganini koʻrdim. Soʻng u zot men haqimda buyurdilar va men ansorlardan boʻlgan bir kishining huzuriga tushirildim. Men kunning ikki tarafida (ertayu kech) uning oldiga borib turardim. Bir kuni kechqurun men uning huzurida ekanimda, u zotning oldilariga yungdan, mana shu yoʻl-yoʻl gilamlardek kiyimlardagi bir qavm keldi. U zot namoz oʻqib, turib, ularga (sadaqa berishga) chaqirdilar va: «Bir soʼ boʻlsa ham, yarim soʼ boʻlsa ham, bir hovuch boʻlsa ham, bir hovuchning bir qismi boʻlsa ham (sadaqa qiling). Birovingiz hatto bir dona xurmo bilan, hatto xurmoning bir boʻlagi bilan boʻlsa ham yuzini doʻzaxning, oʻtning issigʻidan saqlasin. Chunki birovingiz Allohga yoʻliqadi, U esa unga: men sizlarga aytayotganimni aytadi: ‹Senga quloq va koʻz qilib bermadimmi?› deydi, u: ‹Albatta› deydi. ‹Senga mol va bola berib qoʻymadimmi?› deydi, u: ‹Albatta› deydi. ‹Oʻzing uchun nima taqdim qilding?› deydi. Shunda u oldiga, orqasiga, oʻng tomoniga, chap tomoniga qaraydi, lekin yuzini doʻzaxning issigʻidan saqlaydigan hech narsa topmaydi. Birovingiz hatto xurmoning bir boʻlagi bilan boʻlsa ham yuzini oʻtdan saqlasin. Agar topmasa, yaxshi soʻz bilan (saqlasin). Men sizlarning faqirlikka tushishingizdan qoʻrqmayman. Chunki Alloh sizlarga yordam beruvchi va beruvchidir, hatto kajava (egasi) Yasrib bilan Hiyra orasida — moliga oʻgʻirlik xavfidan boshqa narsadan qoʻrqmay yuradigan boʻladi», dedilar. (Adiyy) aytdi: Men ichimda: Ey, Toy qabilasining oʻgʻrilari qayerda qoldi, deya boshladim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Simok ibn Harb hadisidan bilamiz.Адийй ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим, у зот масжидда ўтирган эдилар. Одамлар: «Бу Адийй ибн Ҳотим», дедилар. Мен ҳеч қандай омонлик (аҳднома) ва ҳатсиз келган эдим. Мен у зотга етиб борганимда, у зот қўлимдан ушладилар — бундан олдин у зот: «Мен Аллоҳ Ўз қўлини менинг қўлимга (етказиб) қўйишини умид қиламан», деган эдилар. (Адийй) айтди: У зот мен билан турдилар. Шунда бир аёл ўзи билан боладан бола билан у зотни кутиб олди ва: «Бизнинг сиздан ҳожатимиз бор», дедилар. У зот уларнинг ҳожатини битиргунларича улар билан турдилар, сўнг қўлимдан ушлаб, ўз уйларига олиб бордилар. Чо ри у зотга ёстиқ ташлади, у зот унга ўтирдилар, мен эса у зотнинг олдиларида ўтирдим. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, сўнг: «Сени ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдан нима қочиряпти? Сен Аллоҳдан бошқа бирор илоҳ борлигини биласанми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. (Адийй) айтди: Сўнг у зот бир оз гапирдилар, кейин: «Сени ‹Аллоҳу акбар› дейишдан нима қочиряпти? Сен Аллоҳдан каттароқ бирор нарса борлигини биласанми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. У зот: «Албатта яҳудийлар ғазабга учраганлардир, насоролар эса адашганлардир», дедилар. Мен: «Мен мусулмон бўлиб келдим», дедим. (Адийй) айтди: Мен у зотнинг юзлари хурсандликдан ёришганини кўрдим. Сўнг у зот мен ҳақимда буюрдилар ва мен ансорлардан бўлган бир кишининг ҳузурига туширилдим. Мен куннинг икки тарафида (эртаю кеч) унинг олдига бориб турардим. Бир куни кечқурун мен унинг ҳузурида эканимда, у зотнинг олдиларига юнгдан, мана шу йўл-йўл гиламлардек кийимлардаги бир қавм келди. У зот намоз ўқиб, туриб, уларга (садақа беришга) чақирдилар ва: «Бир сў бўлса ҳам, ярим сў бўлса ҳам, бир ҳовуч бўлса ҳам, бир ҳовучнинг бир қисми бўлса ҳам (садақа қилинг). Бировингиз ҳатто бир дона хурмо билан, ҳатто хурмонинг бир бўлаги билан бўлса ҳам юзини дўзахнинг, ўтнинг иссиғидан сақласин. Чунки бировингиз Аллоҳга йўлиқади, У эса унга: мен сизларга айтаётганимни айтади: ‹Сенга қулоқ ва кўз қилиб бермадимми?› дейди, у: ‹Албатта› дейди. ‹Сенга мол ва бола бериб қўймадимми?› дейди, у: ‹Албатта› дейди. ‹Ўзинг учун нима тақдим қилдинг?› дейди. Шунда у олдига, орқасига, ўнг томонига, чап томонига қарайди, лекин юзини дўзахнинг иссиғидан сақлайдиган ҳеч нарса топмайди. Бировингиз ҳатто хурмонинг бир бўлаги билан бўлса ҳам юзини ўтдан сақласин. Агар топмаса, яхши сўз билан (сақласин). Мен сизларнинг фақирликка тушишингиздан қўрқмайман. Чунки Аллоҳ сизларга ёрдам берувчи ва берувчидир, ҳатто кажава (эгаси) Ясриб билан Ҳийра орасида — молига ўғирлик хавфидан бошқа нарсадан қўрқмай юрадиган бўлади», дедилар. (Адийй) айтди: Мен ичимда: Эй, Той қабиласининг ўғрилари қаерда қолди, дея бошладим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Симок ибн Ҳарб ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَبُنْدَارٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْيَهُودُ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِمْ وَالنَّصَارَى ضُلاَّلٌ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏

Adiyy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Yahudiylar gʻazabga uchraganlardir, nasorolar esa adashganlardir», dedilar — va u (roviy) hadisni toʻliqligicha zikr qildi.Адийй ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Яҳудийлар ғазабга учраганлардир, насоролар эса адашганлардир», дедилар — ва у (ровий) ҳадисни тўлиқлигича зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ الأَعْرَابِيِّ، عَنْ قَسَامَةَ بْنِ زُهَيْرٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الأَرْضِ فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الأَرْضِ فَجَاءَ مِنْهُمُ الأَحْمَرُ وَالأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِكَ وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta Alloh taolo Odamni butun yerdan olgan bir siqim (tuproq)dan yaratdi. Shu sababli Odam bolalari yerning (turli-tumanligiga) qarab (turlicha) keldi: ulardan qizili, oqi, qorasi va shularning orasidagisi; yumshogʻi va dagʻali; yomoni va yaxshisi keldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Аллоҳ таоло Одамни бутун ердан олган бир сиқим (тупроқ)дан яратди. Шу сабабли Одам болалари ернинг (турли-туманлигига) қараб (турлича) келди: улардан қизили, оқи, қораси ва шуларнинг орасидагиси; юмшоғи ва дағали; ёмони ва яхшиси келди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ دَخَلُوا مُتَزَحِّفِينَ عَلَى أَوْرَاكِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَ ‏:‏ ‏(‏فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Allohning {Eshikdan sajda qilgan holda kiringlar} (Baqara 58) degan soʻzi haqida: «Ular orqalari bilan surilib kirishdi», dedilar. Va shu isnod bilan Nabiy ﷺdan {Zulm qilganlar oʻzlariga aytilgan soʻzni boshqa soʻzga almashtirdilar} (Baqara 59) oyati haqida: «Ular: arpadagi don, deyishdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳнинг {Эшикдан сажда қилган ҳолда киринглар} (Бақара 58) деган сўзи ҳақида: «Улар орқалари билан сурилиб киришди», дедилар. Ва шу иснод билан Набий ﷺдан {Зулм қилганлар ўзларига айтилган сўзни бошқа сўзга алмаштирдилар} (Бақара 59) ояти ҳақида: «Улар: арпадаги дон, дейишди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ السَّمَّانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرِهِ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ فَلَمْ نَدْرِ أَيْنَ الْقِبْلَةُ فَصَلَّى كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا عَلَى حِيَالِهِ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا ذَكَرْنَا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَشْعَثَ السَّمَّانِ أَبِي الرَّبِيعِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَشْعَثُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Omir ibn Robia (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Biz Nabiy ﷺ bilan safarda, qorongʻi bir kechada edik va qibla qayerda ekanini bilmadik. Shu sababli har birimiz oʻz tarafiga (qarab) namoz oʻqidik. Tong otgach, buni Nabiy ﷺga aytdik, shunda {Qaysi tomonga yuzlansangiz, oʻsha tomonda Allohning yuzi (vajhi) bordir} (Baqara 115) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Ashʼas as-Sammon Abu Rabiʼning Osim ibn Ubaydullohdan (qilgan) hadisidan bilamiz. Ashʼas esa hadisda zaif sanaladi.Омир ибн Робиа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Биз Набий ﷺ билан сафарда, қоронғи бир кечада эдик ва қибла қаерда эканини билмадик. Шу сабабли ҳар биримиз ўз тарафига (қараб) намоз ўқидик. Тонг отгач, буни Набий ﷺга айтдик, шунда {Қайси томонга юзлансангиз, ўша томонда Аллоҳнинг юзи (важҳи) бордир} (Бақара 115) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ашъас ас-Саммон Абу Рабиънинг Осим ибн Убайдуллоҳдан (қилган) ҳадисидан биламиз. Ашъас эса ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا حَيْثُمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ وَهُوَ جَاءٍ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عُمَرَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ فَفِي هَذَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِِ ‏:‏ ‏(‏)ولله الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ قَتَادَةُ هِيَ مَنْسُوخَةٌ نَسَخَهَا قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ‏)‏ أَىْ تِلْقَاءَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ مُجَاهِدٍ، فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ فَثَمَّ قِبْلَةُ اللَّهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنِ النَّضْرِ بْنِ عَرَبِيٍّ عَنْ مُجَاهِدٍ بِهَذَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Nabiy ﷺ Makkadan Madinaga kelayotganlarida ulovlari ustida, ulovi qaysi tomonga yuzlangan boʻlsa, oʻsha tomonga (qarab) nafl namoz oʻqirdilar. Soʻng Ibn Umar bu oyatni: {Mashriq ham, magʻrib ham Allohnikidir} (Baqara 115) oʻqib, «Ana shu haqda mana shu oyat nozil boʻlgan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Qatodadan rivoyat qilinishicha, u bu oyat — {Mashriq ham, magʻrib ham Allohnikidir, qaysi tomonga yuzlansangiz, oʻsha tomonda Allohning yuzi bordir} haqida: «U mansuxdir (bekor qilingandir), uni Allohning {Yuzingni Masjidul-Harom tomon burgin} degan soʻzi nasx qildi», degan, yaʼni unga qarata (deganidir). Mujohiddan esa bu {Qaysi tomonga yuzlansangiz, oʻsha tomonda Allohning yuzi bordir} oyati haqida rivoyat qilinishicha, u: «Oʻsha (tomon) Allohning qiblasidir», degan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Набий ﷺ Маккадан Мадинага келаётганларида уловлари устида, улови қайси томонга юзланган бўлса, ўша томонга (қараб) нафл намоз ўқирдилар. Сўнг Ибн Умар бу оятни: {Машриқ ҳам, мағриб ҳам Аллоҳникидир} (Бақара 115) ўқиб, «Ана шу ҳақда мана шу оят нозил бўлган», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Қатодадан ривоят қилинишича, у бу оят — {Машриқ ҳам, мағриб ҳам Аллоҳникидир, қайси томонга юзлансангиз, ўша томонда Аллоҳнинг юзи бордир} ҳақида: «У мансухдир (бекор қилингандир), уни Аллоҳнинг {Юзингни Масжидул-Ҳаром томон бургин} деган сўзи насх қилди», деган, яъни унга қарата (деганидир). Мужоҳиддан эса бу {Қайси томонга юзлансангиз, ўша томонда Аллоҳнинг юзи бордир} ояти ҳақида ривоят қилинишича, у: «Ўша (томон) Аллоҳнинг қибласидир», деган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ صَلَّيْنَا خَلْفَ الْمَقَامِ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu): «Yo Rasululloh, qaniydi biz Maqom (Ibrohim) orqasida namoz oʻqisak», dedi. Shunda {Ibrohimning maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу): «Ё Расулуллоҳ, қанийди биз Мақом (Иброҳим) орқасида намоз ўқисак», деди. Шунда {Иброҳимнинг мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَوِ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺga: «Qaniydi siz Ibrohimning maqomidan namozgoh tutsangiz», dedim. Shunda {Ibrohimning maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺга: «Қанийди сиз Иброҳимнинг мақомидан намозгоҳ тутсангиз», дедим. Шунда {Иброҳимнинг мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏كََذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ عَدْلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُدْعَى نُوحٌ فَيُقَالُ هَلْ بَلَّغْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ ‏.‏ فَيُدْعَى قَوْمُهُ فَيُقَالُ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ مَا أَتَانَا مِنْ نَذِيرٍ وَمَا أَتَانَا مِنْ أَحَدٍ ‏.‏ فَيَقُولُ مَنْ شُهُودُكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ ‏.‏ قَالَ فَيُؤْتَى بِكُمْ تَشْهَدُونَ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ‏)‏ وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Allohning {Shunday qilib, sizlarni oʻrtacha (vasat) ummat qildik} (Baqara 143) degan soʻzi haqida: «(Vasatning maʼnosi) odil (adolatli)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Yana Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nuh chaqiriladi va unga: ‹Yetkazdingmi?› deyiladi. U: ‹Ha›, deydi. Soʻng qavmi chaqirilib, ularga: ‹U sizlarga yetkazdimi?› deyiladi. Ular: ‹Bizga hech ogohlantiruvchi kelmadi, bizga hech kim kelmadi›, deyishadi. (Nuhga): ‹Guvohlaring kimlar?› deyiladi. U: ‹Muhammad va uning ummati›, deydi». (Nabiy ﷺ) dedilar: «Shunda sizlar keltirilib, u (Nuh) yetkazganiga guvohlik berasizlar. Ana shu Allohning {Shunday qilib, sizlarni odamlarga guvoh boʻlishingiz va Paygʻambar sizlarga guvoh boʻlishi uchun oʻrtacha (vasat) ummat qildik} (Baqara 143) degan soʻzidir. Vasat — odildir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Аллоҳнинг {Шундай қилиб, сизларни ўртача (васат) уммат қилдик} (Бақара 143) деган сўзи ҳақида: «(Васатнинг маъноси) одил (адолатли)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яна Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Нуҳ чақирилади ва унга: ‹Етказдингми?› дейилади. У: ‹Ҳа›, дейди. Сўнг қавми чақирилиб, уларга: ‹У сизларга етказдими?› дейилади. Улар: ‹Бизга ҳеч огоҳлантирувчи келмади, бизга ҳеч ким келмади›, дейишади. (Нуҳга): ‹Гувоҳларинг кимлар?› дейилади. У: ‹Муҳаммад ва унинг уммати›, дейди». (Набий ﷺ) дедилар: «Шунда сизлар келтирилиб, у (Нуҳ) етказганига гувоҳлик берасизлар. Ана шу Аллоҳнинг {Шундай қилиб, сизларни одамларга гувоҳ бўлишингиз ва Пайғамбар сизларга гувоҳ бўлиши учун ўртача (васат) уммат қилдик} (Бақара 143) деган сўзидир. Васат — одилдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ صَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ‏)‏ فَوَجَّهَ نَحْوَ الْكَعْبَةِ وَكَانَ يُحِبُّ ذَلِكَ فَصَلَّى رَجُلٌ مَعَهُ الْعَصْرَ قَالَ ثُمَّ مَرَّ عَلَى قَوْمٍ مِنَ الأَنْصَارِ وَهُمْ رُكُوعٌ فِي صَلاَةِ الْعَصْرِ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ هُوَ يَشْهَدُ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّهُ قَدْ وُجِّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالَ فَانْحَرَفُوا وَهُمْ رُكُوعٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida oʻn olti yoki oʻn yetti oy Baytul-Maqdis (Quddus) tomonga (qarab) namoz oʻqidilar. Rasululloh ﷺ Kaʼba tomonga yuzlanishni yoqtirar (xohlar) edilar. Shunda Alloh: {Darhaqiqat, Biz yuzingning osmonga (umid ila) burilishini koʻrmoqdamiz. Bas, albatta Biz seni oʻzing rozi boʻladigan qiblaga yuzlantiramiz. Endi yuzingni Masjidul-Harom tomon burgin} (Baqara 144) oyatini nozil qildi. Bas, u zot Kaʼba tomonga yuzlandilar, u zot buni yoqtirar edilar. Bir kishi u zot bilan asr namozini oʻqigan edi. Soʻng u ansorlardan boʻlgan bir qavmning oldidan oʻtdi, ular asr namozida Baytul-Maqdis tomonga (qarab) rukuda edilar. Shunda u: men Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqiganimga va u zot Kaʼba tomonga yuzlanganlariga guvohlik beraman, dedi. (Baro) aytdi: Shunda ular rukuda turgan hollarida (Kaʼba tomonga) burilishdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Sufyon as-Savriy ham Abu Ishoqdan rivoyat qilgan.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида ўн олти ёки ўн етти ой Байтул-Мақдис (Қуддус) томонга (қараб) намоз ўқидилар. Расулуллоҳ ﷺ Каъба томонга юзланишни ёқтирар (хоҳлар) эдилар. Шунда Аллоҳ: {Дарҳақиқат, Биз юзингнинг осмонга (умид ила) бурилишини кўрмоқдамиз. Бас, албатта Биз сени ўзинг рози бўладиган қиблага юзлантирамиз. Энди юзингни Масжидул-Ҳаром томон бургин} (Бақара 144) оятини нозил қилди. Бас, у зот Каъба томонга юзландилар, у зот буни ёқтирар эдилар. Бир киши у зот билан аср намозини ўқиган эди. Сўнг у ансорлардан бўлган бир қавмнинг олдидан ўтди, улар аср намозида Байтул-Мақдис томонга (қараб) рукуда эдилар. Шунда у: мен Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқиганимга ва у зот Каъба томонга юзланганларига гувоҳлик бераман, деди. (Баро) айтди: Шунда улар рукуда турган ҳолларида (Каъба томонга) бурилишди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Суфён ас-Саврий ҳам Абу Ишоқдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانُوا رُكُوعًا فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَعُمَارَةَ بْنِ أَوْسٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Ular bomdod namozida rukuʼda edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Улар бомдод намозида рукуъда эдилар», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Kaʼbaga yuzlantirilganlarida, ular: ‹Ey Allohning Rasuli! Baytul-Maqdisga qarab namoz oʻqib vafot etgan birodarlarimizning holi nima boʻladi?› deyishdi. Shunda Alloh: {Alloh sizlarning iymoningizni zoye qilib qoʻymaydi} oyatini nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Каъбага юзлантирилганларида, улар: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Байтул-Мақдисга қараб намоз ўқиб вафот этган биродарларимизнинг ҳоли нима бўлади?› дейишди. Шунда Аллоҳ: {Аллоҳ сизларнинг иймонингизни зое қилиб қўймайди} оятини нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَتْ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطَّوَّفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Oisha (roziyallohu anho)ga: ‹Safo bilan Marva orasida saʼy qilmagan kishiga men hech bir gunoh deb bilmayman va men ular orasida saʼy qilmasam ham parvo qilmayman›, dedim. Shunda u: ‹Ey jiyanim, naqadar yomon gap aytding! Rasululloh ﷺ ular orasida saʼy qildilar, musulmonlar ham saʼy qildilar. Faqatgina Mushallaldagi Manot deb atalgan but uchun ehrom bogʻlaganlar Safo bilan Marva orasida saʼy qilmas edilar. Shunda Alloh: {Kim Baytni hajj qilsa yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq} oyatini nozil qildi. Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹ular orasida saʼy qilmasa, unga gunoh yoʻq› boʻlardi›, dedi», dedi. Zuhriy aytdi: «Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn Horis ibn Hishomga aytib berdim. Bu unga juda yoqdi va u: ‹Bu, albatta, ilmdir. Men ilm ahlidan boʻlgan kishilarning shunday deganlarini eshitganman: Safo bilan Marva orasida saʼy qilmaganlar arablardan boʻlib, ular: ‹Bu ikki tosh orasida saʼy qilishimiz johiliyat ishidandir›, derdilar. Ansorlardan boshqalar esa: ‹Bizga faqat Baytni tavof qilish buyurilgan, Safo bilan Marva orasida saʼy qilish buyurilmagan›, derdilar. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Safo bilan Marva Allohning belgilaridandir} oyatini nozil qildi›, dedi». Abu Bakr ibn Abdurrahmon aytdi: «Men bu oyat ana shular va anavilar haqida nozil boʻlgan deb bilaman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: ‹Сафо билан Марва орасида саъй қилмаган кишига мен ҳеч бир гуноҳ деб билмайман ва мен улар орасида саъй қилмасам ҳам парво қилмайман›, дедим. Шунда у: ‹Эй жияним, нақадар ёмон гап айтдинг! Расулуллоҳ ﷺ улар орасида саъй қилдилар, мусулмонлар ҳам саъй қилдилар. Фақатгина Мушаллалдаги Манот деб аталган бут учун эҳром боғлаганлар Сафо билан Марва орасида саъй қилмас эдилар. Шунда Аллоҳ: {Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ} оятини нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹улар орасида саъй қилмаса, унга гуноҳ йўқ› бўларди›, деди», деди. Зуҳрий айтди: «Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомга айтиб бердим. Бу унга жуда ёқди ва у: ‹Бу, албатта, илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган кишиларнинг шундай деганларини эшитганман: Сафо билан Марва орасида саъй қилмаганлар араблардан бўлиб, улар: ‹Бу икки тош орасида саъй қилишимиз жоҳилият ишидандир›, дердилар. Ансорлардан бошқалар эса: ‹Бизга фақат Байтни тавоф қилиш буюрилган, Сафо билан Марва орасида саъй қилиш буюрилмаган›, дердилар. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Сафо билан Марва Аллоҳнинг белгиларидандир} оятини нозил қилди›, деди». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон айтди: «Мен бу оят ана шулар ва анавилар ҳақида нозил бўлган деб биламан». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنِ الصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ، فَقَالَ كَانَا مِنْ شَعَائِرِ الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا كَانَ الإِسْلاَمُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ قَالَ هُمَا تَطَوُّعٌ ‏(‏فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Osim al-Ahval (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan Safo va Marva haqida soʻradim. U: ‹Ular johiliyat belgilaridan edi. Islom kelgach, biz ulardan tiyildik. Shunda Alloh: {Albatta, Safo bilan Marva Allohning belgilaridandir. Kim Baytni hajj qilsa yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq} oyatini nozil qildi›, dedi. ‹Ular ikkisi (ortiqcha) nafl ibodatdir: {Kim oʻz ixtiyori bilan yaxshilik qilsa, albatta, Alloh shukr qiluvchi va biluvchidir}›, dedi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Осим ал-Аҳвал (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан Сафо ва Марва ҳақида сўрадим. У: ‹Улар жоҳилият белгиларидан эди. Ислом келгач, биз улардан тийилдик. Шунда Аллоҳ: {Албатта, Сафо билан Марва Аллоҳнинг белгиларидандир. Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ} оятини нозил қилди›, деди. ‹Улар иккиси (ортиқча) нафл ибодатдир: {Ким ўз ихтиёри билан яхшилик қилса, албатта, Аллоҳ шукр қилувчи ва билувчидир}›, деди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا فَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ فَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Makkaga kelganlarida, Baytni yetti marta tavof qildilar va: {Ibrohim turgan joyni namozgoh qilib oling} oyatini oʻqidilar. Soʻng Maqom ortida namoz oʻqidilar, soʻng (Qora) toshning oldiga kelib, uni istilom qildilar. Soʻng: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz›, dedilar va: {Albatta, Safo bilan Marva Allohning belgilaridandir} oyatini oʻqidilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Маккага келганларида, Байтни етти марта тавоф қилдилар ва: {Иброҳим турган жойни намозгоҳ қилиб олинг} оятини ўқидилар. Сўнг Мақом ортида намоз ўқидилар, сўнг (Қора) тошнинг олдига келиб, уни истилом қилдилар. Сўнг: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз›, дедилар ва: {Албатта, Сафо билан Марва Аллоҳнинг белгиларидандир} оятини ўқидилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَائِمًا فَحَضَرَ الإِفْطَارُ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ وَلاَ يَوْمَهُ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَ صَائِمًا فَلَمَّا حَضَرَهُ الإِفْطَارُ أَتَى امْرَأَتَهُ فَقَالَ هَلْ عِنْدَكِ طَعَامٌ قَالَتْ لاَ وَلَكِنْ أَنْطَلِقُ فَأَطْلُبُ لَكَ ‏.‏ وَكَانَ يَوْمَهُ يَعْمَلُ فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ وَجَاءَتْهُ امْرَأَتُهُ فَلَمَّا رَأَتْهُ قَالَتْ خَيْبَةً لَكَ ‏.‏ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ‏)‏ فَفَرِحُوا بِهَا فَرَحًا شَدِيدًا ‏:‏ ‏(‏فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺning sahobalari roʻzador boʻlganlarida, iftor vaqti kirgach, agar biror kishi iftor qilishdan oldin uxlab qolsa, oʻsha kechasi ham, ertasi kuni ham kech kirgunga qadar hech narsa yemas edi. Qays ibn Sirma al-Ansoriy roʻzador edi. Iftor vaqti kirgach, u xotinining oldiga kelib: ‹Sende yegulik bormi?› dedi. Xotini: ‹Yoʻq, lekin men borib senga qidirib kelaman›, dedi. U kunduzi ishlagan edi, koʻzini uyqu bosib qoldi. Xotini kelib uni koʻrgach: ‹Qolding-a noumid boʻlib!› dedi. Ertasi kuni tushga borib u behush boʻlib yiqildi. Bu Nabiy ﷺga zikr qilindi. Shunda mana bu oyat nozil boʻldi: {Roʻza kechasida xotinlaringizga yaqinlashish sizlarga halol qilindi}. Bundan ular nihoyatda sevindilar. {Tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha yeb-iching}», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺнинг саҳобалари рўзадор бўлганларида, ифтор вақти киргач, агар бирор киши ифтор қилишдан олдин ухлаб қолса, ўша кечаси ҳам, эртаси куни ҳам кеч киргунга қадар ҳеч нарса емас эди. Қайс ибн Сирма ал-Ансорий рўзадор эди. Ифтор вақти киргач, у хотинининг олдига келиб: ‹Сенде егулик борми?› деди. Хотини: ‹Йўқ, лекин мен бориб сенга қидириб келаман›, деди. У кундузи ишлаган эди, кўзини уйқу босиб қолди. Хотини келиб уни кўргач: ‹Қолдинг-а ноумид бўлиб!› деди. Эртаси куни тушга бориб у беҳуш бўлиб йиқилди. Бу Набий ﷺга зикр қилинди. Шунда мана бу оят нозил бўлди: {Рўза кечасида хотинларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди}. Бундан улар ниҳоятда севиндилар. {Тонгнинг оқ ипи қора ипдан ажралиб кўрингунча еб-ичинг}», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ ذَرٍّ، عَنْ يُسَيْعٍ الْكِنْدِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ ‏:‏‏(‏ وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏(‏ دَاخِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan, Allohning: {Robbingiz: ‹Menga duo qilinglar, Men ijobat qilaman› dedi} oyati haqida rivoyat qiladi: U zot: «Duo — bu ibodatdir», dedilar va: {Robbingiz: ‹Menga duo qilinglar, Men ijobat qilaman› dedi} oyatini {xor boʻlgan holda} degan soʻzigacha oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан, Аллоҳнинг: {Роббингиз: ‹Менга дуо қилинглар, Мен ижобат қиламан› деди} ояти ҳақида ривоят қилади: У зот: «Дуо — бу ибодатдир», дедилар ва: {Роббингиз: ‹Менга дуо қилинглар, Мен ижобат қиламан› деди} оятини {хор бўлган ҳолда} деган сўзигача ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَخْبَرَنَا عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ‏)‏ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا ذَاكَ بَيَاضُ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «{Tongning oq ipi qora ipdan sizlarga ajralib koʻringuncha} oyati nozil boʻlganida, Nabiy ﷺ menga: ‹Bu faqat kunning oqligi tunning qoraligidan (ajralishidir)›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «{Тонгнинг оқ ипи қора ипдан сизларга ажралиб кўрингунча} ояти нозил бўлганида, Набий ﷺ менга: ‹Бу фақат куннинг оқлиги туннинг қоралигидан (ажралишидир)›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّوْمِ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ حَتََّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ ‏)‏ قَالَ فَأَخَذْتُ عِقَالَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْيَضُ وَالآخَرُ أَسْوَدُ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِمَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ سُفْيَانُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هُوَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan roʻza haqida soʻradim. U zot: ‹{Tongning oq ipi qora ipdan sizlarga ajralib koʻringuncha}›, dedilar. Shunda men biri oq, biri qora ikki arqon olib, ularga qaray boshladim. Rasululloh ﷺ menga bir narsa dedilar — buni Sufyon yodida saqlamagan — soʻng: ‹U faqat tun va kundir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан рўза ҳақида сўрадим. У зот: ‹{Тонгнинг оқ ипи қора ипдан сизларга ажралиб кўрингунча}›, дедилар. Шунда мен бири оқ, бири қора икки арқон олиб, уларга қарай бошладим. Расулуллоҳ ﷺ менга бир нарса дедилар — буни Суфён ёдида сақламаган — сўнг: ‹У фақат тун ва кундир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ التُّجِيبِيِّ، قَالَ كُنَّا بِمَدِينَةِ الرُّومِ فَأَخْرَجُوا إِلَيْنَا صَفًّا عَظِيمًا مِنَ الرُّومِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُهُمْ أَوْ أَكْثَرُ وَعَلَى أَهْلِ مِصْرَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ وَعَلَى الْجَمَاعَةِ فَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفِّ الرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الآيَةَ هَذَا التَّأْوِيلَ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الإِسْلاَمَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَرُدُّ عَلَيْنَا مَا قُلْنَا‏:‏ ‏(‏وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ‏)‏ فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الإِقَامَةَ عَلَى الأَمْوَالِ وَإِصْلاَحَهَا وَتَرَكْنَا الْغَزْوَ فَمَا زَالَ أَبُو أَيُّوبَ شَاخِصًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِأَرْضِ الرُّومِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Aslam Abu Imron at-Tujibiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rum shahrida edik. Ular bizga qarshi Rumdan ulkan saf chiqardilar. Musulmonlardan ham ularga teng yoki koʻproq kishi chiqdi. Misr ahlining boshligʻi Uqba ibn Omir, jamoaning boshligʻi esa Fazola ibn Ubayd edi. Musulmonlardan bir kishi Rum safiga hujum qilib, ularning orasiga kirib ketdi. Shunda odamlar baqirib: ‹Subhanalloh, oʻzini oʻz qoʻli bilan halokatga tashladi!› deyishdi. Shunda Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) turib: ‹Ey odamlar! Sizlar bu oyatni shu maʼnoda taʼvil qilyapsizlar. Holbuki, bu oyat biz ansorlar jamoasi haqida nozil boʻlgan edi. Alloh Islomni gʻolib qilib, uning yordamchilari koʻpaygach, biz bir-birimizga Rasululloh ﷺdan yashirin: ‹Mol-mulkimiz zoye boʻlib ketdi, Alloh esa Islomni gʻolib qildi va uning yordamchilari koʻpaydi. Endi mol-mulkimiz ustida turib, zoye boʻlganini tuzatib olsak›, dedik. Shunda Alloh Nabiysi ﷺga aytgan gapimizga radd qilib: {Alloh yoʻlida infoq qilinglar va oʻz qoʻllaringiz bilan oʻzingizni halokatga tashlamanglar} oyatini nozil qildi. Demak, halokat — mol-mulk ustida turib, uni tuzatish va jihodni tark qilishdir›, dedi», dedi. Abu Ayyub Alloh yoʻlida jihodda boʻlishda davom etib, oxiri Rum yerida dafn qilindi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻarib hadisdir.Аслам Абу Имрон ат-Тужибий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Рум шаҳрида эдик. Улар бизга қарши Румдан улкан саф чиқардилар. Мусулмонлардан ҳам уларга тенг ёки кўпроқ киши чиқди. Миср аҳлининг бошлиғи Уқба ибн Омир, жамоанинг бошлиғи эса Фазола ибн Убайд эди. Мусулмонлардан бир киши Рум сафига ҳужум қилиб, уларнинг орасига кириб кетди. Шунда одамлар бақириб: ‹Субҳаналлоҳ, ўзини ўз қўли билан ҳалокатга ташлади!› дейишди. Шунда Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) туриб: ‹Эй одамлар! Сизлар бу оятни шу маънода таъвил қиляпсизлар. Ҳолбуки, бу оят биз ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлган эди. Аллоҳ Исломни ғолиб қилиб, унинг ёрдамчилари кўпайгач, биз бир-биримизга Расулуллоҳ ﷺдан яширин: ‹Мол-мулкимиз зое бўлиб кетди, Аллоҳ эса Исломни ғолиб қилди ва унинг ёрдамчилари кўпайди. Энди мол-мулкимиз устида туриб, зое бўлганини тузатиб олсак›, дедик. Шунда Аллоҳ Набийси ﷺга айтган гапимизга радд қилиб: {Аллоҳ йўлида инфоқ қилинглар ва ўз қўлларингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар} оятини нозил қилди. Демак, ҳалокат — мол-мулк устида туриб, уни тузатиш ва жиҳодни тарк қилишдир›, деди», деди. Абу Айюб Аллоҳ йўлида жиҳодда бўлишда давом этиб, охири Рум ерида дафн қилинди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مُغِيرَةُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَفِيَّ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ وَإِيَّاىَ عَنَى بِهَا ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ‏)‏ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ وَقَدْ حَصَرَنَا الْمُشْرِكُونَ وَكَانَتْ لِي وَفْرَةٌ فَجَعَلَتِ الْهَوَامُّ تَسَاقَطُ عَلَى وَجْهِي فَمَرَّ بِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَأَنَّ هَوَامَّ رَأْسِكَ تُؤْذِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاحْلِقْ ‏"‏ ‏.‏ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ الصِّيَامُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ وَالطَّعَامُ سِتَّةُ مَسَاكِينَ وَالنُّسُكُ شَاةٌ فَصَاعِدًا ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَصْبَهَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ أَيْضًا ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu): «Jonim qoʻlida boʻlgan zotga qasamki, mana bu oyat men haqimda nozil boʻlgan va u men bilan bogʻliq: {Sizlardan kim kasal boʻlsa yoki boshida (soch oldirishni taqozo qiluvchi) ozor boʻlsa, roʻza tutish yoki sadaqa berish yoki qurbonlik soʻyishdan iborat fidya bersin}», dedi. U: «Biz Nabiy ﷺ bilan Hudaybiyada ehromda edik, mushriklar bizni toʻsib qoʻygan edilar. Mening sochim koʻp edi, bitlar yuzimga toʻkila boshladi. Nabiy ﷺ yonimdan oʻtib: ‹Boshingdagi bitlar seni ozorlayotganga oʻxshaydi?› dedilar. Men: ‹Ha›, dedim. U zot: ‹Boshingni qirib tashla›, dedilar va mana bu oyat nozil boʻldi», dedi. Mujohid aytdi: Roʻza — uch kun, taom — olti miskinga, qurbonlik esa bir qoʻy va undan ortiqdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу): «Жоним қўлида бўлган зотга қасамки, мана бу оят мен ҳақимда нозил бўлган ва у мен билан боғлиқ: {Сизлардан ким касал бўлса ёки бошида (соч олдиришни тақозо қилувчи) озор бўлса, рўза тутиш ёки садақа бериш ёки қурбонлик сўйишдан иборат фидя берсин}», деди. У: «Биз Набий ﷺ билан Ҳудайбияда эҳромда эдик, мушриклар бизни тўсиб қўйган эдилар. Менинг сочим кўп эди, битлар юзимга тўкила бошлади. Набий ﷺ ёнимдан ўтиб: ‹Бошингдаги битлар сени озорлаётганга ўхшайди?› дедилар. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У зот: ‹Бошингни қириб ташла›, дедилар ва мана бу оят нозил бўлди», деди. Мужоҳид айтди: Рўза — уч кун, таом — олти мискинга, қурбонлик эса бир қўй ва ундан ортиқдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ أَتَى عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ وَالْقَمْلُ تَتَنَاثَرُ عَلَى جَبْهَتِي أَوْ قَالَ حَاجِبِي فَقَالَ ‏"‏ أَتُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاحْلِقْ رَأْسَكَ وَانْسُكْ نَسِيكَةً أَوْ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطَعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ لاَ أَدْرِي بِأَيَّتِهِنَّ بَدَأَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men qozon ostida olov yoqib turganimda, bitlar yuzimga — yoki qoshimga — toʻkilayotgan edi, Rasululloh ﷺ yonimga keldilar va: ‹Boshingdagi bitlar seni ozorlayaptimi?› dedilar. Men: ‹Ha›, dedim. U zot: ‹Boshingni qirib, bir qurbonlik soʻy, yoki uch kun roʻza tut, yoki olti miskinga taom ber›, dedilar», dedi. Ayyub aytdi: Qaysi biridan boshlaganini bilmayman. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен қозон остида олов ёқиб турганимда, битлар юзимга — ёки қошимга — тўкилаётган эди, Расулуллоҳ ﷺ ёнимга келдилар ва: ‹Бошингдаги битлар сени озорлаяптими?› дедилар. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У зот: ‹Бошингни қириб, бир қурбонлик сўй, ёки уч кун рўза тут, ёки олти мискинга таом бер›, дедилар», деди. Айюб айтди: Қайси биридан бошлаганини билмайман. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثٌ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏)‏ وَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yaʼmar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ: ‹Hajj — Arafadir, hajj — Arafadir, hajj — Arafadir. Mino kunlari uchtadir: {Kim ikki kunda shoshilsa, unga gunoh yoʻq, kim kechiksa, unga ham gunoh yoʻq}. Kim tong otishidan oldin Arafaga yetishsa, hajjga yetishibdi›, dedilar», dedi. Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon ibn Uyayna: «Bu Savriy rivoyat qilgan eng yaxshi hadisdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Uni Shuʼba ham Bukayr ibn Atodan rivoyat qilgan. Biz uni faqat Bukayr ibn Atoning hadisidangina bilamiz.Абдурраҳмон ибн Яъмар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир, ҳажж — Арафадир. Мино кунлари учтадир: {Ким икки кунда шошилса, унга гуноҳ йўқ, ким кечикса, унга ҳам гуноҳ йўқ}. Ким тонг отишидан олдин Арафага етишса, ҳажжга етишибди›, дедилар», деди. Ибн Абу Умар айтди: Суфён ибн Уяйна: «Бу Саврий ривоят қилган энг яхши ҳадисдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Шуъба ҳам Букайр ибн Атодан ривоят қилган. Биз уни фақат Букайр ибн Атонинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْغَضُ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ الأَلَدُّ الْخَصِمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ: ‹Allohga eng yomon koʻrinadigan erkak — eng badjahl janjalkashdir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳга энг ёмон кўринадиган эркак — энг баджаҳл жанжалкашдир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتِ الْيَهُودُ إِذَا حَاضَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُمْ لَمْ يُوَاكِلُوهَا وَلَمْ يُشَارِبُوهَا وَلَمْ يُجَامِعُوهَا فِي الْبُيُوتِ فَسُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى ‏)‏ فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوَاكِلُوهُنَّ وَيُشَارِبُوهُنَّ وَأَنْ يَكُونُوا مَعَهُنَّ فِي الْبُيُوتِ وَأَنْ يَفْعَلُوا كُلَّ شَيْءٍ مَا خَلاَ النِّكَاحَ فَقَالَتِ الْيَهُودُ مَا يُرِيدُ أَنْ يَدَعَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِنَا إِلاَّ خَالَفَنَا فِيهِ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ عَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَاهُ بِذَلِكَ وَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ نَنْكِحُهُنَّ فِي الْمَحِيضِ فَتَمَعَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ غَضِبَ عَلَيْهِمَا فَقَامَا فَاسْتَقْبَلَتْهُمَا هَدِيَّةٌ مِنْ لَبَنٍ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي آثَارِهِمَا فَسَقَاهُمَا فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَغْضَبْ عَلَيْهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Yahudiylar orasida bir ayol hayz koʻrsa, ular u bilan birga ovqatlanmas, u bilan birga ichmas va uylarda u bilan bir joyda turmas edilar. Nabiy ﷺdan bu haqda soʻralganda, Alloh taolo: {Sendan hayz haqida soʻraydilar. Ayt: u — aziyatdir} (Baqara 222) oyatini nozil qildi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga (hayzli ayollar) bilan birga ovqatlanishni, ular bilan birga ichishni, uylarda ular bilan birga boʻlishni va jimoʼdan boshqa hamma narsani qilishni buyurdilar. Yahudiylar: «U bizning ishimizdan biror narsani qoldirmay, hammasida bizga muxolif boʻlmoqchi», deyishdi. (Anas) aytdi: Soʻng Abbod ibn Bishr va Usayd ibn Huzayr Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, bu haqda xabar berishdi va: «Ey Rasululloh, hayzda ularga yaqinlik qilmaylikmi?» deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi, hatto biz u zot ikkisiga gʻazablandilar deb oʻyladik. Ikkisi turib ketishdi, yoʻlda ularga sut hadyasi roʻpara boʻldi. Rasululloh ﷺ ularning izlaridan (kishi) yuborib, ularga (sutdan) ichirdilar. Shunda biz u zot ikkisiga gʻazablanmaganlarini bildik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Яҳудийлар орасида бир аёл ҳайз кўрса, улар у билан бирга овқатланмас, у билан бирга ичмас ва уйларда у билан бир жойда турмас эдилар. Набий ﷺдан бу ҳақда сўралганда, Аллоҳ таоло: {Сендан ҳайз ҳақида сўрайдилар. Айт: у — азиятдир} (Бақара 222) оятини нозил қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга (ҳайзли аёллар) билан бирга овқатланишни, улар билан бирга ичишни, уйларда улар билан бирга бўлишни ва жимўдан бошқа ҳамма нарсани қилишни буюрдилар. Яҳудийлар: «У бизнинг ишимиздан бирор нарсани қолдирмай, ҳаммасида бизга мухолиф бўлмоқчи», дейишди. (Анас) айтди: Сўнг Аббод ибн Бишр ва Усайд ибн Ҳузайр Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, бу ҳақда хабар беришди ва: «Эй Расулуллоҳ, ҳайзда уларга яқинлик қилмайликми?» дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди, ҳатто биз у зот иккисига ғазабландилар деб ўйладик. Иккиси туриб кетишди, йўлда уларга сут ҳадяси рўпара бўлди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг изларидан (киши) юбориб, уларга (сутдан) ичирдилар. Шунда биз у зот иккисига ғазабланмаганларини билдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ مَنْ أَتَى امْرَأَتَهُ فِي قُبُلِهَا مِنْ دُبُرِهَا كَانَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) aytadi: Yahudiylar: «Kim ayoliga uning orqasidan oldingi yoʻliga yaqinlik qilsa, bola gʻilay boʻlib tugʻiladi», der edilar. Shunda: {Ayollaringiz sizlar uchun ekinzordir. Ekinzoringizga xohlagan tarzda boring} (Baqara 223) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтади: Яҳудийлар: «Ким аёлига унинг орқасидан олдинги йўлига яқинлик қилса, бола ғилай бўлиб туғилади», дер эдилар. Шунда: {Аёлларингиз сизлар учун экинзордир. Экинзорингизга хоҳлаган тарзда боринг} (Бақара 223) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنِ ابْنِ سَابِطٍ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ يَعْنِي صِمَامًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ خُثَيْمٍ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ وَابْنُ سَابِطٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَابِطٍ الْجُمَحِيُّ الْمَكِّيُّ وَحَفْصَةُ هِيَ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَيُرْوَى فِي سِمَامٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) Nabiy ﷺdan, Allohning: {Ayollaringiz sizlar uchun ekinzordir. Ekinzoringizga xohlagan tarzda boring} (Baqara 223) degan soʻzi haqida rivoyat qiladi. U zot: «Bir teshikni (oldingi yoʻlni) nazarda tutib (aytildi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis «bir teshikda» degan lafz bilan ham rivoyat qilinadi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) Набий ﷺдан, Аллоҳнинг: {Аёлларингиз сизлар учун экинзордир. Экинзорингизга хоҳлаган тарзда боринг} (Бақара 223) деган сўзи ҳақида ривоят қилади. У зот: «Бир тешикни (олдинги йўлни) назарда тутиб (айтилди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис «бир тешикда» деган лафз билан ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ قَالَ ‏"‏ وَمَا أَهْلَكَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَوَّلْتُ رَحْلِي اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ أَقْبِلْ وَأَدْبِرْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحِيضَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَيَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ هُوَ يَعْقُوبُ الْقُمِّيُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Umar Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Ey Rasululloh, halok boʻldim!» dedi. U zot: «Seni nima halok qildi?» dedilar. U: «Bu kecha ulovimni (ayolimga orqa tomonidan) burdim», dedi. (Rovi) aytdi: Rasululloh ﷺ unga hech narsa javob qaytarmadilar. Soʻng Alloh Rasululloh ﷺga bu oyatni nozil qildi: {Ayollaringiz sizlar uchun ekinzordir. Ekinzoringizga xohlagan tarzda boring} (Baqara 223). (U zot:) «Old tomondan ham, orqa tomondan ham (yaqinlik qilaver), faqat dubur (orqa teshik) va hayzdan saqlan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Умар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, ҳалок бўлдим!» деди. У зот: «Сени нима ҳалок қилди?» дедилар. У: «Бу кеча уловимни (аёлимга орқа томонидан) бурдим», деди. (Рови) айтди: Расулуллоҳ ﷺ унга ҳеч нарса жавоб қайтармадилар. Сўнг Аллоҳ Расулуллоҳ ﷺга бу оятни нозил қилди: {Аёлларингиз сизлар учун экинзордир. Экинзорингизга хоҳлаган тарзда боринг} (Бақара 223). (У зот:) «Олд томондан ҳам, орқа томондан ҳам (яқинлик қилавер), фақат дубур (орқа тешик) ва ҳайздан сақлан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ زَوَّجَ أُخْتَهُ رَجُلاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَانَتْ عِنْدَهُ مَا كَانَتْ ثُمَّ طَلَّقَهَا تَطْلِيقَةً لَمْ يُرَاجِعْهَا حَتَّى انْقَضَتِ الْعِدَّةُ فَهَوِيَهَا وَهَوِيَتْهُ ثُمَّ خَطَبَهَا مَعَ الْخُطَّابِ فَقَالَ لَهُ يَا لُكَعُ أَكْرَمْتُكَ بِهَا وَزَوَّجْتُكَهَا فَطَلَّقْتَهَا وَاللَّهِ لاَ تَرْجِعُ إِلَيْكَ أَبَدًا آخِرُ مَا عَلَيْكَ قَالَ فَعَلِمَ اللَّهُ حَاجَتَهُ إِلَيْهَا وَحَاجَتَهَا إِلَى بَعْلِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏‏(‏ وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ ‏)‏ فَلَمَّا سَمِعَهَا مَعْقِلٌ قَالَ سَمْعًا لِرَبِّي وَطَاعَةً ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ أُزَوِّجُكَ وَأُكْرِمُكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْحَسَنِ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلاَلَةٌ عَلَى أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ النِّكَاحُ بِغَيْرِ وَلِيٍّ لأَنَّ أُخْتَ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ كَانَتْ ثَيِّبًا فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ إِلَيْهَا دُونَ وَلِيِّهَا لَزَوَّجَتْ نَفْسَهَا وَلَمْ تَحْتَجْ إِلَى وَلِيِّهَا مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ وَإِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ فِي الآيَةِ الأَوْلِيَاءَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ولَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ ‏)‏ فَفِي هَذِهِ الآيَةِ دَلاَلَةٌ عَلَى أَنَّ الأَمْرَ إِلَى الأَوْلِيَاءِ فِي التَّزْوِيجِ مَعَ رِضَاهُنَّ ‏.‏

Maʼqil ibn Yasor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ zamonida singlisini musulmonlardan boʻlgan bir kishiga nikohlab bergan edi. (Ayol) uning huzurida qancha turgan boʻlsa turdi, soʻng u (er) uni bir taloq bilan taloq qildi va idda tugaguncha unga qaytmadi. Keyin (er) uni, (ayol) ham uni sogʻindi. Soʻng u boshqa sovchilar qatorida unga sovchi boʻldi. Shunda (Maʼqil) unga: «Ey past kishi, men seni (singlimni nikohlab) izzat qilgan, uni senga uzatgan edim, sen esa uni taloq qilding. Allohga qasamki, u hech qachon senga qaytmaydi, oʻrtangizdagi ish tugadi», dedi. Alloh esa (erning) unga ehtiyojini, (ayolning) ham eriga ehtiyojini bilib, quyidagini nozil qildi: {Ayollarni taloq qilib, ular iddalarini tugatsalar...} oyatidan {...siz bilmaysiz} (Baqara 232) degan soʻzigacha. Maʼqil buni eshitgach: «Robbimga quloq solib, boʻysunaman», dedi. Soʻng uni chaqirib: «Singlimni senga nikohlab beraman va seni izzat qilaman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U al-Hasandan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Bu hadisda valisiz nikoh joiz emasligiga dalil bor, chunki Maʼqil ibn Yasorning singlisi tul ayol edi. Agar ish valisiga emas, oʻziga (havola) boʻlganida, u oʻzini oʻzi nikohlab olar va valisi Maʼqil ibn Yasorga muhtoj boʻlmas edi. Alloh oyatda valilarga xitob qilib: {Ularni erlariga nikohlanishdan toʻsmanglar} (Baqara 232) degan. Bu oyatda nikohlash ishi ayollarning roziligi bilan valilarga (havola) ekanligiga dalil bor.Маъқил ибн Ясор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ замонида синглисини мусулмонлардан бўлган бир кишига никоҳлаб берган эди. (Аёл) унинг ҳузурида қанча турган бўлса турди, сўнг у (эр) уни бир талоқ билан талоқ қилди ва идда тугагунча унга қайтмади. Кейин (эр) уни, (аёл) ҳам уни соғинди. Сўнг у бошқа совчилар қаторида унга совчи бўлди. Шунда (Маъқил) унга: «Эй паст киши, мен сени (синглимни никоҳлаб) иззат қилган, уни сенга узатган эдим, сен эса уни талоқ қилдинг. Аллоҳга қасамки, у ҳеч қачон сенга қайтмайди, ўртангиздаги иш тугади», деди. Аллоҳ эса (эрнинг) унга эҳтиёжини, (аёлнинг) ҳам эрига эҳтиёжини билиб, қуйидагини нозил қилди: {Аёлларни талоқ қилиб, улар иддаларини тугатсалар...} оятидан {...сиз билмайсиз} (Бақара 232) деган сўзигача. Маъқил буни эшитгач: «Роббимга қулоқ солиб, бўйсунаман», деди. Сўнг уни чақириб: «Синглимни сенга никоҳлаб бераман ва сени иззат қиламан», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У ал-Ҳасандан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Бу ҳадисда валисиз никоҳ жоиз эмаслигига далил бор, чунки Маъқил ибн Ясорнинг синглиси тул аёл эди. Агар иш валисига эмас, ўзига (ҳавола) бўлганида, у ўзини ўзи никоҳлаб олар ва валиси Маъқил ибн Ясорга муҳтож бўлмас эди. Аллоҳ оятда валиларга хитоб қилиб: {Уларни эрларига никоҳланишдан тўсманглар} (Бақара 232) деган. Бу оятда никоҳлаш иши аёлларнинг розилиги билан валиларга (ҳавола) эканлигига далил бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، مَوْلَى عَائِشَةَ قَالَ أَمَرَتْنِي عَائِشَةُ رضى الله عنها أَنْ أَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا فَقَالَتْ إِذَا بَلَغْتَ هَذِهِ الآيَةَ فَآذِنِّي ‏:‏ ‏(‏حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى ‏)‏ فَلَمَّا بَلَغْتُهَا آذَنْتُهَا فَأَمْلَتْ عَلَىَّ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَصَلاَةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ وَقَالَتْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)ning ozod qilingan quli Abu Yunus aytadi: Oisha (roziyallohu anho) menga oʻzi uchun bir mushaf yozib berishimni buyurib: «Mana bu oyatga yetganingda menga xabar ber: {Namozlarni va oʻrta namozni (asr namozini) saqlanglar} (Baqara 238)», dedi. Men unga yetganimda, unga xabar berdim. Shunda u menga: {Namozlarni, oʻrta namozni va asr namozini saqlanglar hamda Alloh uchun itoatkor boʻlib turinglar} deb yozdirdi va: «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganman», dedi. Bu bobda Hafsadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг озод қилинган қули Абу Юнус айтади: Оиша (розияллоҳу анҳо) менга ўзи учун бир мушаф ёзиб беришимни буюриб: «Мана бу оятга етганингда менга хабар бер: {Намозларни ва ўрта намозни (аср намозини) сақланглар} (Бақара 238)», деди. Мен унга етганимда, унга хабар бердим. Шунда у менга: {Намозларни, ўрта намозни ва аср намозини сақланглар ҳамда Аллоҳ учун итоаткор бўлиб туринглар} деб ёздирди ва: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман», деди. Бу бобда Ҳафсадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu) Allohning Nabiysi ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Oʻrta namoz — asr namozidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу) Аллоҳнинг Набийси ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ўрта намоз — аср намозидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، أَنَّ عَلِيًّا، حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏"‏ اللَّهُمَّ امْلأْ قُبُورَهُمْ وَبُيُوتَهُمْ نَارًا كَمَا شَغَلُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبُو حَسَّانَ الأَعْرَجُ اسْمُهُ مُسْلِمٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Ahzob (xandaq) kuni: «Ey Alloh, ular bizni quyosh botguncha oʻrta namozdan mashgʻul qilib qoʻyganlaridek, ularning qabrlarini va uylarini olov bilan toʻldirgin!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Alidan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abu Hasson al-Aʼrajning ismi Muslimdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Аҳзоб (хандақ) куни: «Эй Аллоҳ, улар бизни қуёш ботгунча ўрта намоздан машғул қилиб қўйганларидек, уларнинг қабрларини ва уйларини олов билан тўлдиргин!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Алидан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абу Ҳассон ал-Аъражнинг исми Муслимдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻrta namoz — asr namozidir», dedilar. Bu bobda Zayd ibn Sobit, Abu Hoshim ibn Utba va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўрта намоз — аср намозидир», дедилар. Бу бобда Зайд ибн Собит, Абу Ҳошим ибн Утба ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏)‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺ zamonida namozda gaplashar edik. Shunda: {Alloh uchun itoatkor boʻlib turinglar} (Baqara 238) oyati nozil boʻldi va bizga (namozda) jim turish buyurildi. Boshqa bir rivoyatda shunga oʻxshash keladi va unda: «Bizga gapirish taqiqlandi», deb qoʻshilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Amr ash-Shayboniyning ismi Saʼd ibn Iyosdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонида намозда гаплашар эдик. Шунда: {Аллоҳ учун итоаткор бўлиб туринглар} (Бақара 238) ояти нозил бўлди ва бизга (намозда) жим туриш буюрилди. Бошқа бир ривоятда шунга ўхшаш келади ва унда: «Бизга гапириш тақиқланди», деб қўшилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ، عَنِ الْبَرَاءِ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ‏)‏ قَالَ نَزَلَتْ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ كُنَّا أَصْحَابَ نَخْلٍ فَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي مِنْ نَخْلِهِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَتِهِ وَقِلَّتِهِ وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي بِالْقِنْوِ وَالْقِنْوَيْنِ فَيُعَلِّقُهُ فِي الْمَسْجِدِ وَكَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا جَاعَ أَتَى الْقِنْوَ فَضَرَبَهُ بِعَصَاهُ فَيَسْقُطُ مِنَ الْبُسْرِ وَالتَّمْرِ فَيَأْكُلُ وَكَانَ نَاسٌ مِمَّنْ لاَ يَرْغَبُ فِي الْخَيْرِ يَأْتِي الرَّجُلُ بِالْقِنْوِ فِيهِ الشِّيصُ وَالْحَشَفُ وَبِالْقِنْوِ قَدِ انْكَسَرَ فَيُعَلِّقُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ‏)‏ قَالُوا لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أُهْدِيَ إِلَيْهِ مِثْلُ مَا أَعْطَى لَمْ يَأْخُذْهُ إِلاَّ عَلَى إِغْمَاضٍ وَحَيَاءٍ قَالَ فَكُنَّا بَعْدَ ذَلِكَ يَأْتِي أَحَدُنَا بِصَالِحِ مَا عِنْدَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ وَأَبُو مَالِكٍ هُوَ الْغِفَارِيُّ وَيُقَالُ اسْمُهُ غَزْوَانُ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ عَنِ السُّدِّيِّ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu) {Undan yomonini infoq qilishga qasd qilmanglar} (Baqara 267) oyati haqida aytadi: U biz ansoriylar haqida nozil boʻldi. Biz xurmozor egalari edik. Kishi xurmozoridan oz-koʻpligiga qarab (xurmo) keltirar edi. Birovi bir-ikki shingil (xurmo) keltirib, uni masjidga osib qoʻyar edi. Ahli Suffa esa taomsiz edi, ulardan biri ochiqqanda shingil oldiga kelib, uni hassasi bilan urar, undan xom va yetilgan xurmo toʻkilar, u esa yeb olar edi. Yaxshilikka ragʻbati boʻlmagan baʼzi kishilar esa shingilda yomon, qotib qolgan xurmo boʻlganini, yoki singan shingilni keltirib osib qoʻyar edi. Shunda Alloh taolo: {Ey iymon keltirganlar, kasb qilgan halol-pok narsalaringizdan va Biz sizlar uchun yerdan chiqargan narsalardan infoq qilinglar. Undan yomonini infoq qilishga qasd qilmanglar; holbuki, oʻzingiz ham koʻz yummasdan uni olmas edingiz} (Baqara 267) oyatini nozil qildi. Ular: «Sizdan biringizga oʻzi bergani kabi narsa hadya qilinsa, uni faqat koʻz yumib va uyalibgina olardi», deyishdi. (Baro) aytdi: Shundan keyin har birimiz oʻzida bor narsaning yaxshisini keltiradigan boʻldik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Abu Molik — gʻiforiydir, ismi Gʻazvon deyiladi. Sufyon as-Suddiydan bundan bir qismini rivoyat qilgan.Баро (розияллоҳу анҳу) {Ундан ёмонини инфоқ қилишга қасд қилманглар} (Бақара 267) ояти ҳақида айтади: У биз ансорийлар ҳақида нозил бўлди. Биз хурмозор эгалари эдик. Киши хурмозоридан оз-кўплигига қараб (хурмо) келтирар эди. Бирови бир-икки шингил (хурмо) келтириб, уни масжидга осиб қўяр эди. Аҳли Суффа эса таомсиз эди, улардан бири очиққанда шингил олдига келиб, уни ҳассаси билан урар, ундан хом ва етилган хурмо тўкилар, у эса еб олар эди. Яхшиликка рағбати бўлмаган баъзи кишилар эса шингилда ёмон, қотиб қолган хурмо бўлганини, ёки синган шингилни келтириб осиб қўяр эди. Шунда Аллоҳ таоло: {Эй иймон келтирганлар, касб қилган ҳалол-пок нарсаларингиздан ва Биз сизлар учун ердан чиқарган нарсалардан инфоқ қилинглар. Ундан ёмонини инфоқ қилишга қасд қилманглар; ҳолбуки, ўзингиз ҳам кўз юммасдан уни олмас эдингиз} (Бақара 267) оятини нозил қилди. Улар: «Сиздан бирингизга ўзи бергани каби нарса ҳадя қилинса, уни фақат кўз юмиб ва уялибгина оларди», дейишди. (Баро) айтди: Шундан кейин ҳар биримиз ўзида бор нарсанинг яхшисини келтирадиган бўлдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Молик — ғифорийдир, исми Ғазвон дейилади. Суфён ас-Суддийдан бундан бир қисмини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً فَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ وَأَمَّا لَمَّةُ الْمَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَمَنْ وَجَدَ الأُخْرَى فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ثُمَّ قَرَأ ‏:‏ ‏(‏الشََّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ أَبِي الأَحْوَصِ لاَ نَعْلَمُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, shaytonning Odam farzandiga (vasvasa solib) yaqinlashishi bor, malakning ham yaqinlashishi bor. Shaytonning yaqinlashishi — yomonlikka vaʼda berish va haqni yolgʻonga chiqarishdir. Malakning yaqinlashishi esa — yaxshilikka vaʼda berish va haqni tasdiqlashdir. Kim buni (yaxshilikni) topsa, uning Allohdan ekanini bilsin va Allohga hamd aytsin. Kim boshqasini (yomonlikni) topsa, quvlangan shaytondan Allohga panoh soʻrasin», dedilar. Soʻng u zot: {Shayton sizlarni faqirlik bilan qoʻrqitadi va sizlarni fahsh ishlarga buyuradi} (Baqara 268) oyatini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. U Abul-Ahvasning hadisidir, biz uni Abul-Ahvasning hadisidan boshqa yoʻl bilan marfuʼ holda bilmaymiz.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, шайтоннинг Одам фарзандига (васваса солиб) яқинлашиши бор, малакнинг ҳам яқинлашиши бор. Шайтоннинг яқинлашиши — ёмонликка ваъда бериш ва ҳақни ёлғонга чиқаришдир. Малакнинг яқинлашиши эса — яхшиликка ваъда бериш ва ҳақни тасдиқлашдир. Ким буни (яхшиликни) топса, унинг Аллоҳдан эканини билсин ва Аллоҳга ҳамд айтсин. Ким бошқасини (ёмонликни) топса, қувланган шайтондан Аллоҳга паноҳ сўрасин», дедилар. Сўнг у зот: {Шайтон сизларни фақирлик билан қўрқитади ва сизларни фаҳш ишларга буюради} (Бақара 268) оятини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. У Абул-Аҳваснинг ҳадисидир, биз уни Абул-Аҳваснинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ ҳолда билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ وَلاَ يَقْبَلُ إِلاَّ طَيِّبًا وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ‏)‏ وَقَالَ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ "وَذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِيَ بِالْحَرَامِ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ "‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Ey insonlar, albatta, Alloh pokdir va faqat pok narsanigina qabul qiladi. Albatta, Alloh moʻminlarga paygʻambarlarga buyurgan narsasini buyurib: {Ey paygʻambarlar, pok narsalardan yenglar va solih amal qilinglar. Albatta, Men nima qilayotganingizni bilguvchiman} (Moʻʼminun 51) dedi va: {Ey iymon keltirganlar, sizlarga rizq qilib bergan narsalarimizning pokidan yenglar} (Baqara 172) dedi», dedilar. Soʻng u zot uzoq safar qiladigan, sochi toʻzigan, changga belangan, qoʻllarini osmonga choʻzib: ‹Ey Robbim, ey Robbim!› deydigan, taomi harom, ichimligi harom, kiyimi harom va harom bilan oziqlangan kishini zikr qilib: «Bunga qanday ijobat etiladi?!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat Fuzayl ibn Marzuqning hadisidan bilamiz. Abu Hozim — ashjaʼiydir, ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilingan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй инсонлар, албатта, Аллоҳ покдир ва фақат пок нарсанигина қабул қилади. Албатта, Аллоҳ мўминларга пайғамбарларга буюрган нарсасини буюриб: {Эй пайғамбарлар, пок нарсалардан енглар ва солиҳ амал қилинглар. Албатта, Мен нима қилаётганингизни билгувчиман} (Мўъминун 51) деди ва: {Эй иймон келтирганлар, сизларга ризқ қилиб берган нарсаларимизнинг покидан енглар} (Бақара 172) деди», дедилар. Сўнг у зот узоқ сафар қиладиган, сочи тўзиган, чангга беланган, қўлларини осмонга чўзиб: ‹Эй Роббим, эй Роббим!› дейдиган, таоми ҳаром, ичимлиги ҳаром, кийими ҳаром ва ҳаром билан озиқланган кишини зикр қилиб: «Бунга қандай ижобат этилади?!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадисидан биламиз. Абу Ҳозим — ашжаъийдир, исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَلِيًّا، يَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ‏)‏ الآيَةَ أَحْزَنَتْنَا قَالَ قُلْنَا يُحَدِّثُ أَحَدُنَا نَفْسَهُ فَيُحَاسَبُ بِهِ لاَ نَدْرِي مَا يُغْفَرُ مِنْهُ وَلاَ مَا لاَ يُغْفَرُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا ‏(‏ لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ‏)‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytadi: {Agar dilingizdagini oshkor qilsangiz ham, yoki uni yashirsangiz ham, Alloh sizlarni u bilan hisob-kitob qiladi. Soʻng xohlagan kishisini magʻfirat qiladi va xohlagan kishisini azoblaydi} (Baqara 284) degan bu oyat nozil boʻlganda, bu bizni qaygʻuga soldi. Biz: «Birimiz koʻnglidan biror narsani oʻtkazsa, u bilan hisob-kitob qilinadi; undan nimasi magʻfirat qilinadi, nimasi qilinmasligini bilmaymiz», dedik. Shunda undan keyin bu oyat nozil boʻlib, uni nasx qildi: {Alloh hech bir jonga toqatidan ortigʻini yuklamaydi. Uning kasb qilgani (savobi) oʻziga, qilgan (gunohi) ham oʻziga(dir)} (Baqara 286).Али (розияллоҳу анҳу) айтади: {Агар дилингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, ёки уни яширсангиз ҳам, Аллоҳ сизларни у билан ҳисоб-китоб қилади. Сўнг хоҳлаган кишисини мағфират қилади ва хоҳлаган кишисини азоблайди} (Бақара 284) деган бу оят нозил бўлганда, бу бизни қайғуга солди. Биз: «Биримиз кўнглидан бирор нарсани ўтказса, у билан ҳисоб-китоб қилинади; ундан нимаси мағфират қилинади, нимаси қилинмаслигини билмаймиз», дедик. Шунда ундан кейин бу оят нозил бўлиб, уни насх қилди: {Аллоҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди. Унинг касб қилгани (савоби) ўзига, қилган (гуноҳи) ҳам ўзига(дир)} (Бақара 286).

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، وَرَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أُمَيَّةَ، أَنَّهَا سَأَلَتْ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ‏)‏ وَعَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏)‏ فَقَالَتْ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مُعَاتَبَةُ اللَّهِ الْعَبْدَ فِيمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْحُمَّى وَالنَّكْبَةِ حَتَّى الْبِضَاعَةُ يَضَعُهَا فِي كُمِّ قَمِيصِهِ فَيَفْقِدُهَا فَيَفْزَعُ لَهَا حَتَّى إِنَّ الْعَبْدَ لَيَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَمَا يَخْرُجُ التِّبْرُ الأَحْمَرُ مِنَ الْكِيرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umayya undan Alloh taoloning: {Agar koʻnglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizni u bilan hisob-kitob qiladi} (Baqara 284) degan oyati hamda: {Kim yomonlik qilsa, uning jazosini koʻradi} (Niso 123) degan oyati haqida soʻragan edi, u: «Rasululloh ﷺdan soʻraganimdan beri bu haqda mendan hech kim soʻramagan edi», dedi va Rasululloh ﷺ: ‹Bu — Allohning bandasini boshiga tushadigan isitma va falokat, hatto koʻylagining yengiga qoʻyib yoʻqotib qoʻyib, vahimaga tushadigan narsasiga qadar (boʻladigan ishlar) bilan tanbeh berishidir. Hatto banda gunohlaridan, qizil oltin koʻradan tozalanib chiqqanidek, tozalanib chiqadi›, dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Oisha hadisidan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Hammod ibn Salama hadisidangina bilamiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умайя ундан Аллоҳ таолонинг: {Агар кўнглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам, Аллоҳ сизни у билан ҳисоб-китоб қилади} (Бақара 284) деган ояти ҳамда: {Ким ёмонлик қилса, унинг жазосини кўради} (Нисо 123) деган ояти ҳақида сўраган эди, у: «Расулуллоҳ ﷺдан сўраганимдан бери бу ҳақда мендан ҳеч ким сўрамаган эди», деди ва Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу — Аллоҳнинг бандасини бошига тушадиган иситма ва фалокат, ҳатто кўйлагининг енгига қўйиб йўқотиб қўйиб, ваҳимага тушадиган нарсасига қадар (бўладиган ишлар) билан танбеҳ беришидир. Ҳатто банда гуноҳларидан, қизил олтин кўрадан тозаланиб чиққанидек, тозаланиб чиқади›, дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Оиша ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Салама ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ آدَمَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُْ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ‏)‏ قَالَ دَخَلَ قُلُوبَهُمْ مِنْهُ شَيْءٌ لَمْ يَدْخُلْ مِنْ شَيْءٍ فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَلْقَى اللَّهُ الإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ‏)‏ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ‏)‏ الآيَةَ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَآدَمُ بْنُ سُلَيْمَانَ هُوَ وَالِدُ يَحْيَى بْنِ آدَمَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ushbu: {Agar koʻnglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizni u bilan hisob-kitob qiladi} (Baqara 284) oyati nozil boʻlganida ularning qalblariga ilgari hech narsa kirmagan darajada (ogʻir) bir narsa kirdi. Shunda ular Nabiy ﷺga (bu haqda) aytishdi. U zot: «(Faqat) ‹Eshitdik va itoat qildik› denglar», dedilar. Bas, Alloh ularning qalblariga iymonni soldi va Alloh: {Paygʻambar oʻziga Robbisidan nozil qilingan narsaga iymon keltirdi, moʻminlar ham} oyatini, hamda: {Alloh hech bir jonga toqatidan ortigʻini yuklamaydi. Uning kasb qilgani oʻziga (foyda), qilgan (gunohi) oʻziga (zarar). Robbimiz, agar unutsak yoki xato qilsak, bizni (ana shu sabab) tutib qoʻyma} oyatini nozil qildi. (Alloh): «Bajardim», dedi. {Robbimiz, bizdan oldingilarga yuklaganing kabi bizning zimmamizga ogʻir yuk yuklama}. (Alloh): «Bajardim», dedi. {Robbimiz, bizga toqatimiz yetmaydigan narsani yuklama, bizni avf et, bizni magʻfirat qil va bizga rahm qil} oyatini (oʻqigach, Alloh): «Bajardim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu (hadis) Ibn Abbosdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan ham bu bobda (hadis) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Ушбу: {Агар кўнглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам, Аллоҳ сизни у билан ҳисоб-китоб қилади} (Бақара 284) ояти нозил бўлганида уларнинг қалбларига илгари ҳеч нарса кирмаган даражада (оғир) бир нарса кирди. Шунда улар Набий ﷺга (бу ҳақда) айтишди. У зот: «(Фақат) ‹Эшитдик ва итоат қилдик› денглар», дедилар. Бас, Аллоҳ уларнинг қалбларига иймонни солди ва Аллоҳ: {Пайғамбар ўзига Роббисидан нозил қилинган нарсага иймон келтирди, мўминлар ҳам} оятини, ҳамда: {Аллоҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди. Унинг касб қилгани ўзига (фойда), қилган (гуноҳи) ўзига (зарар). Роббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни (ана шу сабаб) тутиб қўйма} оятини нозил қилди. (Аллоҳ): «Бажардим», деди. {Роббимиз, биздан олдингиларга юклаганинг каби бизнинг зиммамизга оғир юк юклама}. (Аллоҳ): «Бажардим», деди. {Роббимиз, бизга тоқатимиз етмайдиган нарсани юклама, бизни авф эт, бизни мағфират қил ва бизга раҳм қил} оятини (ўқигач, Аллоҳ): «Бажардим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу (ҳадис) Ибн Аббосдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ҳам бу бобда (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، وَهُوَ الْخَزَّازُ وَيَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ يَزِيدُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ أَبُو عَامِرٍ الْقَاسِمَ قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْعٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا رَأَيْتِيهِمْ فَاعْرِفِيهِمْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ يَزِيدُ فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمْ فَاعْرِفُوهُمْ ‏.‏ قَالَهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺdan Alloh taoloning: {Ammo qalblarida (haqdan) ogʻish boʻlganlar fitnani koʻzlab va uni (oʻzlaricha) tafsir qilishni koʻzlab, undan mutashobih (anglashilishi qiyin)larga ergashadilar} (Oli Imron 7) degan oyati haqida soʻradim. U zot: «Ularni koʻrsang, ularni (oʻsha toifa deb) bilib ol», dedilar. (Roviy) Yazid esa: «Ularni koʻrsangiz, ularni bilib olinglar», dedi. (Rasululloh ﷺ) buni ikki yoki uch marta aytdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан Аллоҳ таолонинг: {Аммо қалбларида (ҳақдан) оғиш бўлганлар фитнани кўзлаб ва уни (ўзларича) тафсир қилишни кўзлаб, ундан муташобиҳ (англашилиши қийин)ларга эргашадилар} (Оли Имрон 7) деган ояти ҳақида сўрадим. У зот: «Уларни кўрсанг, уларни (ўша тоифа деб) билиб ол», дедилар. (Ровий) Язид эса: «Уларни кўрсангиз, уларни билиб олинглар», деди. (Расулуллоҳ ﷺ) буни икки ёки уч марта айтдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ فَاحْذَرُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَرُوِيَ عَنْ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَإِنَّمَا ذَكَرَ يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيُّ عَنِ الْقَاسِمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ سَمِعَ مِنْ عَائِشَةَ أَيْضًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺdan ushbu: {U senga Kitobni nozil qilgan zotdir. Undan bir qismi muhkam (aniq maʼnoli) oyatlardir} (Oli Imron 7) oyati — oyatning oxirigacha — haqida soʻraldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Undan mutashobih (anglashilishi qiyin)larga ergashadiganlarni koʻrsangiz, ana oʻshalar Alloh (zikr qilib) atagan kishilardir, ulardan ehtiyot boʻlinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺдан ушбу: {У сенга Китобни нозил қилган зотдир. Ундан бир қисми муҳкам (аниқ маъноли) оятлардир} (Оли Имрон 7) ояти — оятнинг охиригача — ҳақида сўралди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ундан муташобиҳ (англашилиши қийин)ларга эргашадиганларни кўрсангиз, ана ўшалар Аллоҳ (зикр қилиб) атаган кишилардир, улардан эҳтиёт бўлинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ وُلاَةً مِنَ النَّبِيِّينَ وَإِنَّ وَلِيِّيَ أَبِي وَخَلِيلُ رَبِّي ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ وَلَمْ يَقُلْ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الضُّحَى عَنْ مَسْرُوقٍ وَأَبُو الضُّحَى اسْمُهُ مُسْلِمُ بْنُ صُبَيْحٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي نُعَيْمٍ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, har bir paygʻambarning paygʻambarlardan doʻstlari (himoyachilari) boʻlgan. Mening doʻstim esa otam (Ibrohim) va Robbimning xalili (Ibrohim)dir», dedilar. Soʻng: {Albatta, odamlar ichida Ibrohimga eng yaqin kishilar unga ergashganlar, mana bu Paygʻambar va iymon keltirganlardir. Alloh moʻminlarning doʻstidir} (Oli Imron 68) oyatini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abu Zuhoning Masruqdan (qilgan) rivoyatidan sahihroqdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ҳар бир пайғамбарнинг пайғамбарлардан дўстлари (ҳимоячилари) бўлган. Менинг дўстим эса отам (Иброҳим) ва Роббимнинг халили (Иброҳим)дир», дедилар. Сўнг: {Албатта, одамлар ичида Иброҳимга энг яқин кишилар унга эргашганлар, мана бу Пайғамбар ва иймон келтирганлардир. Аллоҳ мўминларнинг дўстидир} (Оли Имрон 68) оятини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абу Зуҳонинг Масруқдан (қилган) ривоятидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ هُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir musulmon kishining molini nohaq olib qoʻyish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga Uning gʻazabiga uchragan holda yoʻliqadi», dedilar. Shunda Ashʼas ibn Qays: «Vallohi, bu mening haqimda boʻlgan edi. Men bilan bir yahudiy oʻrtasida (bahsli) bir yer boʻlib, u (haqimni) inkor qildi. Shunda men uni Nabiy ﷺ huzuriga keltirdim. Rasululloh ﷺ menga: ‹Daliling bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. U zot yahudiyga: ‹Qasam ich›, dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, unda u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku!› dedim. Shunda Alloh tabaraka va taolo: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar} (Oli Imron 77) — oyatning oxirigacha — nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Abu Avfodan ham (hadis) bor.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир мусулмон кишининг молини ноҳақ олиб қўйиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга Унинг ғазабига учраган ҳолда йўлиқади», дедилар. Шунда Ашъас ибн Қайс: «Валлоҳи, бу менинг ҳақимда бўлган эди. Мен билан бир яҳудий ўртасида (баҳсли) бир ер бўлиб, у (ҳақимни) инкор қилди. Шунда мен уни Набий ﷺ ҳузурига келтирдим. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Далилинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. У зот яҳудийга: ‹Қасам ич›, дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, унда у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!› дедим. Шунда Аллоҳ табарака ва таоло: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар} (Оли Имрон 77) — оятнинг охиригача — нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Абу Авфодан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ السَّهْمِيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ‏)‏ أَوْ ‏:‏ ‏(‏مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ‏)‏ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ وَكَانَ لَهُ حِائِطٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَائِطِي لِلَّهِ وَلَوِ اسْتَطَعْتُ أَنْ أُسِرَّهُ لَمْ أُعْلِنْهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اجْعَلْهُ فِي قَرَابَتِكَ أَوْ أَقْرَبِيكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ushbu: {Sevgan narsalaringizdan infoq qilmaguningizcha, hech yaxshilik (savob)ka erisha olmaysiz} (Oli Imron 92) yoki: {Allohga chiroyli qarz beradigan kim?} (Baqara 245) oyati nozil boʻlganida, Abu Talha — uning bir bogʻi bor edi — aytdi: «Ey Allohning Rasuli, bogʻim Alloh (yoʻli)da boʻlsin. Agar uni yashirin (sadaqa) qila olganimda, oshkor qilmagan boʻlardim». U zot: «Uni qarindoshlaringga yoki yaqinlaringga (sadaqa) qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Ушбу: {Севган нарсаларингиздан инфоқ қилмагунингизча, ҳеч яхшилик (савоб)ка эриша олмайсиз} (Оли Имрон 92) ёки: {Аллоҳга чиройли қарз берадиган ким?} (Бақара 245) ояти нозил бўлганида, Абу Талҳа — унинг бир боғи бор эди — айтди: «Эй Аллоҳнинг Расули, боғим Аллоҳ (йўли)да бўлсин. Агар уни яширин (садақа) қила олганимда, ошкор қилмаган бўлардим». У зот: «Уни қариндошларингга ёки яқинларингга (садақа) қил», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيَّ، يُحَدِّثُ عَنِ ابَنِ عُمَرَ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَنِ الْحَاجُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الشَّعِثُ التَّفِلُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ أَىُّ الْحَجِّ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الْعَجُّ وَالثَّجُّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ مَا السَّبِيلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ الْمَكِّيِّ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ oldida turib: «Ey Allohning Rasuli, (haqiqiy) hoji kim?» dedi. U zot: «Sochlari toʻzigan, (gardu chang bosib) hidi oʻzgargan kishidir», dedilar. Soʻng boshqa bir kishi turib: «Qaysi haj afzal?» dedi. U zot: «Talbiyani baland ovozda aytish va (qurbonlik) qonini oqizishdir», dedilar. Yana boshqa bir kishi turib: «‹Sabil (yoʻl)› nima, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Ozuqa va ulovdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz Ibn Umar hadisi (sifatida) faqat Ibrohim ibn Yazid al-Xuziy al-Makkiy hadisidangina bilamiz. Baʼzi hadis ahli Ibrohim ibn Yazid haqida uning xotirasi (yodlashi) jihatidan (tanqidiy) gapirishgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир киши Набий ﷺ олдида туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, (ҳақиқий) ҳожи ким?» деди. У зот: «Сочлари тўзиган, (гарду чанг босиб) ҳиди ўзгарган кишидир», дедилар. Сўнг бошқа бир киши туриб: «Қайси ҳаж афзал?» деди. У зот: «Талбияни баланд овозда айтиш ва (қурбонлик) қонини оқизишдир», дедилар. Яна бошқа бир киши туриб: «‹Сабил (йўл)› нима, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Озуқа ва уловдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз Ибн Умар ҳадиси (сифатида) фақат Иброҳим ибн Язид ал-Хузий ал-Маккий ҳадисидангина биламиз. Баъзи ҳадис аҳли Иброҳим ибн Язид ҳақида унинг хотираси (ёдлаши) жиҳатидан (танқидий) гапиришган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ مِسْمَارٍ، هُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ ‏)‏ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Alloh ushbu: {Bizning oʻgʻillarimizni va sizning oʻgʻillaringizni chaqiraylik} (Oli Imron 61) oyatini nozil qilganida, Rasululloh ﷺ Ali, Fotima, Hasan va Husaynni chaqirdilar va: «Ey Alloh, bular mening oilamdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Аллоҳ ушбу: {Бизнинг ўғилларимизни ва сизнинг ўғилларингизни чақирайлик} (Оли Имрон 61) оятини нозил қилганида, Расулуллоҳ ﷺ Али, Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақирдилар ва: «Эй Аллоҳ, булар менинг оиламдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ صَبِيحٍ، وَحَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي غَالِبٍ، قَالَ رَأَى أَبُو أُمَامَةَ رُءُوسًا مَنْصُوبَةً عَلَى دَرَجِ مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ ‏"‏ كِلاَبُ النَّارِ شَرُّ قَتْلَى تَحْتَ أَدِيمِ السَّمَاءِ خَيْرُ قَتْلَى مَنْ قَتَلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قُلْتُ لأَبِي أُمَامَةَ أَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَوْ لَمْ أَسْمَعْهُ إِلاَّ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا أَوْ أَرْبَعًا حَتَّى عَدَّ سَبْعًا مَا حَدَّثْتُكُمُوهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو غَالِبٍ يُقَالُ اسْمُهُ حَزَوَّرُ وَأَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ اسْمُهُ صُدَىُّ بْنُ عَجْلاَنَ وَهُوَ سَيِّدُ بَاهِلَةَ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Gʻolib aytdi: Abu Umoma Damashq masjidining zinasiga (sanchib) qoʻyilgan (xorijiylarning) boshlarini koʻrib qoldi-da: «Doʻzax itlari! Osmon gumbazi ostidagi eng yomon oʻliklar — bular, eng yaxshi oʻliklar esa — bular oʻldirgan kishilardir», dedi. Soʻng: {Baʼzi yuzlar oqaradigan va baʼzi yuzlar qoradigan kunda} (Oli Imron 106) oyatini oxirigacha oʻqidi. Men Abu Umomaga: «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisiz?» dedim. U: «Agar buni bir, ikki, uch yoki toʻrt — hatto yettini sanaguncha — marta eshitmaganimda, sizlarga aytmagan boʻlardim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Gʻolibning ismi Hazavvar deyiladi, Abu Umoma al-Bohiliyning ismi esa Sudayy ibn Ajlon boʻlib, u Bohila (qabilasi)ning sayyididir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ғолиб айтди: Абу Умома Дамашқ масжидининг зинасига (санчиб) қўйилган (хорижийларнинг) бошларини кўриб қолди-да: «Дўзах итлари! Осмон гумбази остидаги энг ёмон ўликлар — булар, энг яхши ўликлар эса — булар ўлдирган кишилардир», деди. Сўнг: {Баъзи юзлар оқарадиган ва баъзи юзлар қорадиган кунда} (Оли Имрон 106) оятини охиригача ўқиди. Мен Абу Умомага: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисиз?» дедим. У: «Агар буни бир, икки, уч ёки тўрт — ҳатто еттини санагунча — марта эшитмаганимда, сизларга айтмаган бўлардим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Ғолибнинг исми Ҳазаввар дейилади, Абу Умома ал-Боҳилийнинг исми эса Судайй ибн Ажлон бўлиб, у Боҳила (қабиласи)нинг саййидидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ تُتِمُّونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهَا وَأَكْرَمُهَا عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ ‏(‏ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ‏)‏ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺning Alloh taoloning: {Sizlar odamlar uchun chiqarilgan eng yaxshi ummat boʻldingiz} (Oli Imron 110) degan oyati haqida shunday deganlarini eshitdi: «Albatta, sizlar yetmish ummatni toʻldiruvchidirsizlar (yakunlovchidirsizlar). Sizlar ularning eng yaxshisi va Allohning huzurida eng karamlisidirsizlar». Bu hadis hasandir. Bu hadisni bir necha (roviy) Bahz ibn Hakimdan shunga oʻxshash rivoyat qilishgan, lekin ularda {Sizlar odamlar uchun chiqarilgan eng yaxshi ummat boʻldingiz} (oyatini) zikr qilishmagan.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺнинг Аллоҳ таолонинг: {Сизлар одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бўлдингиз} (Оли Имрон 110) деган ояти ҳақида шундай деганларини эшитди: «Албатта, сизлар етмиш умматни тўлдирувчидирсизлар (якунловчидирсизлар). Сизлар уларнинг энг яхшиси ва Аллоҳнинг ҳузурида энг карамлисидирсизлар». Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадисни бир неча (ровий) Баҳз ибн Ҳакимдан шунга ўхшаш ривоят қилишган, лекин уларда {Сизлар одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бўлдингиз} (оятини) зикр қилишмаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَشُجَّ وَجْهُهُ شَجَّةً فِي جَبْهَتِهِ حَتَّى سَالَ الدَّمُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ‏)‏ إِلَى آخِرِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud kuni Nabiy ﷺning kurak tishlari singan va yuzlari, peshonalaridan qonlari yuzlariga oqib ketguncha yaralangan edi. Shunda u zot: «Oʻzlarini Allohga daʼvat etayotgan paygʻambarlariga shunday qilgan qavm qanday najot topadi?» dedilar. Bas, ushbu (oyat) nozil boʻldi: {(Ey Paygʻambar,) bu ishda sening (ixtiyoringda) hech narsa yoʻq, yo (Alloh) ularning tavbasini qabul qiladi yo ularni azoblaydi} (Oli Imron 128) oxirigacha. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд куни Набий ﷺнинг курак тишлари синган ва юзлари, пешоналаридан қонлари юзларига оқиб кетгунча яраланган эди. Шунда у зот: «Ўзларини Аллоҳга даъват этаётган пайғамбарларига шундай қилган қавм қандай нажот топади?» дедилар. Бас, ушбу (оят) нозил бўлди: {(Эй Пайғамбар,) бу ишда сенинг (ихтиёрингда) ҳеч нарса йўқ, ё (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилади ё уларни азоблайди} (Оли Имрон 128) охиригача. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شُجَّ فِي وَجْهِهِ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَرُمِيَ رَمْيَةً عَلَى كَتِفِهِ فَجَعَلَ الدَّمُ يَسِيلُ عَلَى وَجْهِهِ وَهُوَ يَمْسَحُهُ وَيَقُولُ ‏"‏ كَيْفَ تُفْلِحُ أُمَّةٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ ‏)‏ ‏.‏ سَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ يَقُولُ غَلِطَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ فِي هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning yuzlari yaralangan, kurak tishlari singan va yelkalariga oʻq otib urilgan edi. Qon yuzlariga oqar, u zot esa uni artar va: «Oʻzlarini Allohga daʼvat etayotgan paygʻambarlariga shunday qilgan ummat qanday najot topadi?» derdilar. Shunda Alloh taolo: {(Ey Paygʻambar,) bu ishda sening (ixtiyoringda) hech narsa yoʻq, yo (Alloh) ularning tavbasini qabul qiladi yo ularni azoblaydi, chunki ular zolimlardir} (Oli Imron 128) (oyatini) nozil qildi. Men Abd ibn Humaydning: «Yazid ibn Horun bunda xato qilgan», deganini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари яраланган, курак тишлари синган ва елкаларига ўқ отиб урилган эди. Қон юзларига оқар, у зот эса уни артар ва: «Ўзларини Аллоҳга даъват этаётган пайғамбарларига шундай қилган уммат қандай нажот топади?» дердилар. Шунда Аллоҳ таоло: {(Эй Пайғамбар,) бу ишда сенинг (ихтиёрингда) ҳеч нарса йўқ, ё (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилади ё уларни азоблайди, чунки улар золимлардир} (Оли Имрон 128) (оятини) нозил қилди. Мен Абд ибн Ҳумайднинг: «Язид ибн Ҳорун бунда хато қилган», деганини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو السَّائِبِ، سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ بْنِ سَلْمٍ الْكُوفِيُّ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ‏)‏ فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَأَسْلَمُوا فَحَسُنَ إِسْلاَمُهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ. غَرِيبٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ لَمْ يَعْرِفْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ وَعَرَفَهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Uhud kuni: «Ey Alloh, Abu Sufyonga laʼnat qilgin! Ey Alloh, Horis ibn Hishomga laʼnat qilgin! Ey Alloh, Safvon ibn Umayyaga laʼnat qilgin!» dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda: {(Ey Paygʻambar,) bu ishda sening (ixtiyoringda) hech narsa yoʻq, yo (Alloh) ularning tavbasini qabul qiladi yo ularni azoblaydi} (Oli Imron 128) (oyati) nozil boʻldi. Bas, Alloh ularning tavbasini qabul qildi, ular musulmon boʻlishdi va islomlari chiroyli boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, Umar ibn Hamzaning Solimdan, uning otasidan (qilgan) hadisidan gʻarib (kam uchraydigan) deb topiladi. Buni az-Zuhriy ham Solimdan, otasidan rivoyat qilgan. Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) buni Umar ibn Hamza hadisidan bilmadi, balki az-Zuhriy hadisidan (tanib) bildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни: «Эй Аллоҳ, Абу Суфёнга лаънат қилгин! Эй Аллоҳ, Ҳорис ибн Ҳишомга лаънат қилгин! Эй Аллоҳ, Сафвон ибн Умайяга лаънат қилгин!» дедилар. (Ровий) айтди: Шунда: {(Эй Пайғамбар,) бу ишда сенинг (ихтиёрингда) ҳеч нарса йўқ, ё (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилади ё уларни азоблайди} (Оли Имрон 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, Аллоҳ уларнинг тавбасини қабул қилди, улар мусулмон бўлишди ва исломлари чиройли бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, Умар ибн Ҳамзанинг Солимдан, унинг отасидан (қилган) ҳадисидан ғариб (кам учрайдиган) деб топилади. Буни аз-Зуҳрий ҳам Солимдан, отасидан ривоят қилган. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) буни Умар ибн Ҳамза ҳадисидан билмади, балки аз-Зуҳрий ҳадисидан (таниб) билди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدْعُو عَلَى أَرْبَعَةِ نَفَرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ ‏)‏ فَهَدَاهُمُ اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ toʻrt kishining ustidan (yomonlik tilab) duo qilar edilar. Shunda Alloh: {Bu ishda sening qoʻlingda hech narsa yoʻq, (Alloh) yo ularning tavbasini qabul qiladi, yoki ularni azoblaydi, chunki ular zolimlardir} (Oli Imron 128) (oyatini) nozil qildi. Soʻng Alloh ularni Islomga hidoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir, u Nofeʼning Ibn Umardan (rivoyati) boʻlgan bu yoʻ ldan gʻarib sanaladi. Uni Yahyo ibn Ayyub ham Ibn Ajlondan rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тўрт кишининг устидан (ёмонлик тилаб) дуо қилар эдилар. Шунда Аллоҳ: {Бу ишда сенинг қўлингда ҳеч нарса йўқ, (Аллоҳ) ё уларнинг тавбасини қабул қилади, ёки уларни азоблайди, чунки улар золимлардир} (Оли Имрон 128) (оятини) нозил қилди. Сўнг Аллоҳ уларни Исломга ҳидоят қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир, у Нофеънинг Ибн Умардан (ривояти) бўлган бу йў лдан ғариб саналади. Уни Яҳё ибн Айюб ҳам Ибн Ажлондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، يَقُولُ إِنِّي كُنْتُ رَجُلاً إِذَا سَمِعْتُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ مِنْهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي وَإِذَا حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَإِنَّهُ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَقُومُ فَيَتَطَهَّرُ ثُمَّ يُصَلِّي ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلاَّ غَفَرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَرَفَعُوهُ وَرَوَاهُ مِسْعَرٌ وَسُفْيَانُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَلَمْ يَرْفَعَاهُ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مِسْعَرٍ فَأَوْقَفَهُ وَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَأَوْقَفَهُ وَلاَ نَعْرِفُ لأَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ حَدِيثًا إِلاَّ هَذَا ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganini aytdi: «Qaysi bir kishi gunoh qilsa, soʻng turib tahorat olsa, soʻng namoz oʻqisa, soʻng Allohdan magʻfirat soʻrasa, albatta Alloh uni magʻfirat qiladi». Soʻng (Rasululloh ﷺ) bu oyatni oʻqidilar: {Ular fohisha ish qilib qoʻyganlarida yoki oʻzlariga zulm qilganlarida Allohni eslab, gunohlari uchun magʻfirat soʻraydigan zotlardir} (Oli Imron 135) — oyatning oxirigacha. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Shuʼba va boshqa bir necha kishi Usmon ibn Mugʻiyradan marfuʼ qilib rivoyat qilganlar; uni Misʼar va Sufyon Usmon ibn Mugʻiyradan rivoyat qilib, marfuʼ qilmaganlar. Baʼzilar uni Misʼardan rivoyat qilib mavquf qilgan, baʼzilar marfuʼ qilgan. Uni Sufyon as-Savriy Usmon ibn Mugʻiyradan rivoyat qilib mavquf qilgan. Biz Asmo ibn al-Hakam uchun bu hadisdan boshqa hadis bilmaymiz.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганини айтди: «Қайси бир киши гуноҳ қилса, сўнг туриб таҳорат олса, сўнг намоз ўқиса, сўнг Аллоҳдан мағфират сўраса, албатта Аллоҳ уни мағфират қилади». Сўнг (Расулуллоҳ ﷺ) бу оятни ўқидилар: {Улар фоҳиша иш қилиб қўйганларида ёки ўзларига зулм қилганларида Аллоҳни эслаб, гуноҳлари учун мағфират сўрайдиган зотлардир} (Оли Имрон 135) — оятнинг охиригача. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Шуъба ва бошқа бир неча киши Усмон ибн Муғийрадан марфуъ қилиб ривоят қилганлар; уни Мисъар ва Суфён Усмон ибн Муғийрадан ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар. Баъзилар уни Мисъардан ривоят қилиб мавқуф қилган, баъзилар марфуъ қилган. Уни Суфён ас-Саврий Усмон ибн Муғийрадан ривоят қилиб мавқуф қилган. Биз Асмо ибн ал-Ҳакам учун бу ҳадисдан бошқа ҳадис билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ رَفَعْتُ رَأْسِي يَوْمَ أُحُدٍ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ وَمَا مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ إِلاَّ يَمِيدُ تَحْتَ حَجَفَتِهِ مِنَ النُّعَاسِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلََّّ ‏:‏ ‏(‏فَأَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Uhud kuni boshimni koʻtarib qaray boshladim, oʻsha kuni ulardan har biri uyqudan qalqoni ostida tebranib turardi. Bu Alloh azza va jallaning: {Soʻng U gʻam-anduhdan keyin sizlarga tinchlik — bir mudroqlikni nozil qildi} (Oli Imron 154) degan soʻzidir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Yana shunga oʻxshashini Zubayr (roziyallohu anhu) ham rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Уҳуд куни бошимни кўтариб қарай бошладим, ўша куни улардан ҳар бири уйқудан қалқони остида тебраниб турарди. Бу Аллоҳ азза ва жалланинг: {Сўнг У ғам-андуҳдан кейин сизларга тинчлик — бир мудроқликни нозил қилди} (Оли Имрон 154) деган сўзидир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яна шунга ўхшашини Зубайр (розияллоҳу анҳу) ҳам ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ، قَالَ غُشِينَا وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ حَدَّثَ أَنَّهُ كَانَ فِيمَنْ غَشِيَهُ النُّعَاسُ يَوْمَئِذٍ قَالَ فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ وَيَسْقُطُ مِنْ يَدِي وَآخُذُهُ وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى الْمُنَافِقُونَ لَيْسَ لَهُمْ هَمٌّ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ أَجْبَنُ قَوْمٍ وَأَرْعَبُهُ وَأَخْذَلُهُ لِلْحَقِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Uhud kuni biz saflarimizda turganimizda bizni (uyqu) bosdi. U oʻzi oʻsha kuni uyqu bosgan kishilardan boʻlganini aytib berdi. U aytdi: Qilichim qoʻlimdan tushib ketardi, men uni olardim, yana qoʻlimdan tushardi, men uni olardim. Boshqa toifa — munofiqlar boʻlib, ularning oʻz jonlaridan boshqa hech qanday tashvishi yoʻq edi; ular eng qoʻrqoq, eng vahimaga tushadigan va haqdan eng yuz oʻgiruvchi qavm edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Уҳуд куни биз сафларимизда турганимизда бизни (уйқу) босди. У ўзи ўша куни уйқу босган кишилардан бўлганини айтиб берди. У айтди: Қиличим қўлимдан тушиб кетарди, мен уни олардим, яна қўлимдан тушарди, мен уни олардим. Бошқа тоифа — мунофиқлар бўлиб, уларнинг ўз жонларидан бошқа ҳеч қандай ташвиши йўқ эди; улар энг қўрқоқ, энг ваҳимага тушадиган ва ҳақдан энг юз ўгирувчи қавм эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، حَدَّثَنَا مِقْسَمٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ‏)‏ فِي قَطِيفَةٍ حَمْرَاءَ افْتُقِدَتْ يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ لَعَلَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ عَنْ خُصَيْفٍ نَحْوَ هَذَا وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خُصَيْفٍ عَنْ مِقْسَمٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bu oyat: {Hech bir paygʻ ambarga xiyonat qilish (joiz) emas} (Oli Imron 161) Badr kuni yoʻqolgan qizil bir gilam haqida nozil boʻldi. Baʼzi odamlar: «Balki uni Rasululloh ﷺ olgandirlar», deyishdi. Shunda Alloh: {Hech bir paygʻambarga xiyonat qilish (joiz) emas} — oyatning oxirigacha (nozil qildi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bunga oʻxshashini Abdussalom ibn Harb Xusayfdan rivoyat qilgan. Baʼzilar bu hadisni Xusayfdan, u Miqsamdan rivoyat qilib, unda Ibn Abbosni zikr qilmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Бу оят: {Ҳеч бир пайғ амбарга хиёнат қилиш (жоиз) эмас} (Оли Имрон 161) Бадр куни йўқолган қизил бир гилам ҳақида нозил бўлди. Баъзи одамлар: «Балки уни Расулуллоҳ ﷺ олгандирлар», дейишди. Шунда Аллоҳ: {Ҳеч бир пайғамбарга хиёнат қилиш (жоиз) эмас} — оятнинг охиригача (нозил қилди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бунга ўхшашини Абдуссалом ибн Ҳарб Хусайфдан ривоят қилган. Баъзилар бу ҳадисни Хусайфдан, у Миқсамдан ривоят қилиб, унда Ибн Аббосни зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ طَلْحَةَ بْنَ خِرَاشٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَقِيَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا جَابِرُ مَا لِي أَرَاكَ مُنْكَسِرًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتُشْهِدَ أَبِي قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ عِيَالاً وَدَيْنًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ أُبَشِّرُكَ بِمَا لَقِيَ اللَّهُ بِهِ أَبَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا كَلَّمَ اللَّهُ أَحَدًا قَطُّ إِلاَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ وَأَحْيَا أَبَاكَ فَكَلَّمَهُ كِفَاحًا فَقَالَ يَا عَبْدِي تَمَنَّ عَلَىَّ أُعْطِكَ ‏.‏ قَالَ يَا رَبِّ تُحْيِينِي فَأُقْتَلَ فِيكَ ثَانِيةً ‏.‏ قَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ إِنَّهُ قَدْ سَبَقَ مِنِّي أَنَّهُمْ إِلَيْهَا لاَ يُرْجَعُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَرَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْحَدِيثِ هَكَذَا عَنْ مُوسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ جَابِرٍ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ menga roʻbaroʻ boʻldilar va menga: «Ey Jobir, nega seni gʻamgin koʻraman?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, otam shahid boʻldi, Uhud kuni oʻldirildi va orqasida bola-chaqa hamda qarz qoldirdi», dedim. U zot: «Allohning otangni qanday (mukofot bilan) kutib olganidan senga xushxabar bermaymi?» dedilar. Men: «Albatta, ey Allohning Rasuli», dedim. U zot dedilar: «Alloh hech kim bilan hech qachon hijob ortidan boʻlmasa, gaplashmagan, biroq otangni tiriltirib, u bilan bevosita gaplashdi va: ‹Ey bandam, Mendan (nima) tilasang, senga beraman›, dedi. U: ‹Ey Robbim, meni tiriltirgin, Sening yoʻlingda yana bir bor oʻldirilay›, dedi. Robb azza va jalla: ‹Albatta, Mendan ‹ular u (dunyo)ga qaytarilmaydilar› deganim oʻtgan›, dedi». U aytdi: Va bu oyat nozil boʻldi: {Alloh yoʻlida oʻldirilganlarni oʻlik deb hisoblamagin} (Oli Imron 169) — oyat. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Muso ibn Ibrohimning hadisidan bilamiz. Uni Ali ibn Abdulloh ibn al-Madiniy va hadis ahlining kattalaridan boshqa bir necha kishi ham Muso ibn Ibrohimdan shunday rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil ham Jobirdan shundan biror narsa rivoyat qilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга рўбарў бўлдилар ва менга: «Эй Жобир, нега сени ғамгин кўраман?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, отам шаҳид бўлди, Уҳуд куни ўлдирилди ва орқасида бола-чақа ҳамда қарз қолдирди», дедим. У зот: «Аллоҳнинг отангни қандай (мукофот билан) кутиб олганидан сенга хушхабар бермайми?» дедилар. Мен: «Албатта, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. У зот дедилар: «Аллоҳ ҳеч ким билан ҳеч қачон ҳижоб ортидан бўлмаса, гаплашмаган, бироқ отангни тирилтириб, у билан бевосита гаплашди ва: ‹Эй бандам, Мендан (нима) тиласанг, сенга бераман›, деди. У: ‹Эй Роббим, мени тирилтиргин, Сенинг йўлингда яна бир бор ўлдирилай›, деди. Робб азза ва жалла: ‹Албатта, Мендан ‹улар у (дунё)га қайтарилмайдилар› деганим ўтган›, деди». У айтди: Ва бу оят нозил бўлди: {Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ҳисобламагин} (Оли Имрон 169) — оят. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мусо ибн Иброҳимнинг ҳадисидан биламиз. Уни Али ибн Абдуллоҳ ибн ал-Мадиний ва ҳадис аҳлининг катталаридан бошқа бир неча киши ҳам Мусо ибн Иброҳимдан шундай ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил ҳам Жобирдан шундан бирор нарса ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ‏)‏ فَقَالَ أَمَا إِنَّا قَدْ سَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ فَأُخْبِرْنَا أَنَّ أَرْوَاحَهُمْ فِي طَيْرٍ خُضْرٍ تَسْرَحُ فِي الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مُعَلَّقَةٍ بِالْعَرْشِ فَاطَّلَعَ إِلَيْهِمْ رَبُّكَ اطِّلاَعَةً فَقَالَ هَلْ تَسْتَزِيدُونَ شَيْئًا فَأَزِيدُكُمْ قَالُوا رَبَّنَا وَمَا نَسْتَزِيدُ وَنَحْنُ فِي الْجَنَّةِ نَسْرَحُ حَيْثُ شِئْنَا ثُمَّ اطَّلَعَ إِلَيْهِمُ الثَّانِيَةَ فَقَالَ هَلْ تَسْتَزِيدُونَ شَيْئًا فَأَزِيدُكُمْ فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّهُمْ لَمْ يُتْرَكُوا قَالُوا تُعِيدُ أَرْوَاحَنَا فِي أَجْسَادِنَا حَتَّى نَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَنُقْتَلَ فِي سَبِيلِكَ مَرَّةً أُخْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ وَتُقْرِئُ نَبِيَّنَا السَّلاَمَ وَتُخْبِرُهُ عَنَّا أَنَّا قَدْ رَضِينَا وَرُضِيَ عَنَّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan Allohning: {Alloh yoʻlida oʻldirilganlarni oʻlik deb hisoblamagin, balki ular Robblari huzurida tirikdirlar, rizqlanurlar} (Oli Imron 169) degan soʻzi haqida soʻralganida, u dedi: Bizlar ham bu haqda soʻragan edik, bizga xabar berildiki, ularning ruhlari yashil qushlar (qiyofasi)da boʻlib, jannatda xohlagan joyiga sayr qiladi va Arshga osilgan qandillarga qaytadi. Robbingiz ularga bir nazar soldi-da: «Yana biror narsa qoʻshishimni istaysizlarmi, sizlarga qoʻshay?» dedi. Ular: «Ey Robbimiz, jannatda xohlagan joyimizga sayr qilib turganimizda yana nimani istaylik?» deyishdi. Soʻng u ularga ikkinchi marta nazar soldi-da: «Yana biror narsa qoʻshishimni istaysizlarmi, sizlarga qoʻshay?» dedi. Ular oʻzlari (bu savoldan) qoʻyilmasliklarini koʻrgach: «Ruhlarimizni jasadlarimizga qaytarsang, dunyoga qaytib, Sening yoʻlingda yana bir bor oʻldirilsak», deyishdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Yana Ibn Masʼuddan (boshqa yoʻl bilan) shunga oʻxshash rivoyat ham bor, unda: «Paygʻambarimizga bizdan salom yetkazgin va unga bizdan, biz rozi boʻldik va bizdan rozi boʻlindi, deb xabar bergin», deb qoʻshilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан Аллоҳнинг: {Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ҳисобламагин, балки улар Робблари ҳузурида тирикдирлар, ризқланурлар} (Оли Имрон 169) деган сўзи ҳақида сўралганида, у деди: Бизлар ҳам бу ҳақда сўраган эдик, бизга хабар берилдики, уларнинг руҳлари яшил қушлар (қиёфаси)да бўлиб, жаннатда хоҳлаган жойига сайр қилади ва Аршга осилган қандилларга қайтади. Роббингиз уларга бир назар солди-да: «Яна бирор нарса қўшишимни истайсизларми, сизларга қўшай?» деди. Улар: «Эй Роббимиз, жаннатда хоҳлаган жойимизга сайр қилиб турганимизда яна нимани истайлик?» дейишди. Сўнг у уларга иккинчи марта назар солди-да: «Яна бирор нарса қўшишимни истайсизларми, сизларга қўшай?» деди. Улар ўзлари (бу саволдан) қўйилмасликларини кўргач: «Руҳларимизни жасадларимизга қайтарсанг, дунёга қайтиб, Сенинг йўлингда яна бир бор ўлдирилсак», дейишди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яна Ибн Масъуддан (бошқа йўл билан) шунга ўхшаш ривоят ҳам бор, унда: «Пайғамбаримизга биздан салом етказгин ва унга биздан, биз рози бўлдик ва биздан рози бўлинди, деб хабар бергин», деб қўшилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَامِعٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي رَاشِدٍ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي عُنُقِهِ شُجَاعًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْنَا مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏:‏ ‏(‏وَلَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ وَقَالَ مَرَّةً قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِصْدَاقَهُ ‏:‏ ‏(‏سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ ‏"‏ وَمَنِ اقْتَطَعَ مَالَ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ بِيَمِينٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَعْنِي حَيَّةً ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺga yetkazgan holda rivoyat qilinadi: U zot: «Qaysi bir kishi moli zakotini ado etmasa, albatta Alloh qiyomat kuni uning boʻyniga bir ilonni (osib qoʻyadi)», dedilar. Soʻng bizga Alloh azza va jallaning Kitobidan buni tasdiqlovchini oʻqib berdilar: {Alloh oʻz fazlidan bergan narsaga baxillik qilganlar (uni oʻzlariga yaxshilik deb) hisoblamasinlar} (Oli Imron 180) — oyat. Bir safar esa: Rasululloh ﷺ buni tasdiqlovchini oʻqidilar: {Baxillik qilgan narsalari qiyomat kuni boʻyinlariga (oʻralib) qoʻyiladi} (Oli Imron 180) (deb aytdi). «Va kim qasam ichib, musulmon birodarining molini oʻzlashtirib olsa, Allohga uning gʻazabiga uchragan holda roʻbaroʻ boʻladi». Soʻng Rasululloh ﷺ buni tasdiqlovchini Allohning Kitobidan oʻqidilar: {Albatta Allohning ahdini... sotuvchilar} (Oli Imron 77) — oyat. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. «Shujoʼan aqraʼa» degan soʻzning maʼnosi — ilon demakdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺга етказган ҳолда ривоят қилинади: У зот: «Қайси бир киши моли закотини адо этмаса, албатта Аллоҳ қиёмат куни унинг бўйнига бир илонни (осиб қўяди)», дедилар. Сўнг бизга Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидан буни тасдиқловчини ўқиб бердилар: {Аллоҳ ўз фазлидан берган нарсага бахиллик қилганлар (уни ўзларига яхшилик деб) ҳисобламасинлар} (Оли Имрон 180) — оят. Бир сафар эса: Расулуллоҳ ﷺ буни тасдиқловчини ўқидилар: {Бахиллик қилган нарсалари қиёмат куни бўйинларига (ўралиб) қўйилади} (Оли Имрон 180) (деб айтди). «Ва ким қасам ичиб, мусулмон биродарининг молини ўзлаштириб олса, Аллоҳга унинг ғазабига учраган ҳолда рўбарў бўлади». Сўнг Расулуллоҳ ﷺ буни тасдиқловчини Аллоҳнинг Китобидан ўқидилар: {Албатта Аллоҳнинг аҳдини... сотувчилар} (Оли Имрон 77) — оят. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Шужўан ақраъа» деган сўзнинг маъноси — илон демакдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ لَخَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta jannatda bir qamchi (egallaydigan) joy dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Xohlasangiz oʻqing: {Bas, kim doʻzaxdan uzoqlashtirilib, jannatga kiritilsa, u yutuqqa erishibdi. Dunyo hayoti esa gʻururlantiruvchi matodan boshqa narsa emas} (Oli Imron 185)». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта жаннатда бир қамчи (эгаллайдиган) жой дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Хоҳласангиз ўқинг: {Бас, ким дўзахдан узоқлаштирилиб, жаннатга киритилса, у ютуққа эришибди. Дунё ҳаёти эса ғурурлантирувчи матодан бошқа нарса эмас} (Оли Имрон 185)». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ قَالَ اذْهَبْ يَا رَافِعُ لِبَوَّابِهِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ لَهُ لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ مُعَذَّبًا لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا لَكُمْ وَلِهَذِهِ الآيَةِ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ ثُمَّ تَلاَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ ‏)‏ وَتَلاَ ‏:‏ ‏(‏لَاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا ‏)‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَأَلَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ شَيْءٍ فَكَتَمُوهُ وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ فَخَرَجُوا وَقَدْ أَرَوْهُ أَنْ قَدْ أَخْبَرُوهُ بِمَا قَدْ سَأَلَهُمْ عَنْهُ وَاسْتُحْمِدُوا بِذَلِكَ إِلَيْهِ وَفَرِحُوا بِمَا أُوتُوا مِنْ كِتْمَانِهِمْ وَمَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Marvon ibn al-Hakam (oʻz darvozaboniga): «Ey Rofeʼ, Ibn Abbosning oldiga bor-da, unga ayt: ‹Agar oʻziga berilgan narsa bilan xursand boʻladigan va qilmagan ishi bilan maqtalishni yaxshi koʻradigan har bir kishi azoblanadigan boʻlsa, demak hammamiz albatta azoblanamiz›», dedi. Ibn Abbos dedi: «Bu oyatda sizlar bilan nima ish bor? Bu oyat faqat ahli kitob haqida nozil boʻlgan». Soʻng Ibn Abbos: {Eslang, Alloh kitob berilganlardan ‹uni odamlarga bayon qilasizlar va yashirmaysizlar› deb ahd-paymon olgan edi} (Oli Imron 187) (oyatini) va: {Qilgan ishlari bilan xursand boʻladigan va qilmagan narsalari bilan maqtalishni yaxshi koʻradiganlarni... hisoblamagin} (Oli Imron 188) (oyatini) tilovat qildi. Ibn Abbos dedi: Nabiy ﷺ ulardan bir narsa haqida soʻradilar, ular esa uni yashirib, undan boshqa narsani aytib berdilar va u zotga oʻzlari soʻralgan narsani xabar bergandek koʻrsatib chiqib ketdilar va shu bilan u zotning nazdida maqtalishni istadilar hamda yashirgan va soʻralgan narsalari (yuzasidan oʻzlariga berilgan narsa bilan) xursand boʻldilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Марвон ибн ал-Ҳакам (ўз дарвозабонига): «Эй Рофеъ, Ибн Аббоснинг олдига бор-да, унга айт: ‹Агар ўзига берилган нарса билан хурсанд бўладиган ва қилмаган иши билан мақталишни яхши кўрадиган ҳар бир киши азобланадиган бўлса, демак ҳаммамиз албатта азобланамиз›», деди. Ибн Аббос деди: «Бу оятда сизлар билан нима иш бор? Бу оят фақат аҳли китоб ҳақида нозил бўлган». Сўнг Ибн Аббос: {Эсланг, Аллоҳ китоб берилганлардан ‹уни одамларга баён қиласизлар ва яширмайсизлар› деб аҳд-паймон олган эди} (Оли Имрон 187) (оятини) ва: {Қилган ишлари билан хурсанд бўладиган ва қилмаган нарсалари билан мақталишни яхши кўрадиганларни... ҳисобламагин} (Оли Имрон 188) (оятини) тиловат қилди. Ибн Аббос деди: Набий ﷺ улардан бир нарса ҳақида сўрадилар, улар эса уни яшириб, ундан бошқа нарсани айтиб бердилар ва у зотга ўзлари сўралган нарсани хабар бергандек кўрсатиб чиқиб кетдилар ва шу билан у зотнинг наздида мақталишни истадилар ҳамда яширган ва сўралган нарсалари (юзасидан ўзларига берилган нарса билан) хурсанд бўлдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَقَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَلَمَّا أَفَقْتُ قُلْتُ كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي فَسَكَتَ عَنِّي حَتَّى نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَفِي حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ الصَّبَّاحِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men kasal boʻ ldim, Rasululloh ﷺ meni yoʻqlab keldilar, men esa behush yotardim. Hushimga kelganimda: «Molim haqida qanday hukm qilay?» dedim. U zot menga (javob bermay) jim turdilar, toki: {Alloh sizlarga farzandlaringiz haqida (shunday) vasiyat qiladi: erkak (farzand)ga ikki ayol (farzand) ulushiga teng (ulush bordir)} (Niso 11) (oyati) nozil boʻ ldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Muhammad ibn al-Munkadirdan boshqa bir necha kishi ham rivoyat qilgan. Yana (boshqa yoʻl bilan) Jobir ibn Abdullohdan, Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan, Fazl ibn as-Sabbohning hadisida esa bundan koʻproq soʻz bor.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен касал бў лдим, Расулуллоҳ ﷺ мени йўқлаб келдилар, мен эса беҳуш ётардим. Ҳушимга келганимда: «Молим ҳақида қандай ҳукм қилай?» дедим. У зот менга (жавоб бермай) жим турдилар, токи: {Аллоҳ сизларга фарзандларингиз ҳақида (шундай) васият қилади: эркак (фарзанд)га икки аёл (фарзанд) улушига тенг (улуш бордир)} (Нисо 11) (ояти) нозил бў лди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан бошқа бир неча киши ҳам ривоят қилган. Яна (бошқа йўл билан) Жобир ибн Абдуллоҳдан, Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган, Фазл ибн ас-Саббоҳнинг ҳадисида эса бундан кўпроқ сўз бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أَوْطَاسٍ أَصَبْنَا نِسَاءً لَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي الْمُشْرِكِينَ فَكَرِهَهُنَّ رِجَالٌ مِنْهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Avtos kuni boʻlganida, mushriklar orasida erlari bor ayollarni asir oldik. Bizdan baʼzi erkaklar ularga (yaqinlashishni) yoqtirmadilar. Shunda Alloh: {Va erli ayollar (ham harom qilindi), magar (qoʻlingizdagi) mulki yamin (cho rilaringiz) bundan mustasno} (Niso 24) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Автос куни бўлганида, мушриклар орасида эрлари бор аёлларни асир олдик. Биздан баъзи эркаклар уларга (яқинлашишни) ёқтирмадилар. Шунда Аллоҳ: {Ва эрли аёллар (ҳам ҳаром қилинди), магар (қўлингиздаги) мулки ямин (чо риларингиз) бундан мустасно} (Нисо 24) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَصَبْنَا سَبَايَا يَوْمَ أَوْطَاسٍ لَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي قَوْمِهِنَّ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى الثَّوْرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ وَلاَ أَعْلَمُ أَنَّ أَحَدًا ذَكَرَ أَبَا عَلْقَمَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ إِلاَّ مَا ذَكَرَ هَمَّامٌ عَنْ قَتَادَةَ وَأَبُو الْخَلِيلِ اسْمُهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Avtos kuni biz oʻz qavmlari orasida erlari bor asira ayollarni asir oldik. Buni Rasululloh ﷺga aytishdi. Shunda: {Va erli ayollar (ham harom qilindi), magar (qoʻlingizdagi) mulki yamin (cho rilaringiz) bundan mustasno} (Niso 24) (oyati) nozil boʻ ldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Savriy ham shunday qilib Usmon al-Battiydan, u Abul Xalildan, u Abu Said al-Xudriydan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan; bu hadisda Abu Alqama (zikri) yoʻq. Men Hammomning Qatodadan zikr qilganidan boshqa bironta kishi bu hadisda Abu Alqamani zikr qilganini bilmayman. Abul Xalilning ismi — Solih ibn Abu Maryamdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Автос куни биз ўз қавмлари орасида эрлари бор асира аёлларни асир олдик. Буни Расулуллоҳ ﷺга айтишди. Шунда: {Ва эрли аёллар (ҳам ҳаром қилинди), магар (қўлингиздаги) мулки ямин (чо риларингиз) бундан мустасно} (Нисо 24) (ояти) нозил бў лди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Саврий ҳам шундай қилиб Усмон ал-Баттийдан, у Абул Халилдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган; бу ҳадисда Абу Алқама (зикри) йўқ. Мен Ҳаммомнинг Қатодадан зикр қилганидан бошқа биронта киши бу ҳадисда Абу Алқамани зикр қилганини билмайман. Абул Халилнинг исми — Солиҳ ибн Абу Марямдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكَبَائِرِ قَالَ ‏"‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَقَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنْ شُعْبَةَ وَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan kabira (katta) gunohlar haqida rivoyat qilinadi: U zot: «Allohga shirk keltirish, ota-onaga oqlik qilish, jonni (nohaq) oʻldirish va yolgʻon soʻz aytishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Uni Ravh ibn Uboda Shuʼbadan rivoyat qilib, «Abdulloh ibn Abu Bakrdan» degan, biroq bu sahih emas.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан кабира (катта) гуноҳлар ҳақида ривоят қилинади: У зот: «Аллоҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш, жонни (ноҳақ) ўлдириш ва ёлғон сўз айтишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Уни Равҳ ибн Убода Шуъбадан ривоят қилиб, «Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан» деган, бироқ бу саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، - بَصْرِيٌّ - حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُحَدِّثُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَجَلَسَ وَكَانَ مُتَّكِئًا قَالَ ‏"‏ وَشَهَادَةُ الزُّورِ أَوْ قَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga eng katta gunohlarni aytib bermayinmi?» dedilar. Ular: «Albatta, ey Rasululloh!» dedilar. U zot: «Allohga shirk keltirish va ota-onaga oqlik qilishdir», dedilar. (Roviy) aytdi: U zot suyanib oʻtirgan edilar, soʻng oʻtirib oldilar-da: «Ogʻoh boʻlinglar, yolgʻon guvohlik berish», yoxud: «yolgʻon soʻz aytishdir», dedilar. (Roviy) aytdi: Rasululloh ﷺ buni shu qadar takrorlayverdilarki, hatto biz: «Koshki, jim tursalar edi», deb qoldik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга энг катта гуноҳларни айтиб бермайинми?» дедилар. Улар: «Албатта, эй Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Аллоҳга ширк келтириш ва ота-онага оқлик қилишдир», дедилар. (Ровий) айтди: У зот суяниб ўтирган эдилар, сўнг ўтириб олдилар-да: «Оғоҳ бўлинглар, ёлғон гувоҳлик бериш», ёхуд: «ёлғон сўз айтишдир», дедилар. (Ровий) айтди: Расулуллоҳ ﷺ буни шу қадар такрорлайвердиларки, ҳатто биз: «Кошки, жим турсалар эди», деб қолдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ مُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ وَمَا حَلَفَ حَالِفٌ بِاللَّهِ يَمِينَ صَبْرٍ فَأَدْخَلَ فِيهَا مِثْلَ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ إِلاَّ جُعِلَتْ نُكْتَةً فِي قَلْبِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو أُمَامَةَ الأَنْصَارِيُّ هُوَ ابْنُ ثَعْلَبَةَ وَلاَ نَعْرِفُ اسْمَهُ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Unays al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Eng katta gunohlardan Allohga shirk keltirish, ota-onaga oqlik qilish, yolgʻon qasam ichish hamda kishining (boshqaning haqqini yeb) qasdma-qasd ichgan qasamiga chivinning qanotidek (yolgʻon) qoʻshishidir; bunday qilgan kishining qalbiga qiyomat kunigacha (turadigan) bir nuqta solib qoʻyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Umoma al-Ansoriy — u Saʼlabaning oʻgʻlidir, biz uning ismini bilmaymiz, u Nabiy ﷺdan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Унайс ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Энг катта гуноҳлардан Аллоҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш, ёлғон қасам ичиш ҳамда кишининг (бошқанинг ҳаққини еб) қасдма-қасд ичган қасамига чивиннинг қанотидек (ёлғон) қўшишидир; бундай қилган кишининг қалбига қиёмат кунигача (турадиган) бир нуқта солиб қўйилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Умома ал-Ансорий — у Саълабанинг ўғлидир, биз унинг исмини билмаймиз, у Набий ﷺдан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْكَبَائِرُ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ أَوْ قَالَ الْيَمِينُ الْغَمُوسُ ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ شُعْبَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Katta gunohlar — Allohga shirk keltirish va ota-onaga oqlik qilishdir», yoxud: «yolgʻon qasam ichishdir», dedilar. Shuʼba (qaysi soʻz aytilganida) shubha qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Катта гуноҳлар — Аллоҳга ширк келтириш ва ота-онага оқлик қилишдир», ёхуд: «ёлғон қасам ичишдир», дедилар. Шуъба (қайси сўз айтилганида) шубҳа қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ يَغْزُو الرِّجَالُ وَلاَ يَغْزُو النِّسَاءُ وَإِنَّمَا لَنَا نِصْفُ الْمِيرَاثِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ فَأُنْزِلَ فِيهَا ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ ‏)‏ وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَوَّلَ ظَعِينَةٍ قَدِمَتِ الْمَدِينَةَ مُهَاجِرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مُرْسَلٌ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ كَذَا وَكَذَا ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh) Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladi: U: «Erkaklar gʻazot qiladi, ayollar gʻazot qilmaydi, bizga esa merosning yarmi (beriladi)», dedi. Shunda Alloh: {Alloh ayrimlaringizni ayrimlaringizdan ortiq qilib qoʻygan narsani orzu qilmanglar} (Niso 32) (oyatini) nozil qildi. Mujohid aytdi: Shu (xususda): {Albatta, musulmon erkaklar va musulmon ayollar...} (Ahzob 35) (oyati) nozil qilindi. Umm Salama Madinaga hijrat qilib kelgan birinchi (kajavali) ayol edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis mursaldir. Baʼzilar uni Ibn Abu Najihdan, u Mujohiddan mursal tarzda — Umm Salama shunday-shunday dedi, deb rivoyat qilgan.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ) Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилади: У: «Эркаклар ғазот қилади, аёллар ғазот қилмайди, бизга эса мероснинг ярми (берилади)», деди. Шунда Аллоҳ: {Аллоҳ айримларингизни айримларингиздан ортиқ қилиб қўйган нарсани орзу қилманглар} (Нисо 32) (оятини) нозил қилди. Мужоҳид айтди: Шу (хусусда): {Албатта, мусулмон эркаклар ва мусулмон аёллар...} (Аҳзоб 35) (ояти) нозил қилинди. Умм Салама Мадинага ҳижрат қилиб келган биринчи (кажавали) аёл эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис мурсалдир. Баъзилар уни Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан мурсал тарзда — Умм Салама шундай-шундай деди, деб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ وَلَدِ أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ أَسْمَعُ اللَّهَ ذَكَرَ النِّسَاءَ فِي الْهِجْرَةِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إِنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ‏)‏ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Ey Rasululloh, men Allohning hijrat (xususida) ayollarni zikr qilganini eshitmadim», dedi. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Men sizlardan boʻlgan biror amal qiluvchining — xoh erkak boʻlsin, xoh ayol boʻlsin — amalini zoye qilmasman; baʼzingiz baʼzingizdandirsiz} (Oli Imron 195) (oyatini) nozil qildi.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Эй Расулуллоҳ, мен Аллоҳнинг ҳижрат (хусусида) аёлларни зикр қилганини эшитмадим», деди. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Мен сизлардан бўлган бирор амал қилувчининг — хоҳ эркак бўлсин, хоҳ аёл бўлсин — амалини зое қилмасман; баъзингиз баъзингиздандирсиз} (Оли Имрон 195) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْهِ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏.‏ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ‏:‏ ‏(‏ فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا ‏)‏ غَمَزَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى أَبُو الأَحْوَصِ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَإِنَّمَا هُوَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ minbarda turgan paytlarida menga (Qurʼon) oʻqib berishimni buyurdilar. Men u zotga Niso surasidan oʻqib berdim; {Har bir ummatdan bir guvoh keltirib, seni ularning ustiga guvoh qilib keltirsak, holi nechuk boʻlur?!} (Niso 41) (oyatiga) yetganimda Rasululloh ﷺ qoʻllari bilan menga ishora qildilar. Men u zotga qaragan edim, koʻzlari yosh toʻkayotgan edi. Abu Iso aytdi: Abul-Ahvas mana shunday — Aʼmashdan, u Ibrohimdan, u Alqamadan, u Abdullohdan deb rivoyat qilgan; aslida esa u Ibrohim — Abiydadan, u Abdullohdandir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ минбарда турган пайтларида менга (Қуръон) ўқиб беришимни буюрдилар. Мен у зотга Нисо сурасидан ўқиб бердим; {Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтириб, сени уларнинг устига гувоҳ қилиб келтирсак, ҳоли нечук бўлур?!} (Нисо 41) (оятига) етганимда Расулуллоҳ ﷺ қўллари билан менга ишора қилдилар. Мен у зотга қараган эдим, кўзлари ёш тўкаётган эди. Абу Исо айтди: Абул-Аҳвас мана шундай — Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳдан деб ривоят қилган; аслида эса у Иброҳим — Абийдадан, у Абдуллоҳдандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ ‏:‏ ‏(‏جِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا ‏)‏ قَالَ فَرَأَيْتُ عَيْنَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَهْمِلاَنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Menga (Qurʼon) oʻqib ber», dedilar. Men: «Ey Rasululloh, sizga oʻqib beraymi? Axir u sizga nozil qilingan-ku!» dedim. U zot: «Men uni oʻzgadan eshitishni yaxshi koʻraman», dedilar. Shunda men Niso surasini oʻqidim; {seni ularning ustiga guvoh qilib keltirsak} (Niso 41) (oyatiga) yetganimda, Nabiy ﷺning koʻzlari yosh toʻkayotganini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abul-Ahvasning hadisidan sahihroqdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Менга (Қуръон) ўқиб бер», дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, сизга ўқиб берайми? Ахир у сизга нозил қилинган-ку!» дедим. У зот: «Мен уни ўзгадан эшитишни яхши кўраман», дедилар. Шунда мен Нисо сурасини ўқидим; {сени уларнинг устига гувоҳ қилиб келтирсак} (Нисо 41) (оятига) етганимда, Набий ﷺнинг кўзлари ёш тўкаётганини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абул-Аҳваснинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ هِشَامٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ صَنَعَ لَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا فَدَعَانَا وَسَقَانَا مِنَ الْخَمْرِ فَأَخَذَتِ الْخَمْرُ مِنَّا وَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَقَدَّمُونِي فَقَرَأْتُ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ لاَ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَنَحْنُ نَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytdi: Abdurrahmon ibn Avf bizga taom tayyorlab, bizni chaqirdi va bizga xamr ichirdi. Xamr bizni mast qildi, namoz vaqti ham boʻldi. Ular meni (imomlikka) oʻtkazishdi va men: {Ayting: «Ey kofirlar!»} — «Sizlar ibodat qilayotgan narsaga men ibodat qilmasman, biz sizlar ibodat qilayotgan narsaga ibodat qilurmiz» deb oʻqib qoʻydim. (Ali) aytdi: Shunda Alloh taolo: {Ey imon keltirganlar! Mast holingizda — nima deyotganingizni bilguningizgacha — namozga yaqinlashmanglar} (Niso 43) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтди: Абдурраҳмон ибн Авф бизга таом тайёрлаб, бизни чақирди ва бизга хамр ичирди. Хамр бизни маст қилди, намоз вақти ҳам бўлди. Улар мени (имомликка) ўтказишди ва мен: {Айтинг: «Эй кофирлар!»} — «Сизлар ибодат қилаётган нарсага мен ибодат қилмасман, биз сизлар ибодат қилаётган нарсага ибодат қилурмиз» деб ўқиб қўйдим. (Али) айтди: Шунда Аллоҳ таоло: {Эй имон келтирганлар! Маст ҳолингизда — нима деётганингизни билгунингизгача — намозга яқинлашманглар} (Нисо 43) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ ‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ وَأَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ ‏.‏ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ وَاحْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِك ‏:‏ ‏(‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهم‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ قَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi xurmozorni sugʻoradigan Harra arigʻi xususida Zubayr bilan janjallashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oʻtsin», dedi. Zubayr esa unamadi. Shunda ular nizolarini Rasululloh ﷺ huzuriga olib bordilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Ey Zubayr, (avval oʻzing) sugʻorgin, soʻng suvni qoʻshningga oqizib yubor», dedilar. Ansoriy gʻazablanib: «Ey Rasululloh, u ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi-da: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻng suvni devorga(cha qaytib kelguncha) toʻsib turgin», dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men bu oyat shu xususda nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻrtalaridagi nizoda seni hakam qilmagunlaricha imon keltirmaganlaridek (boʻlurlar)...}» (Niso 65) dedi. Abu Iso aytdi: Muhammadning shunday deganini eshitdim: Ibn Vahb bu hadisni Lays ibn Saʼd va Yunusdan, ular Zuhriydan, u Urvadan, u Abdulloh ibn Zubayrdan shunga oʻxshash qilib rivoyat qilgan. Shuayb ibn Abu Hamza esa uni Zuhriydan, u Urvadan, u Zubayrdan deb rivoyat qilib, Abdulloh ibn Zubayrni zikr qilmagan.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши хурмозорни суғорадиган Ҳарра ариғи хусусида Зубайр билан жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтсин», деди. Зубайр эса унамади. Шунда улар низоларини Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб бордилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Эй Зубайр, (аввал ўзинг) суғоргин, сўнг сувни қўшнингга оқизиб юбор», дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллоҳ, у аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди-да: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнг сувни деворга(ча қайтиб келгунча) тўсиб тургин», дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу хусусда нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўрталаридаги низода сени ҳакам қилмагунларича имон келтирмаганларидек (бўлурлар)...}» (Нисо 65) деди. Абу Исо айтди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Ибн Ваҳб бу ҳадисни Лайс ибн Саъд ва Юнусдан, улар Зуҳрийдан, у Урвадан, у Абдуллоҳ ибн Зубайрдан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилган. Шуайб ибн Абу Ҳамза эса уни Зуҳрийдан, у Урвадан, у Зубайрдан деб ривоят қилиб, Абдуллоҳ ибн Зубайрни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ قَالَ رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ فَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فَرِيقَيْنِ فَرِيقٌ يَقُولُ اقْتُلْهُمْ ‏.‏ وَفَرِيقٌ يَقُولُ لاَ ‏.‏ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ ‏)‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا طِيبَةُ وَقَالَ إِنَّهَا تَنْفِي الْخَبِيثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الأَنْصَارِيُّ الْخَطْمِيُّ وَلَهُ صُحْبَةٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) bu oyat: {Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar haqida ikki guruh boʻlib qoldingiz?} (Niso 88) xususida aytdi: Uhud kunida Rasululloh ﷺning sahobalaridan baʼzi kishilar (jangdan) qaytib ketishdi. Shunda odamlar ular borasida ikki guruhga boʻlinishdi: bir guruh: «Ularni oʻldiringlar», desa, bir guruh: «Yoʻq», derdi. Shunda bu oyat nozil boʻldi: {Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar haqida ikki guruh boʻlib qoldingiz?} (Niso 88). (Nabiy ﷺ) aytdilar: «Albatta, u (Madina) — Toyiba (pokiza)dir; olov temirning zangini ketkazganidek, u ham nopok(lar)ni ketkazadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abdulloh ibn Yazid — u Ansoriy al-Xatmiydir, sahobiylik (sharafi) bor.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) бу оят: {Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар ҳақида икки гуруҳ бўлиб қолдингиз?} (Нисо 88) хусусида айтди: Уҳуд кунида Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан баъзи кишилар (жангдан) қайтиб кетишди. Шунда одамлар улар борасида икки гуруҳга бўлинишди: бир гуруҳ: «Уларни ўлдиринглар», деса, бир гуруҳ: «Йўқ», дерди. Шунда бу оят нозил бўлди: {Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар ҳақида икки гуруҳ бўлиб қолдингиз?} (Нисо 88). (Набий ﷺ) айтдилар: «Албатта, у (Мадина) — Тойиба (покиза)дир; олов темирнинг зангини кетказганидек, у ҳам нопок(лар)ни кетказади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абдуллоҳ ибн Язид — у Ансорий ал-Хатмийдир, саҳобийлик (шарафи) бор.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجِيءُ الْمَقْتُولُ بِالْقَاتِلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاصِيَتُهُ وَرَأْسُهُ بِيَدِهِ وَأَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَمًا يَقُولُ يَا رَبِّ هَذَا قَتَلَنِي حَتَّى يُدْنِيَهُ مِنَ الْعَرْشِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرُوا لاِبْنِ عَبَّاسٍ التَّوْبَةَ فَتَلاَ هَذِهِ الآيَةََ‏:‏ ‏(‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَبَّمُ‏)‏ قَالَ وَمَا نُسِخَتْ هَذِهِ الآيَةُ وَلاَ بُدِّلَتْ وَأَنَّى لَهُ التَّوْبَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qiyomat kunida oʻldirilgan kishi oʻz qotilini (yetaklab) keladi; (qotilning) peshona sochi va boshi (oʻldirilganning) qoʻlida, (oʻldirilganning) boʻyin tomirlaridan qon otilib turadi; u: ‹Ey Robbim, mana shu meni oʻldirgan!› deydi — toki uni Arshga yaqinlashtirgunicha (shunday boʻladi)», dedilar. (Rovly) aytdi: Soʻng Ibn Abbosga tavba haqida (savol berib) eslatishdi, u shu oyatni tilovat qildi: {Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa, jazosi jahannamdir} (Niso 93). Va: «Bu oyat na bekor qilingan, na oʻzgartirilgan; unga qaerdan tavba boʻlsin?!» dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Amr ibn Dinordan, u Ibn Abbosdan shunga oʻxshash qilib, marfuʼ qilmay rivoyat qilishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қиёмат кунида ўлдирилган киши ўз қотилини (етаклаб) келади; (қотилнинг) пешона сочи ва боши (ўлдирилганнинг) қўлида, (ўлдирилганнинг) бўйин томирларидан қон отилиб туради; у: ‹Эй Роббим, мана шу мени ўлдирган!› дейди — токи уни Аршга яқинлаштиргунича (шундай бўлади)», дедилар. (Ровлй) айтди: Сўнг Ибн Аббосга тавба ҳақида (савол бериб) эслатишди, у шу оятни тиловат қилди: {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, жазоси жаҳаннамдир} (Нисо 93). Ва: «Бу оят на бекор қилинган, на ўзгартирилган; унга қаэрдан тавба бўлсин?!» деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан шунга ўхшаш қилиб, марфуъ қилмай ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ غَنَمٌ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ قَالُوا مَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ لِيَتَعَوَّذَ مِنْكُمْ فَقَامُوا فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غَنَمَهُ فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Banu Sulaymdan bir kishi oʻz qoʻylari bilan Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir guruhi yonidan oʻtib, ularga salom berdi. Ular: «U sizlardan oʻzini saqlash uchungina salom berdi (xolos)», deyishdi-da, oʻrnilaridan turib uni oʻldirishdi va qoʻylarini olib qoʻyishdi. Soʻng ularni Rasululloh ﷺ huzuriga keltirishdi. Shunda Alloh taolo: {Ey imon keltirganlar! Alloh yoʻlida (jangga) chiqsangiz, (haqiqatni) aniqlab oling va sizga salom bergan kishiga: «Sen moʻmin emassan», demanglar} (Niso 94) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu bobda Usoma ibn Zayddan ham (rivoyat) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Бану Сулаймдан бир киши ўз қўйлари билан Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир гуруҳи ёнидан ўтиб, уларга салом берди. Улар: «У сизлардан ўзини сақлаш учунгина салом берди (холос)», дейишди-да, ўрниларидан туриб уни ўлдиришди ва қўйларини олиб қўйишди. Сўнг уларни Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келтиришди. Шунда Аллоҳ таоло: {Эй имон келтирганлар! Аллоҳ йўлида (жангга) чиқсангиз, (ҳақиқатни) аниқлаб олинг ва сизга салом берган кишига: «Сен мўмин эмассан», деманглар} (Нисо 94) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ جَاءَ عَمْرُو ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ وَكَانَ ضَرِيرَ الْبَصَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تَأْمُرُنِي إِنِّي ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ وَالدَّوَاةِ أَوِ اللَّوْحِ وَالدَّوَاةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَيُقَالُ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَائِدَةَ وَأُمُّ مَكْتُومٍ أُمُّهُ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) aytdi: {Moʻminlardan (uzrsiz uyda) oʻtirib qoluvchilar... teng emaslar} (Niso 95) (oyati) nozil boʻlganida, Amr ibn Umm Maktum Nabiy ﷺ huzuriga keldi — u koʻzi ojiz edi — va: «Ey Rasululloh, menga nima buyurasiz? Men koʻzi ojizman-ku», dedi. Shunda Alloh taolo bu oyatni: {uzr egalaridan boʻlmagan...} deya nozil qildi. Nabiy ﷺ: «Menga (yozish uchun) kurak suyagi va siyohdonni, yoki lavh (taxta) va siyohdonni keltiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Bu kishi) Amr ibn Umm Maktum ham deyiladi, Abdulloh ibn Umm Maktum ham deyiladi; u Abdulloh ibn Zoidadir, Umm Maktum esa uning onasidir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) айтди: {Мўминлардан (узрсиз уйда) ўтириб қолувчилар... тенг эмаслар} (Нисо 95) (ояти) нозил бўлганида, Амр ибн Умм Мактум Набий ﷺ ҳузурига келди — у кўзи ожиз эди — ва: «Эй Расулуллоҳ, менга нима буюрасиз? Мен кўзи ожизман-ку», деди. Шунда Аллоҳ таоло бу оятни: {узр эгаларидан бўлмаган...} дея нозил қилди. Набий ﷺ: «Менга (ёзиш учун) курак суяги ва сиёҳдонни, ёки лавҳ (тахта) ва сиёҳдонни келтиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Бу киши) Амр ибн Умм Мактум ҳам дейилади, Абдуллоҳ ибн Умм Мактум ҳам дейилади; у Абдуллоҳ ибн Зоидадир, Умм Мактум эса унинг онасидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، سَمِعَ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ لَمَّا نَزَلَتْ غَزْوَةُ بَدْرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ إِنَّا أَعْمَيَانِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ لَنَا رُخْصَةٌ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ و ‏:‏ ‏‏(‏‏فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلََى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً ‏ ‏)‏ فَهَؤُلاَءِ الْقَاعِدُونَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏:‏ ‏(‏ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا )‏ دَرَجَاتٍ مِنْهُ عَلَى الْقَاعِدِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرِ أُولِي الضَّرَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمِقْسَمٌ يُقَالُ هُوَ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ وَيُقَالُ هُوَ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَكُنْيَتُهُ أَبُو الْقَاسِمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) {Moʻminlardan uzr egalaridan boʻlmagan oʻtiruvchilar teng emaslar} (Niso 95) (oyati) Badr (jangidan) ortda oʻtirib qolganlar va Badrga (jangga) chiqqanlar xususida ekanini aytib (shunday) dedi: Badr gʻazoti (xususida oyat) nozil boʻlganida, Abdulloh ibn Jahsh va Ibn Umm Maktum: «Ey Rasululloh, biz ikkalamiz koʻzi ojizmiz, bizga (uyda qolishga) ruxsat bormi?» deyishdi. Shunda: {Moʻminlardan uzr egalaridan boʻlmagan oʻtiruvchilar teng emaslar} va: {Alloh mujohidlarni oʻtiruvchilardan bir daraja ortiq qildi} (oyatlari nozil boʻldi). Bas, mana shular — uzr egalaridan boʻlmagan oʻtiruvchilardir; {Alloh mujohidlarni oʻtiruvchilardan ulkan ajr ila — Oʻzi tomonidan boʻlgan darajalar ila — ortiq qildi} (Niso 95), yaʼni uzr egalaridan boʻlmagan oʻtiruvchi moʻminlardan (ortiq qildi). Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan — Ibn Abbosning hadisidan — gʻaribdir. Miqsam haqida: u Abdulloh ibn Horisning ozod qilingan quli deyiladi, Abdulloh ibn Abbosning ozod qilingan quli ham deyiladi; uning kunyasi Abul-Qosimdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) {Мўминлардан узр эгаларидан бўлмаган ўтирувчилар тенг эмаслар} (Нисо 95) (ояти) Бадр (жангидан) ортда ўтириб қолганлар ва Бадрга (жангга) чиққанлар хусусида эканини айтиб (шундай) деди: Бадр ғазоти (хусусида оят) нозил бўлганида, Абдуллоҳ ибн Жаҳш ва Ибн Умм Мактум: «Эй Расулуллоҳ, биз иккаламиз кўзи ожизмиз, бизга (уйда қолишга) рухсат борми?» дейишди. Шунда: {Мўминлардан узр эгаларидан бўлмаган ўтирувчилар тенг эмаслар} ва: {Аллоҳ мужоҳидларни ўтирувчилардан бир даража ортиқ қилди} (оятлари нозил бўлди). Бас, мана шулар — узр эгаларидан бўлмаган ўтирувчилардир; {Аллоҳ мужоҳидларни ўтирувчилардан улкан ажр ила — Ўзи томонидан бўлган даражалар ила — ортиқ қилди} (Нисо 95), яъни узр эгаларидан бўлмаган ўтирувчи мўминлардан (ортиқ қилди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан — Ибн Аббоснинг ҳадисидан — ғарибдир. Миқсам ҳақида: у Абдуллоҳ ибн Ҳориснинг озод қилинган қули дейилади, Абдуллоҳ ибн Аббоснинг озод қилинган қули ҳам дейилади; унинг куняси Абул-Қосимдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ حَتَّى هَمَّتْ تَرُضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ رِوَايَةُ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ مِنَ التَّابِعِينَ رَوَاهُ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَمَرْوَانُ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Marvon ibn Hakamni masjidda oʻtirgan holida koʻrdim. Yaqinlashib, uning yoniga oʻtirdim. U bizga Zayd ibn Sobit oʻziga xabar berganini soʻzlab berdi: Nabiy ﷺ unga {Moʻminlardan (uzrsiz) oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar barobar boʻlmaslar} (oyatini) yozdirardilar. U (Zayd) dedi: U zot menga buni yozdirib turgan paytlarida Ibn Ummi Maktum keldi va: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, agar jihodga kuchim yetganida albatta jihod qilardim», dedi. U koʻzi ojiz kishi edi. Shunda Alloh Oʻz Rasuliga ﷺ vahiy nozil qildi va u zotning soni mening sonim ustida edi. (Vahiy ogʻirligidan) soni shu qadar ogʻirlashdiki, mening sonimni ezib yuborayozdi. Soʻng u holat u zotdan koʻtarildi va Alloh u zotga {uzr egalaridan boshqalar} (degan qoʻshimchani) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Shu tariqa az-Zuhriydan, u Sahl ibn Saʼddan koʻp rovilar shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Maʼmar esa az-Zuhriydan, u Qabisa ibn Zuayb orqali, u Zayd ibn Sobitdan bu hadisni rivoyat qilgan. Bu hadisda Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan bir kishining tobeʼinlardan boʻlgan bir kishidan rivoyati bordir: uni Sahl ibn Saʼd al-Ansoriy Marvon ibn Hakamdan rivoyat qilgan, Marvon esa Nabiy ﷺdan eshitmagan va u tobeʼinlardandir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Марвон ибн Ҳакамни масжидда ўтирган ҳолида кўрдим. Яқинлашиб, унинг ёнига ўтирдим. У бизга Зайд ибн Собит ўзига хабар берганини сўзлаб берди: Набий ﷺ унга {Мўминлардан (узрсиз) ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар баробар бўлмаслар} (оятини) ёздирардилар. У (Зайд) деди: У зот менга буни ёздириб турган пайтларида Ибн Умми Мактум келди ва: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, агар жиҳодга кучим етганида албатта жиҳод қилардим», деди. У кўзи ожиз киши эди. Шунда Аллоҳ Ўз Расулига ﷺ ваҳий нозил қилди ва у зотнинг сони менинг соним устида эди. (Ваҳий оғирлигидан) сони шу қадар оғирлашдики, менинг сонимни эзиб юбораёзди. Сўнг у ҳолат у зотдан кўтарилди ва Аллоҳ у зотга {узр эгаларидан бошқалар} (деган қўшимчани) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тариқа аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан кўп ровилар шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан, у Қабиса ибн Зуайб орқали, у Зайд ибн Собитдан бу ҳадисни ривоят қилган. Бу ҳадисда Набий ﷺ ашобларидан бўлган бир кишининг тобеъинлардан бўлган бир кишидан ривояти бордир: уни Саҳл ибн Саъд ал-Ансорий Марвон ибн Ҳакамдан ривоят қилган, Марвон эса Набий ﷺдан эшитмаган ва у тобеъинлардандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏)‏ وَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobga: «Alloh: {Agar kofir boʻlganlar sizni fitnaga solishidan qoʻrqsangiz, namozni qasr qilib oʻqishingizda gunoh yoʻq} degan-ku, holbuki odamlar (endi) tinchlikka erishdilar», dedim. Shunda Umar: «Men ham sen taajjublangan narsadan taajjublangandim, soʻng buni Rasululloh ﷺga aytsam, u zot: ‹Bu Alloh sizlarga ehson qilgan sadaqadir, bas, Uning sadaqasini qabul qilinglar›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобга: «Аллоҳ: {Агар кофир бўлганлар сизни фитнага солишидан қўрқсангиз, намозни қаср қилиб ўқишингизда гуноҳ йўқ} деган-ку, ҳолбуки одамлар (энди) тинчликка эришдилар», дедим. Шунда Умар: «Мен ҳам сен таажжубланган нарсадан таажжублангандим, сўнг буни Расулуллоҳ ﷺга айтсам, у зот: ‹Бу Аллоҳ сизларга эҳсон қилган садақадир, бас, Унинг садақасини қабул қилинглар›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْهُنَائِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ، حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ بَيْنَ ضَجْنَانَ وَعُسْفَانَ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّ لِهَؤُلاَءِ صَلاَةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ وَهِيَ الْعَصْرُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ فَمِيلُوا عَلَيْهِمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَإِنَّ جِبْرِيلَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يَقْسِمَ أَصْحَابَهُ شَطْرَيْنِ فَيُصَلِّيَ بِهِمْ وَتَقُومَ طَائِفَةٌ أُخْرَى وَرَاءَهُمْ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ثُمَّ يَأْتِي الآخَرُونَ وَيُصَلُّونَ مَعَهُ رَكْعَةً وَاحِدَةً ثُمَّ يَأْخُذُ هَؤُلاَءِ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ فَتَكُونُ لَهُمْ رَكْعَةٌ رَكْعَةٌ وَلِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبُو عَيَّاشٍ الزُّرَقِيُّ اسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Zajnon bilan Usfon orasiga tushdilar. Shunda mushriklar: «Bularning bir namozi borki, u ularga otalaridan ham, bolalaridan ham sevimliroqdir, u asr namozidir. Bas, ishingizni bir qarorga keltirib, ularga bir hamla bilan tashlaninglar», dedilar. Shunda Jabroil Nabiy ﷺga kelib, u zotga ashoblarini ikki guruhga boʻlishni amr qildi: u zot ular bilan namoz oʻqirlar, boshqa bir toifa ularning orqasida turib, ehtiyot choralarini va qurollarini olib turar; soʻng boshqalari kelib, u zot bilan bir rakaat oʻqirlar, soʻng bular ehtiyot choralarini va qurollarini olib turar. Shunday qilib ularning har biriga bir rakaatdan, Rasululloh ﷺga esa ikki rakaat boʻlar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abdulloh ibn Shaqiqning Abu Hurayradan rivoyati boʻlgan bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Zayd ibn Sobit, Ibn Abbos, Jobir, Abu Ayyosh az-Zuraqiy, Ibn Umar, Huzayfa, Abu Bakra va Sahl ibn Abu Hasmadan ham (rivoyatlar) bordir. Abu Ayyosh az-Zuraqiyning ismi Zayd ibn Somitdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Зажнон билан Усфон орасига тушдилар. Шунда мушриклар: «Буларнинг бир намози борки, у уларга оталаридан ҳам, болаларидан ҳам севимлироқдир, у аср намозидир. Бас, ишингизни бир қарорга келтириб, уларга бир ҳамла билан ташланинглар», дедилар. Шунда Жаброил Набий ﷺга келиб, у зотга ашобларини икки гуруҳга бўлишни амр қилди: у зот улар билан намоз ўқирлар, бошқа бир тоифа уларнинг орқасида туриб, эҳтиёт чораларини ва қуролларини олиб турар; сўнг бошқалари келиб, у зот билан бир ракаат ўқирлар, сўнг булар эҳтиёт чораларини ва қуролларини олиб турар. Шундай қилиб уларнинг ҳар бирига бир ракаатдан, Расулуллоҳ ﷺга эса икки ракаат бўлар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Шақиқнинг Абу Ҳурайрадан ривояти бўлган бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Жобир, Абу Айёш аз-Зурақий, Ибн Умар, Ҳузайфа, Абу Бакра ва Саҳл ибн Абу Ҳасмадан ҳам (ривоятлар) бордир. Абу Айёш аз-Зурақийнинг исми Зайд ибн Сомитдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ أَبُو مُسْلِمٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ كَانَ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَّا يُقَالُ لَهُمْ بَنُو أُبَيْرِقٍ بِشْرٌ وَبَشِيرٌ وَمُبَشِّرٌ وَكَانَ بَشِيرٌ رَجُلاً مُنَافِقًا يَقُولُ الشِّعْرَ يَهْجُو بِهِ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَنْحَلُهُ بَعْضَ الْعَرَبِ ثُمَّ يَقُولُ قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا فَإِذَا سَمِعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الشِّعْرَ قَالُوا وَاللَّهِ مَا يَقُولُ هَذَا الشِّعْرَ إِلاَّ هَذَا الْخَبِيثُ أَوْ كَمَا قَالَ الرَّجُلُ وَقَالُوا ابْنُ الأُبَيْرِقِ قَالَهَا قَالَ وَكَانَ أَهْلُ بَيْتِ حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالإِسْلاَمِ وَكَانَ النَّاسُ إِنَّمَا طَعَامُهُمْ بِالْمَدِينَةِ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهُ يَسَارٌ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ مِنَ الدَّرْمَكِ ابْتَاعَ الرَّجُلُ مِنْهَا فَخَصَّ بِهَا نَفْسَهُ وَأَمَّا الْعِيَالُ فَإِنَّمَا طَعَامُهُمُ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ فَابْتَاعَ عَمِّي رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ حِمْلاً مِنَ الدَّرْمَكِ فَجَعَلَهُ فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ وَفِي الْمَشْرَبَةِ سِلاَحٌ وَدِرْعٌ وَسَيْفٌ فَعُدِيَ عَلَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْبَيْتِ فَنُقِبَتِ الْمَشْرَبَةُ وَأُخِذَ الطَّعَامُ وَالسِّلاَحُ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي إِنَّهُ قَدْ عُدِيَ عَلَيْنَا فِي لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَنُقِبَتْ مَشْرَبَتُنَا فَذُهِبَ بِطَعَامِنَا وَسِلاَحِنَا ‏.‏ قَالَ فَتَحَسَّسْنَا فِي الدَّارِ وَسَأَلْنَا فَقِيلَ لَنَا قَدْ رَأَيْنَا بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَلاَ نُرَى فِيمَا نُرَى إِلاَّ عَلَى بَعْضِ طَعَامِكُمْ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ بَنُو أُبَيْرِقٍ قَالُوا وَنَحْنُ نَسْأَلُ فِي الدَّارِ وَاللَّهِ مَا نُرَى صَاحِبَكُمْ إِلاَّ لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ رَجُلٌ مِنَّا لَهُ صَلاَحٌ وَإِسْلاَمٌ فَلَمَّا سَمِعَ لَبِيدٌ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَالَ أَنَا أَسْرِقُ فَوَاللَّهِ لَيُخَالِطَنَّكُمْ هَذَا السَّيْفُ أَوْ لَتُبَيِّنُنَّ هَذِهِ السَّرِقَةَ ‏.‏ قَالُوا إِلَيْكَ عَنْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَمَا أَنْتَ بِصَاحِبِهَا ‏.‏ فَسَأَلْنَا فِي الدَّارِ حَتَّى لَمْ نَشُكَّ أَنَّهُمْ أَصْحَابُهَا فَقَالَ لِي عَمِّي يَا ابْنَ أَخِي لَوْ أَتَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلَ جَفَاءٍ عَمَدُوا إِلَى عَمِّي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فَنَقَبُوا مَشْرَبَةً لَهُ وَأَخَذُوا سِلاَحَهُ وَطَعَامَهُ فَلْيَرُدُّوا عَلَيْنَا سِلاَحَنَا فَأَمَّا الطَّعَامُ فَلاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَآمُرُ فِي ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ بَنُو أُبَيْرِقٍ أَتَوْا رَجُلاً مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ أَسِيرُ بْنُ عُرْوَةَ فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ فَاجْتَمَعَ فِي ذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ وَعَمَّهُ عَمَدَا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلِ إِسْلاَمٍ وَصَلاَحٍ يَرْمُونَهُمْ بِالسَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلاَ ثَبْتٍ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ ذُكِرَ مِنْهُمْ إِسْلاَمٌ وَصَلاَحٌ تَرْمِيهِمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ ثَبْتٍ وَلاَ بَيِّنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجَعْتُ وَلَوَدِدْتُ أَنِّي خَرَجْتُ مِنْ بَعْضِ مَالِي وَلَمْ أُكَلِّمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَأَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا صَنَعْتَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ نَزَلَ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلاَ تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ‏)‏ بَنِي أُبَيْرِقٍ ‏:‏ ‏(‏ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ‏)‏ أَىْ مِمَّا قُلْتَ لِقَتَادَةَ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ غَفُورًا رَحِيمًا ‏)‏ أَىْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لَغَفَرَ لَهُمْ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ إِثْمًا مُبِينًا ‏)‏ قَوْلُهُمْ لِلَبِيدٍ ‏:‏ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ‏)‏ فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالسِّلاَحِ فَرَدَّهُ إِلَى رِفَاعَةَ فَقَالَ قَتَادَةُ لَمَّا أَتَيْتُ عَمِّي بِالسِّلاَحِ وَكَانَ شَيْخًا قَدْ عَسِيَ أَوْ عَشِيَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكُنْتُ أُرَى إِسْلاَمَهُ مَدْخُولاً فَلَمَّا أَتَيْتُهُ بِالسِّلاَحِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَعَرَفْتُ أَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ صَحِيحًا فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ لَحِقَ بَشِيرٌ بِالْمُشْرِكِينَ فَنَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ بِنْتِ سَعْدِ ابْنِ سُمَيَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا ‏)‏ فَلَمَّا نَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ رَمَاهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِأَبْيَاتٍ مِنْ شِعْرِهِ فَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَوَضَعَتْهُ عَلَى رَأْسِهَا ثُمَّ خَرَجَتْ بِهِ فَرَمَتْ بِهِ فِي الأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَتْ أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ مَا كُنْتَ تَأْتِينِي بِخَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ ‏.‏ وَرَوَى يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ مُرْسَلٌ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَقَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ هُوَ أَخُو أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لأُمِّهِ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ ‏.‏

Qatoda ibn an-Nuʼmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizdan boʻlgan bir oila bor edi, ularni Banu Ubayriq deyilardi, ular Bishr, Bashir va Mubashshir edilar. Bashir munofiq kishi boʻlib, sheʼr aytib, u bilan Rasululloh ﷺ ashoblarini hajv qilar, soʻng uni baʼzi arablarga nisbat berib: «Falonchi shunday-shunday dedi, falonchi shunday-shunday dedi», deb qoʻyardi. Rasululloh ﷺ ashoblari bu sheʼrni eshitsalar: «Allohga qasamki, bu sheʼrni faqat shu xabis (kishi) aytadi», der va: «Buni Ibn al-Ubayriq aytgan», der edilar. U (oila) johiliyat ham, islom davrida ham hojatmand va kambagʻal oila edi. Madinada odamlarning taomi xurmo va arpa edi; kishi badavlat boʻlsa, Shomdan oziq-ovqat olib keluvchi karvon kelganda undan oq un sotib olib, oʻzigagina xos qilar, oila aʼzolarining taomi esa faqat xurmo va arpa boʻlar edi. Shomdan bir karvon keldi, amakim Rifoʼa ibn Zayd bir tuk oq un sotib olib, uni oʻzining bolaxonasiga qoʻydi; bolaxonada qurol-yarogʻ, sovut va qilich ham bor edi. Uy ostidan unga zarar yetkazildi: bolaxona teshildi va taom hamda qurol olib ketildi. Tong otganda amakim Rifoʼa oldimga kelib: «Ey jiyanim, bu kechamizda bizga tajovuz qilinibdi, bolaxonamiz teshilib, taomimiz va qurolimiz olib ketilibdi», dedi. Biz mahallada surishtirdik va soʻradik, bizga: «Banu Ubayriqlarning bu kecha oʻt yoqib (taom pishirayotganini) koʻrdik, koʻrgan-bilganimizcha bu faqat sizning taomingiz boʻlsa kerak», deyildi. Banu Ubayriqlar esa biz mahallada soʻrayotganimizda: «Allohga qasamki, biz sizning oʻgʻringiz faqat Labid ibn Sahl deb oʻylaymiz», dedilar. U bizdan boʻlgan, solih va islomli kishi edi. Labid buni eshitganda qilichini sugʻurib: «Men oʻgʻirlik qilarmidim? Allohga qasamki, yo bu qilich sizga aralashadi, yoki bu oʻgʻirlikni bayon qilasizlar», dedi. Ular: «Bundan qoʻl tort, ey kishi, sen uning egasi emassan», dedilar. Biz mahallada surishtiraverib, ularning oʻsha (oʻgʻirlik) egalari ekaniga shubha qilmaydigan boʻldik. Amakim menga: «Ey jiyanim, Rasululloh ﷺ huzurlariga borib, buni u zotga aytsang (qani edi)», dedi. Qatoda aytdi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga borib: «Bizdan boʻlgan zulmkor bir oila amakim Rifoʼa ibn Zaydning bolaxonasini teshib, qurolini va taomini olibdilar. Qurolimizni bizga qaytarsinlar, taomga esa hojatimiz yoʻq», dedim. Nabiy ﷺ: «Bu haqda (tekshirishni) amr qilaman», dedilar. Banu Ubayriqlar buni eshitishganda, ulardan Usayr ibn Urva degan bir kishi oldiga borib, u bilan bu xususda gaplashdilar; shunda mahalla ahlidan bir necha kishi yigʻilib: «Yo Rasululloh, Qatoda ibn an-Nuʼmon va amakisi bizdan boʻlgan islomli va solih bir oilani hech qanday dalil va isbotsiz oʻgʻirlikda aybladilar», dedilar. Qatoda aytdi: Men yana Rasululloh ﷺ huzurlariga borib, u zot bilan gaplashdim, shunda u zot: «Sen islom va solihligi zikr qilingan bir oilani hech qanday isbot va dalilsiz oʻgʻirlikda ayblaysanmi?» dedilar. Men qaytib keldim, koʻnglimda molimning bir qismidan ajralib boʻlsa-da, Rasululloh ﷺ bilan bu xususda gaplashmagan boʻlishimni orzu qildim. Soʻng amakim Rifoʼa oldimga kelib: «Ey jiyanim, nima qilding?» dedi. Men unga Rasululloh ﷺ menga aytgan gaplarini xabar berdim. U: «Yordam soʻraladigan Zot Allohdir», dedi. Koʻp oʻtmay Qurʼon nozil boʻldi: {Albatta, Biz senga, odamlar orasida Alloh koʻrsatgan (adolat) ila hukm qilishing uchun kitobni haq ila nozil qildik. Sen xoinlarga yon bosuvchi boʻlmagin} (Niso 105) — Banu Ubayriqlar haqida; {Allohdan magʻfirat soʻragin} — yaʼni Qatodaga aytgan gaping uchun; {Albatta Alloh kechiruvchi, rahmlidir. Oʻzlariga xiyonat qiladiganlar tarafidan tortishmagin, albatta Alloh xiyonatkor, gunohkor kimsani sevmas. Ular odamlardan yashirinadilar, Allohdan yashirinmaydilar} dan to {kechiruvchi, rahmli} degan soʻzigacha (Niso 106-110) — yaʼni Allohdan magʻfirat soʻraganlarida ularni kechirgan boʻlur edi; {Kim biror gunoh qilsa, uni faqat oʻz ziyoniga qilur} dan to {ochiq gunoh} degan soʻzigacha — Labidga aytgan gaplari haqida; {Agar senga Allohning fazli va rahmati boʻlmasa edi} dan to {tezda unga ulug ajr berurmiz} degan soʻzigacha. Qurʼon nozil boʻlgach, Rasululloh ﷺga qurol keltirildi va u zot uni Rifoʼaga qaytardilar. Qatoda aytdi: Men qurolni amakimga keltirganimda — u qari kishi boʻlib, johiliyatda koʻzi ojizlangan edi, men uning islomida nuqson bor deb oʻylardim — qurolni keltirganimda u: «Ey jiyanim, u Alloh yoʻliga (sadaqa)dir», dedi. Shunda men uning islomi toʻgʻri ekanini bildim. Qurʼon nozil boʻlgach, Bashir mushriklarga qoʻshilib ketdi va Sulofa bint Saʼd ibn Sumayyanikiga tushdi. Shunda Alloh: {Kim oʻziga hidoyat ravshan boʻlgandan keyin Rasulga qarshi chiqsa va moʼminlarning yoʻlidan boshqa yoʻlga ergashsa, uni yuzlangan tarafiga yuzlantirurmiz va jahannamga kiriturmiz. Naqadar yomon joy u! Albatta, Alloh Oʻziga sherik keltirilishini kechirmas va undan boshqa (gunohlarni) xohlagan kishisiga kechirur. Kim Allohga sherik keltirsa, batahqiq, uzoq yoʻlga adashibdi} (Niso 115-116) (oyatlarini) nozil qildi. U Sulofanikiga tushganda, Hasson ibn Sobit uni sheʼrining bir necha baytlari bilan xajv qildi; shunda u (Sulofa) uning yukini olib, boshiga qoʻydi-da, olib chiqib, Abthahga uloqtirdi va: «Sen menga Hassonning sheʼrini hadya qilding, hech qachon menga yaxshilik keltirmagan eding», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni Muhammad ibn Salama al-Harroniydan boshqa hech kim musnad qilganini bilmaymiz. Yunus ibn Bukayr va boshqa koʻp (rovilar) bu hadisni Muhammad ibn Ishoqdan, u Osim ibn Umar ibn Qatodadan mursal qilib rivoyat qilganlar va unda «u (Osim) otasidan, u bobosidan» degan (zanjirni) zikr qilmaganlar. Qatoda ibn an-Nuʼmon Abu Said al-Xudriyning onadan bir tugʻishgan akasidir, Abu Said al-Xudriyning ismi Saʼd ibn Molik ibn Sinondir.Қатода ибн ан-Нуъмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биздан бўлган бир оила бор эди, уларни Бану Убайриқ дейиларди, улар Бишр, Башир ва Мубашшир эдилар. Башир мунофиқ киши бўлиб, шеър айтиб, у билан Расулуллоҳ ﷺ ашобларини ҳажв қилар, сўнг уни баъзи арабларга нисбат бериб: «Фалончи шундай-шундай деди, фалончи шундай-шундай деди», деб қўярди. Расулуллоҳ ﷺ ашоблари бу шеърни эшитсалар: «Аллоҳга қасамки, бу шеърни фақат шу хабис (киши) айтади», дер ва: «Буни Ибн ал-Убайриқ айтган», дер эдилар. У (оила) жоҳилият ҳам, ислом даврида ҳам ҳожатманд ва камбағал оила эди. Мадинада одамларнинг таоми хурмо ва арпа эди; киши бадавлат бўлса, Шомдан озиқ-овқат олиб келувчи карвон келганда ундан оқ ун сотиб олиб, ўзигагина хос қилар, оила аъзоларининг таоми эса фақат хурмо ва арпа бўлар эди. Шомдан бир карвон келди, амаким Рифўа ибн Зайд бир тук оқ ун сотиб олиб, уни ўзининг болахонасига қўйди; болахонада қурол-яроғ, совут ва қилич ҳам бор эди. Уй остидан унга зарар етказилди: болахона тешилди ва таом ҳамда қурол олиб кетилди. Тонг отганда амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, бу кечамизда бизга тажовуз қилинибди, болахонамиз тешилиб, таомимиз ва қуролимиз олиб кетилибди», деди. Биз маҳаллада суриштирдик ва сўрадик, бизга: «Бану Убайриқларнинг бу кеча ўт ёқиб (таом пишираётганини) кўрдик, кўрган-билганимизча бу фақат сизнинг таомингиз бўлса керак», дейилди. Бану Убайриқлар эса биз маҳаллада сўраётганимизда: «Аллоҳга қасамки, биз сизнинг ўғрингиз фақат Лабид ибн Саҳл деб ўйлаймиз», дедилар. У биздан бўлган, солиҳ ва исломли киши эди. Лабид буни эшитганда қиличини суғуриб: «Мен ўғирлик қилармидим? Аллоҳга қасамки, ё бу қилич сизга аралашади, ёки бу ўғирликни баён қиласизлар», деди. Улар: «Бундан қўл торт, эй киши, сен унинг эгаси эмассан», дедилар. Биз маҳаллада суриштиравериб, уларнинг ўша (ўғирлик) эгалари эканига шубҳа қилмайдиган бўлдик. Амаким менга: «Эй жияним, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бориб, буни у зотга айтсанг (қани эди)», деди. Қатода айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бориб: «Биздан бўлган зулмкор бир оила амаким Рифўа ибн Зайднинг болахонасини тешиб, қуролини ва таомини олибдилар. Қуролимизни бизга қайтарсинлар, таомга эса ҳожатимиз йўқ», дедим. Набий ﷺ: «Бу ҳақда (текширишни) амр қиламан», дедилар. Бану Убайриқлар буни эшитишганда, улардан Усайр ибн Урва деган бир киши олдига бориб, у билан бу хусусда гаплашдилар; шунда маҳалла аҳлидан бир неча киши йиғилиб: «Ё Расулуллоҳ, Қатода ибн ан-Нуъмон ва амакиси биздан бўлган исломли ва солиҳ бир оилани ҳеч қандай далил ва исботсиз ўғирликда айбладилар», дедилар. Қатода айтди: Мен яна Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бориб, у зот билан гаплашдим, шунда у зот: «Сен ислом ва солиҳлиги зикр қилинган бир оилани ҳеч қандай исбот ва далилсиз ўғирликда айблайсанми?» дедилар. Мен қайтиб келдим, кўнглимда молимнинг бир қисмидан ажралиб бўлса-да, Расулуллоҳ ﷺ билан бу хусусда гаплашмаган бўлишимни орзу қилдим. Сўнг амаким Рифўа олдимга келиб: «Эй жияним, нима қилдинг?» деди. Мен унга Расулуллоҳ ﷺ менга айтган гапларини хабар бердим. У: «Ёрдам сўраладиган Зот Аллоҳдир», деди. Кўп ўтмай Қуръон нозил бўлди: {Албатта, Биз сенга, одамлар орасида Аллоҳ кўрсатган (адолат) ила ҳукм қилишинг учун китобни ҳақ ила нозил қилдик. Сен хоинларга ён босувчи бўлмагин} (Нисо 105) — Бану Убайриқлар ҳақида; {Аллоҳдан мағфират сўрагин} — яъни Қатодага айтган гапинг учун; {Албатта Аллоҳ кечирувчи, раҳмлидир. Ўзларига хиёнат қиладиганлар тарафидан тортишмагин, албатта Аллоҳ хиёнаткор, гуноҳкор кимсани севмас. Улар одамлардан яширинадилар, Аллоҳдан яширинмайдилар} дан то {кечирувчи, раҳмли} деган сўзигача (Нисо 106-110) — яъни Аллоҳдан мағфират сўраганларида уларни кечирган бўлур эди; {Ким бирор гуноҳ қилса, уни фақат ўз зиёнига қилур} дан то {очиқ гуноҳ} деган сўзигача — Лабидга айтган гаплари ҳақида; {Агар сенга Аллоҳнинг фазли ва раҳмати бўлмаса эди} дан то {тезда унга улуг ажр берурмиз} деган сўзигача. Қуръон нозил бўлгач, Расулуллоҳ ﷺга қурол келтирилди ва у зот уни Рифўага қайтардилар. Қатода айтди: Мен қуролни амакимга келтирганимда — у қари киши бўлиб, жоҳилиятда кўзи ожизланган эди, мен унинг исломида нуқсон бор деб ўйлардим — қуролни келтирганимда у: «Эй жияним, у Аллоҳ йўлига (садақа)дир», деди. Шунда мен унинг исломи тўғри эканини билдим. Қуръон нозил бўлгач, Башир мушрикларга қўшилиб кетди ва Сулофа бинт Саъд ибн Сумайяникига тушди. Шунда Аллоҳ: {Ким ўзига ҳидоят равшан бўлгандан кейин Расулга қарши чиқса ва мўминларнинг йўлидан бошқа йўлга эргашса, уни юзланган тарафига юзлантирурмиз ва жаҳаннамга киритурмиз. Нақадар ёмон жой у! Албатта, Аллоҳ Ўзига шерик келтирилишини кечирмас ва ундан бошқа (гуноҳларни) хоҳлаган кишисига кечирур. Ким Аллоҳга шерик келтирса, батаҳқиқ, узоқ йўлга адашибди} (Нисо 115-116) (оятларини) нозил қилди. У Сулофаникига тушганда, Ҳассон ибн Собит уни шеърининг бир неча байтлари билан хажв қилди; шунда у (Сулофа) унинг юкини олиб, бошига қўйди-да, олиб чиқиб, Абтҳаҳга улоқтирди ва: «Сен менга Ҳассоннинг шеърини ҳадя қилдинг, ҳеч қачон менга яхшилик келтирмаган эдинг», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни Муҳаммад ибн Салама ал-Ҳарронийдан бошқа ҳеч ким муснад қилганини билмаймиз. Юнус ибн Букайр ва бошқа кўп (ровилар) бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Осим ибн Умар ибн Қатодадан мурсал қилиб ривоят қилганлар ва унда «у (Осим) отасидан, у бобосидан» деган (занжирни) зикр қилмаганлар. Қатода ибн ан-Нуъмон Абу Саид ал-Худрийнинг онадан бир туғишган акасидир, Абу Саид ал-Худрийнинг исми Саъд ибн Молик ибн Синондир.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ وَثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ وَهُوَ رَجُلٌ كُوفِيٌّ مِنَ التَّابِعِينَ وَقَدْ سَمِعَ مِنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَابْنُ مَهْدِيٍّ كَانَ يَغْمِزُهُ قَلِيلاً ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Qurʼonda bu oyatdan koʻra menga sevimliroq oyat yoʻq: {Albatta, Alloh Oʻziga sherik keltirilishini kechirmas va undan boshqa (gunohlarni) xohlagan kishisiga kechirur} (Niso 116)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Foxitaning ismi Said ibn Iloqa, Suvayr esa Abu Jahm kunyasi bilan ataladi, u kufalik kishi boʻlib, tobeʼinlardandir va Ibn Umar hamda Ibn Zubayrdan eshitgan. Ibn Mahdiy uni biroz tanqid qilar edi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Қуръонда бу оятдан кўра менга севимлироқ оят йўқ: {Албатта, Аллоҳ Ўзига шерик келтирилишини кечирмас ва ундан бошқа (гуноҳларни) хоҳлаган кишисига кечирур} (Нисо 116)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Фохитанинг исми Саид ибн Илоқа, Сувайр эса Абу Жаҳм куняси билан аталади, у куфалик киши бўлиб, тобеъинлардандир ва Ибн Умар ҳамда Ибн Зубайрдан эшитган. Ибн Маҳдий уни бироз танқид қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي عُمَرَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْصِنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسِ بْنِ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ ‏)‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قَارِبُوا وَسَدِّدُوا وَفِي كُلِّ مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ كَفَّارَةٌ حَتَّى الشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا أَوِ النَّكْبَةِ يُنْكَبُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ابْنُ مُحَيْصِنٍ هُوَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَيْصِنٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Kim biror yomonlik qilsa, unga jazo berilur} (Niso 123) (oyati) nozil boʻlganda, bu musulmonlarga ogʻir botdi va ular buni Nabiy ﷺga shikoyat qildilar. Shunda u zot: «Toʻgʻri yoʻlga yaqinlashinglar va rost yoʻlni tutinglar; moʼminga yetgan har bir narsada kafforat bordir, hatto uni sanchgan tikan yoki uni (kasallik) urgan musibatda ham», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ibn Muhaysin — u Umar ibn Abdurahmon ibn Muhaysindir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Ким бирор ёмонлик қилса, унга жазо берилур} (Нисо 123) (ояти) нозил бўлганда, бу мусулмонларга оғир ботди ва улар буни Набий ﷺга шикоят қилдилар. Шунда у зот: «Тўғри йўлга яқинлашинглар ва рост йўлни тутинглар; мўминга етган ҳар бир нарсада каффорат бордир, ҳатто уни санчган тикан ёки уни (касаллик) урган мусибатда ҳам», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн Муҳайсин — у Умар ибн Абдураҳмон ибн Муҳайсиндир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، أَخْبَرَنِي مَوْلَى ابْنِ سَبَّاعٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلاَ يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلاَ نَصِيرًا ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلاَ أُقْرِئُكَ آيَةً أُنْزِلَتْ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَأَقْرَأَنِيهَا فَلاَ أَعْلَمُ إِلاَّ أَنِّي قَدْ كُنْتُ وَجَدْتُ انْقِصَامًا فِي ظَهْرِي فَتَمَطَّأْتُ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا شَأْنُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي وَأَيُّنَا لَمْ يَعْمَلْ سُوءًا وَإِنَّا لَمَجْزِيُّونَ بِمَا عَمِلْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَنْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ فَتُجْزَوْنَ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَلَيْسَ لَكُمْ ذُنُوبٌ وَأَمَّا الآخَرُونَ فَيُجْمَعُ ذَلِكَ لَهُمْ حَتَّى يُجْزَوْا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَمَوْلَى ابْنِ سَبَّاعٍ مَجْهُولٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَلَيْسَ لَهُ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlarida edim, shunda u zotga bu oyat nozil qilindi: {Kim biror yomonlik qilsa, unga jazo berilur va u oʻziga Allohdan oʻzga doʻst ham, yordamchi ham topmas} (Niso 123). Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Abu Bakr, senga oʻzimga nozil qilingan bir oyatni oʻqib bermaymi?» dedilar. Men: «Albatta, yo Rasululloh», dedim. U zot uni menga oʻqib berdilar; men faqat shuni bildimki, belimda bir sinish (ogʻriq) sezdim va undan (qaddimni) rostlashga urindim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Senga nima boʻldi, ey Abu Bakr?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, otam-onam senga fido boʻlsin, qaysimiz yomonlik qilmagan? Biz qilgan (amal)larimiz uchun jazolanar ekanmiz-da!» dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen va moʼminlarga kelsak, ey Abu Bakr, sizlar shu (yomonlik)lar uchun dunyoda jazolanasizlar, hatto Allohga gunohlarsiz holda yoʻliqgungacha. Boshqalarga kelsak, u (jazo) ular uchun toʻplanar va qiyomat kuni jazolanar ekanlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir va uning isnodida (tanqidiy) gap bordir. Muso ibn Ubayda hadisda zaif sanaladi, uni Yahyo ibn Said va Ahmad ibn Hanbal zaiflaganlar, Ibn Sabboʼning mavlosi esa majhuldir. Bu hadis bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan ham Abu Bakrdan rivoyat qilingan, ammo unga ham sahih isnod yoʻqdir. Bu bobda Oishadan ham (rivoyat) bordir.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида эдим, шунда у зотга бу оят нозил қилинди: {Ким бирор ёмонлик қилса, унга жазо берилур ва у ўзига Аллоҳдан ўзга дўст ҳам, ёрдамчи ҳам топмас} (Нисо 123). Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абу Бакр, сенга ўзимга нозил қилинган бир оятни ўқиб бермайми?» дедилар. Мен: «Албатта, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот уни менга ўқиб бердилар; мен фақат шуни билдимки, белимда бир синиш (оғриқ) сездим ва ундан (қаддимни) ростлашга уриндим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сенга нима бўлди, эй Абу Бакр?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, отам-онам сенга фидо бўлсин, қайсимиз ёмонлик қилмаган? Биз қилган (амал)ларимиз учун жазоланар эканмиз-да!» дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен ва мўминларга келсак, эй Абу Бакр, сизлар шу (ёмонлик)лар учун дунёда жазоланасизлар, ҳатто Аллоҳга гуноҳларсиз ҳолда йўлиқгунгача. Бошқаларга келсак, у (жазо) улар учун тўпланар ва қиёмат куни жазоланар эканлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир ва унинг иснодида (танқидий) гап бордир. Мусо ибн Убайда ҳадисда заиф саналади, уни Яҳё ибн Саид ва Аҳмад ибн Ҳанбал заифлаганлар, Ибн Саббўнинг мавлоси эса мажҳулдир. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Абу Бакрдан ривоят қилинган, аммо унга ҳам саҳиҳ иснод йўқдир. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бордир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَشِيَتْ سَوْدَةُ أَنْ يُطَلِّقَهَا، النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ تُطَلِّقْنِي وَأَمْسِكْنِي وَاجْعَلْ يَوْمِي لِعَائِشَةَ فَفَعَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ‏)‏ ‏.‏ فَمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ جَائِزٌ كَأَنَّهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Savda Nabiy ﷺ uni taloq qilishlaridan qoʻrqdi va: «Meni taloq qilmang, balki ushlab turing va mening (navbat) kunimni Oishaga bering», dedi. U zot shunday qildilar va: {Agar ular ikkovlari oʻz orasida biror sulh tuzishsa, ularga gunoh yoʻq, sulh esa yaxshiroqdir} (Niso 128) (oyati) nozil boʻldi. Bas, ular nimaga sulh tuzishsa, u joizdir — goʻyo bu Ibn Abbosning soʻzidek. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Савда Набий ﷺ уни талоқ қилишларидан қўрқди ва: «Мени талоқ қилманг, балки ушлаб туринг ва менинг (навбат) кунимни Оишага беринг», деди. У зот шундай қилдилар ва: {Агар улар икковлари ўз орасида бирор сулҳ тузишса, уларга гуноҳ йўқ, сулҳ эса яхшироқдир} (Нисо 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, улар нимага сулҳ тузишса, у жоиздир — гўё бу Ибн Аббоснинг сўзидек. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، عَنْ أَبِي السَّفَرِ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ آخِرُ آيَةٍ أُنْزِلَتْ أَوْ آخِرُ شَيْءٍ نَزَلَ ‏:‏ ‏(‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ الثَّوْرِيُّ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Eng oxir nozil boʻlgan oyat — yoki eng oxir nozil boʻlgan narsa: {Sendan fatvo soʻraydilar. Aytgin: Alloh sizlarga kalola haqida fatvo berur} (Niso 176)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Safarning ismi Said ibn Ahmad as-Savriydir, uni Ibn Yuhmid ham deyiladi.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Энг охир нозил бўлган оят — ёки энг охир нозил бўлган нарса: {Сендан фатво сўрайдилар. Айтгин: Аллоҳ сизларга калола ҳақида фатво берур} (Нисо 176)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Сафарнинг исми Саид ибн Аҳмад ас-Саврийдир, уни Ибн Юҳмид ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُجْزِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, {Sendan fatvo soʻraydilar. Aytgin: Alloh sizlarga kalola haqida fatvo berur} (Niso 176)?» dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Senga yoz oyati kifoya qiladi», dedilar.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, {Сендан фатво сўрайдилар. Айтгин: Аллоҳ сизларга калола ҳақида фатво берур} (Нисо 176)?» деди. Шунда Набий ﷺ унга: «Сенга ёз ояти кифоя қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَغَيْرِهِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَوْ عَلَيْنَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا ‏)‏ لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنِّي أَعْلَمُ أَىَّ يَوْمٍ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ أُنْزِلَتْ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Tariq ibn Shihob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylardan bir kishi Umar ibn al-Xattobga: «Ey moʼminlarin amiri, agar bu oyat bizga nozil qilinganida edi: {Bugun sizlarga diningizni kamolga yetkazdim, sizlarga neʼmatimni toʻla-toʻkis qildim va sizlarga din boʻlib islomni rozi boʻldim} (Moida 3) — biz oʻsha kunni bayram qilib olar edik», dedi. Shunda Umar ibn al-Xattob unga: «Men bu oyat qaysi kun nozil boʻlganini bilaman: u Arafa kuni, juma kuni nozil boʻlgan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Тариқ ибн Шиҳоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Яҳудийлардан бир киши Умар ибн ал-Хаттобга: «Эй мўминларин амири, агар бу оят бизга нозил қилинганида эди: {Бугун сизларга динингизни камолга етказдим, сизларга неъматимни тўла-тўкис қилдим ва сизларга дин бўлиб исломни рози бўлдим} (Моида 3) — биз ўша кунни байрам қилиб олар эдик», деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб унга: «Мен бу оят қайси кун нозил бўлганини биламан: у Арафа куни, жума куни нозил бўлган», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، قَالَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏:‏ ‏(‏ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا ‏)‏ وَعِنْدَهُ يَهُودِيٌّ فَقَالَ لَوْ أُنْزِلَتْ هَذِهِ عَلَيْنَا لاَتَّخَذْنَا يَوْمَهَا عِيدًا ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي يَوْمِ عِيدٍ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ وَيَوْمِ عَرَفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ صَحِيحٌ ‏.‏

Ammor ibn Abu Ammor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos: {Bugun sizlarga diningizni kamolga yetkazdim, sizlarga neʼmatimni toʻla-toʻkis qildim va sizlarga din boʻlib islomni rozi boʻldim} (Moida 3) (oyatini) oʻqidi, uning yonida bir yahudiy bor edi. U: «Agar bu (oyat) bizga nozil qilinganida edi, oʻsha kunini bayram qilib olar edik», dedi. Shunda Ibn Abbos: «U ikki bayramda — juma kuni va Arafa kuni nozil boʻlgan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Abbosning rivoyatidan hasan gʻaribdir va u sahihdir.Аммор ибн Абу Аммор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос: {Бугун сизларга динингизни камолга етказдим, сизларга неъматимни тўла-тўкис қилдим ва сизларга дин бўлиб исломни рози бўлдим} (Моида 3) (оятини) ўқиди, унинг ёнида бир яҳудий бор эди. У: «Агар бу (оят) бизга нозил қилинганида эди, ўша кунини байрам қилиб олар эдик», деди. Шунда Ибн Аббос: «У икки байрамда — жума куни ва Арафа куни нозил бўлган», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Аббоснинг ривоятидан ҳасан ғарибдир ва у саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَمِينُ الرَّحْمَنِ مَلأَى سَحَّاءُ لاَ يَغِيضُهَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ قَالَ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَغِضْ مَا فِي يَمِينِهِ وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الأُخْرَى الْمِيزَانُ يَرْفَعُ وَيَخْفِضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ وَقََالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ‏)‏ وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَتْهُ الأَئِمَّةُ نُؤْمِنُ بِهِ كَمَا جَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُفَسَّرَ أَوْ يُتَوَهَّمَ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِنَّهُ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ar-Rahmonning (oʻng) qoʻli toʻla va sahiydir, uni kecha-kunduz kamaytirmas», dedilar. U zot: «Allohni osmonlar va yerni yaratganidan beri nima(lar) infoq qilganini koʻrdingizmi? Albatta, Uning oʻng qoʻlidagi (neʼmat) kamaymadi. Uning Arshi suv ustidadir, boshqa qoʻlida esa Mizon (tarozisi) bor — uni koʻtaradi va tushiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis bu oyatning tafsirida (kelgan)dir: {Yahudiylar: Allohning qoʻli bogʻliq, dedilar. Oʻz qoʻllari bogʻlansin va aytgan (soʻz)lari sababli laʼnatlansin! Yoʻq! Uning ikki qoʻli (ham) ochiqdir, xohlaganicha infoq qilur} (Moida 64). Bu hadisni imomlar rivoyat qilganlar, biz unga kelganidek, tafsir qilmasdan yoki (biror narsani) tasavvur qilmasdan imon keltiramiz. Shunday deb imomlardan koʻplari — ular orasida as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Uyayna va Ibn Muborak (bor) — aytganlar: bu narsalar rivoyat qilinadi va ularga imon keltiriladi, ammo «qanday?» deb aytilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ар-Раҳмоннинг (ўнг) қўли тўла ва саҳийдир, уни кеча-кундуз камайтирмас», дедилар. У зот: «Аллоҳни осмонлар ва ерни яратганидан бери нима(лар) инфоқ қилганини кўрдингизми? Албатта, Унинг ўнг қўлидаги (неъмат) камаймади. Унинг Арши сув устидадир, бошқа қўлида эса Мизон (тарозиси) бор — уни кўтаради ва туширади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бу оятнинг тафсирида (келган)дир: {Яҳудийлар: Аллоҳнинг қўли боғлиқ, дедилар. Ўз қўллари боғлансин ва айтган (сўз)лари сабабли лаънатлансин! Йўқ! Унинг икки қўли (ҳам) очиқдир, хоҳлаганича инфоқ қилур} (Моида 64). Бу ҳадисни имомлар ривоят қилганлар, биз унга келганидек, тафсир қилмасдан ёки (бирор нарсани) тасаввур қилмасдан имон келтирамиз. Шундай деб имомлардан кўплари — улар орасида ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Уяйна ва Ибн Муборак (бор) — айтганлар: бу нарсалар ривоят қилинади ва уларга имон келтирилади, аммо «қандай?» деб айтилмайди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ‏)‏ فَأَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ مِنَ الْقُبَّةِ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحْرَسُ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (qoʻriqlanar, yaʼni) qoʻriqchilar qoʻyilar edi, to bu oyat nozil boʻlguncha: {Alloh seni odamlardan saqlaydir} (Moida 67). Shunda Rasululloh ﷺ boshlarini chodirdan chiqarib, ularga: «Ey odamlar, qaytinglar, batahqiq Alloh meni saqladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni al-Jurayriydan, u Abdulloh ibn Shaqiqdan rivoyat qilib: «Nabiy ﷺ qoʻriqlanar edi», deganlar va unda Oishadan (deganni) zikr qilmaganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (қўриқланар, яъни) қўриқчилар қўйилар эди, то бу оят нозил бўлгунча: {Аллоҳ сени одамлардан сақлайдир} (Моида 67). Шунда Расулуллоҳ ﷺ бошларини чодирдан чиқариб, уларга: «Эй одамлар, қайтинглар, батаҳқиқ Аллоҳ мени сақлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни ал-Журайрийдан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан ривоят қилиб: «Набий ﷺ қўриқланар эди», деганлар ва унда Оишадан (деганни) зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمَّا وَقَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الْمَعَاصِي نَهَتْهُمْ عُلَمَاؤُهُمْ فَلَمْ يَنْتَهُوا فَجَالَسُوهُمْ فِي مَجَالِسِهِمْ وَوَاكَلُوهُمْ وَشَارَبُوهُمْ فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَلَعَنَهُمْ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مُتَّكِئًا فَقَالَ ‏"‏ لاَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ حَتَّى تَأْطِرُوهُمْ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ يَزِيدُ وَكَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ لاَ يَقُولُ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي الْوَضَّاحِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bani Isroil maʼsiyatlarga botganlarida, olimlari ularni qaytardilar, lekin ular qaytmadilar. Shunda (olimlar) ularning majlislarida ular bilan birga oʻtirib, ular bilan birga yeb-ichaverdilar. Bas, Alloh ularning baʼzilarining qalblarini baʼzilariga urib qoʻydi va ularni Dovud hamda Iso ibn Maryam tili bilan laʼnatladi. Bu ularning isyon qilganlari va haddan oshganlari sababidandir», dedilar. (Roviy) aytdi: Rasululloh ﷺ suyangan holatlarida edilar, oʻtirib oldilar-da: «Yoʻq! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, toki (zolimni) haqqa qattiq egmaguningizcha (najot yoʻq)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadis Muhammad ibn Muslim ibn Abul-Vazzohdan, u Ali ibn Baziymadan, u Abu Ubaydadan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Baʼzilari esa uni Abu Ubaydadan, Nabiy ﷺdan mursal (sahobasiz) qilib rivoyat qilishadi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бани Исроил маъсиятларга ботганларида, олимлари уларни қайтардилар, лекин улар қайтмадилар. Шунда (олимлар) уларнинг мажлисларида улар билан бирга ўтириб, улар билан бирга еб-ичавердилар. Бас, Аллоҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига уриб қўйди ва уларни Довуд ҳамда Исо ибн Марям тили билан лаънатлади. Бу уларнинг исён қилганлари ва ҳаддан ошганлари сабабидандир», дедилар. (Ровий) айтди: Расулуллоҳ ﷺ суянган ҳолатларида эдилар, ўтириб олдилар-да: «Йўқ! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, токи (золимни) ҳаққа қаттиқ эгмагунингизча (нажот йўқ)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Муҳаммад ибн Муслим ибн Абул-Ваззоҳдан, у Али ибн Базиймадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Баъзилари эса уни Абу Убайдадан, Набий ﷺдан мурсал (саҳобасиз) қилиб ривоят қилишади.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا وَقَعَ فِيهِمُ النَّقْصُ كَانَ الرَّجُلُ فِيهِمْ يَرَى أَخَاهُ عَلَى الذَّنْبِ فَيَنْهَاهُ عَنْهُ فَإِذَا كَانَ الْغَدُ لَمْ يَمْنَعْهُ مَا رَأَى مِنْهُ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَخَلِيطَهُ فَضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَنَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ لُعِِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ ‏)‏ قَالَ وَكَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ حَتَّى تَأْخُذُوا عَلَى يَدَىِ الظَّالِمِ فَتَأْطِرُوهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَمْلاَهُ، عَلَىَّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي الْوَضَّاحِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Abu Ubayda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bani Isroilda nuqson paydo boʻlganida, ulardan bir kishi oʻz birodarini gunoh ustida koʻrar va uni undan qaytarardi. Ertasi kuniga kelganda esa, undan koʻrgan narsasi unga (oʻsha gunohkor bilan) birga yeyish, birga ichish va aralashishdan toʻsmas edi. Bas, Alloh ularning baʼzilarining qalblarini baʼzilariga urib qoʻydi va ular haqida Qurʼon nozil qilib: {Bani Isroildan kofir boʻlganlar Dovud va Iso ibn Maryam tili bilan laʼnatlandilar. Bu ularning isyon qilganlari va haddan oshganlari sababidandir} (Moida 78), dedi», dedilar. Va: {Agar ular Allohga, Nabiyga va unga nozil qilingan narsaga imon keltirganlarida edi, ularni (kofirlarni) doʻst tutmas edilar. Lekin ularning koʻplari fosiqlardir} (Moida 81) oyatigacha tilovat qildilar. (Roviy) aytdi: Allohning nabiysi ﷺ suyangan holatlarida edilar, oʻtirib oldilar-da: «Yoʻq! Toki zolimning qoʻlini ushlab, uni haqqa qattiq egmaguningizcha (najot yoʻq)», dedilar.Абу Убайда (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бани Исроилда нуқсон пайдо бўлганида, улардан бир киши ўз биродарини гуноҳ устида кўрар ва уни ундан қайтарарди. Эртаси кунига келганда эса, ундан кўрган нарсаси унга (ўша гуноҳкор билан) бирга ейиш, бирга ичиш ва аралашишдан тўсмас эди. Бас, Аллоҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига уриб қўйди ва улар ҳақида Қуръон нозил қилиб: {Бани Исроилдан кофир бўлганлар Довуд ва Исо ибн Марям тили билан лаънатландилар. Бу уларнинг исён қилганлари ва ҳаддан ошганлари сабабидандир} (Моида 78), деди», дедилар. Ва: {Агар улар Аллоҳга, Набийга ва унга нозил қилинган нарсага имон келтирганларида эди, уларни (кофирларни) дўст тутмас эдилар. Лекин уларнинг кўплари фосиқлардир} (Моида 81) оятигача тиловат қилдилар. (Ровий) айтди: Аллоҳнинг набийси ﷺ суянган ҳолатларида эдилар, ўтириб олдилар-да: «Йўқ! Токи золимнинг қўлини ушлаб, уни ҳаққа қаттиқ эгмагунингизча (нажот йўқ)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ شُرَحْبِيلَ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ ‏:‏ ‏(‏ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ‏)‏ الآيَةَ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي النِّسَاءِأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى ‏)‏ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ فَنَزَلَتِ الَّتِي فِي الْمَائِدَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهَِ ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ‏)‏ فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ انْتَهَيْنَا انْتَهَيْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِسْرَائِيلَ هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانَ شِفَاءٍ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ ‏.‏

Amr ibn Shurahbil Abu Maysara (rahimahulloh) Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Allohim, bizga xamr haqida shifobaxsh bir bayon qilgin!» dedi. Shunda Baqara surasidagi: {Sendan xamr va qimor haqida soʻraydilar} (Baqara 219) oyati nozil boʻldi. Umar chaqirilib, unga (bu oyat) oʻqib berildi. U yana: «Allohim, bizga xamr haqida shifobaxsh bir bayon qilgin!» dedi. Shunda Niso surasidagi: {Ey imon keltirganlar! Mast holingizda namozga yaqinlashmang} (Niso 43) oyati nozil boʻldi. Umar chaqirilib, unga (bu oyat) oʻqib berildi. U yana: «Allohim, bizga xamr haqida shifobaxsh bir bayon qilgin!» dedi. Shunda Moidadagi: {Shayton faqat xamr va qimor sababli oraingizga adovat va nafratni solishni... istaydi} (Moida 91) — {Endi siz toʻxtaysizmi?} soʻziga qadar (oyat) nozil boʻldi. Umar chaqirilib, unga (bu oyat) oʻqib berildi. Shunda u: «Toʻxtadik, toʻxtadik!» dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Isroildan mursal qilib ham rivoyat qilingan. Va bu (Vakiʼning rivoyati) Muhammad ibn Yusufning hadisidan koʻra sahihroqdir.Амр ибн Шураҳбил Абу Майсара (раҳимаҳуллоҳ) Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Аллоҳим, бизга хамр ҳақида шифобахш бир баён қилгин!» деди. Шунда Бақара сурасидаги: {Сендан хамр ва қимор ҳақида сўрайдилар} (Бақара 219) ояти нозил бўлди. Умар чақирилиб, унга (бу оят) ўқиб берилди. У яна: «Аллоҳим, бизга хамр ҳақида шифобахш бир баён қилгин!» деди. Шунда Нисо сурасидаги: {Эй имон келтирганлар! Маст ҳолингизда намозга яқинлашманг} (Нисо 43) ояти нозил бўлди. Умар чақирилиб, унга (бу оят) ўқиб берилди. У яна: «Аллоҳим, бизга хамр ҳақида шифобахш бир баён қилгин!» деди. Шунда Моидадаги: {Шайтон фақат хамр ва қимор сабабли ораингизга адоват ва нафратни солишни... истайди} (Моида 91) — {Энди сиз тўхтайсизми?} сўзига қадар (оят) нозил бўлди. Умар чақирилиб, унга (бу оят) ўқиб берилди. Шунда у: «Тўхтадик, тўхтадик!» деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Исроилдан мурсал қилиб ҳам ривоят қилинган. Ва бу (Вакиънинг ривояти) Муҳаммад ибн Юсуфнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَاتَ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ فَلَمَّا حُرِّمَتِ الْخَمْرُ قَالَ رِجَالٌ كَيْفَ بِأَصْحَابِنَا وَقَدْ مَاتُوا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baroʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning sahobalaridan baʼzi kishilar xamr harom qilinishidan oldin vafot etdilar. Xamr harom qilinganida, baʼzi kishilar: «Xamr ichib turgan holda vafot etgan oʻrtoqlarimizning ahvoli qanday boʻladi?» dedilar. Shunda: {Imon keltirgan va yaxshi amallar qilganlar uchun, agar (kelajakda) taqvo qilib, imon keltirib, yaxshi amallar qilsalar, (avval) yegan narsalarida gunoh yoʻqdir} (Moida 93) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Барў (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг саҳобаларидан баъзи кишилар хамр ҳаром қилинишидан олдин вафот этдилар. Хамр ҳаром қилинганида, баъзи кишилар: «Хамр ичиб турган ҳолда вафот этган ўртоқларимизнинг аҳволи қандай бўлади?» дедилар. Шунда: {Имон келтирган ва яхши амаллар қилганлар учун, агар (келажакда) тақво қилиб, имон келтириб, яхши амаллар қилсалар, (аввал) еган нарсаларида гуноҳ йўқдир} (Моида 93) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَيْضًا حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِهَذَا قَالَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ مَاتَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فَلَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُهَا قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَيْفَ بِأَصْحَابِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَهَا فَنَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning sahobalaridan baʼzi kishilar xamr ichib turgan holda vafot etdilar. Uning harom qilinishi nozil boʻlganida, Nabiy ﷺning sahobalaridan baʼzi kishilar: «Xamr ichib turgan holda vafot etgan oʻrtoqlarimizning ahvoli qanday boʻladi?» dedilar. Shunda: {Imon keltirgan va yaxshi amallar qilganlar uchun... gunoh yoʻqdir} (Moida 93) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг саҳобаларидан баъзи кишилар хамр ичиб турган ҳолда вафот этдилар. Унинг ҳаром қилиниши нозил бўлганида, Набий ﷺнинг саҳобаларидан баъзи кишилар: «Хамр ичиб турган ҳолда вафот этган ўртоқларимизнинг аҳволи қандай бўлади?» дедилар. Шунда: {Имон келтирган ва яхши амаллар қилганлар учун... гуноҳ йўқдир} (Моида 93) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فَنَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xamrning harom qilinishi nozil boʻlganida, (sahobalar): «Ey Allohning Rasuli, xamr ichib turgan holda vafot etganlar haqida nima deysiz?» dedilar. Shunda: {Imon keltirgan va yaxshi amallar qilganlar uchun, agar (kelajakda) taqvo qilib, imon keltirib, yaxshi amallar qilsalar, (avval) yegan narsalarida gunoh yoʻqdir} (Moida 93) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Хамрнинг ҳаром қилиниши нозил бўлганида, (саҳобалар): «Эй Аллоҳнинг Расули, хамр ичиб турган ҳолда вафот этганлар ҳақида нима дейсиз?» дедилар. Шунда: {Имон келтирган ва яхши амаллар қилганлар учун, агар (келажакда) тақво қилиб, имон келтириб, яхши амаллар қилсалар, (аввал) еган нарсаларида гуноҳ йўқдир} (Моида 93) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Imon keltirgan va yaxshi amallar qilganlar uchun, agar (kelajakda) taqvo qilib, imon keltirib, yaxshi amallar qilsalar, (avval) yegan narsalarida gunoh yoʻqdir} (Moida 93) oyati nozil boʻlganida, Rasululloh ﷺ menga: «Sen ham ulardansan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Имон келтирган ва яхши амаллар қилганлар учун, агар (келажакда) тақво қилиб, имон келтириб, яхши амаллар қилсалар, (аввал) еган нарсаларида гуноҳ йўқдир} (Моида 93) ояти нозил бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сен ҳам улардансан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ أَبُو حَفْصٍ الْفَلاَّسُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي إِذَا أَصَبْتُ اللَّحْمَ انْتَشَرْتُ لِلنِّسَاءِ وَأَخَذَتْنِي شَهْوَتِي فَحَرَّمْتُ عَلَىَّ اللَّحْمَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا ‏)‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ مُرْسَلاً لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men goʻsht yesam, ayollarga moyil boʻlib, shahvatim qoʻzgʻaladi. Shuning uchun goʻshtni oʻzimga harom qildim», dedi. Shunda Alloh: {Ey imon keltirganlar! Alloh sizlarga halol qilgan pok narsalarni harom qilmanglar va haddan oshmanglar. Albatta, Alloh haddan oshuvchilarni sevmaydi. Alloh sizlarga rizq qilib bergan halol va pok narsalardan yenglar} (Moida 87-88) oyatini nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilari uni Usmon ibn Saʼddan mursal qilib, unda Ibn Abbosni zikr qilmay rivoyat qilishgan. Xolid al-Hazzoʼ ham uni Ikrimadan mursal qilib rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен гўшт есам, аёлларга мойил бўлиб, шаҳватим қўзғалади. Шунинг учун гўштни ўзимга ҳаром қилдим», деди. Шунда Аллоҳ: {Эй имон келтирганлар! Аллоҳ сизларга ҳалол қилган пок нарсаларни ҳаром қилманглар ва ҳаддан ошманглар. Албатта, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни севмайди. Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган ҳалол ва пок нарсалардан енглар} (Моида 87-88) оятини нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилари уни Усмон ибн Саъддан мурсал қилиб, унда Ибн Аббосни зикр қилмай ривоят қилишган. Холид ал-Ҳаззў ҳам уни Икримадан мурсал қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ وَلِِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏)‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Yoʻliga qodir boʻlgan kishilar zimmasida Baytni haj qilish Alloh uchun (farzdir)} (Oli Imron 97) oyati nozil boʻlganida, (sahobalar): «Ey Allohning Rasuli, har yilimi?» dedilar. U zot jim turdilar. Ular yana: «Ey Allohning Rasuli, har yilimi?» dedilar. U zot: «Yoʻq. Agar ‹ha› desam, vojib boʻlib qolar edi», dedilar. Shunda Alloh: {Ey imon keltirganlar! Sizlarga oshkor qilinsa, sizni xafa qiladigan narsalar haqida soʻramanglar} (Moida 101) oyatini nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Alining hadisi sifatida hasan gʻaribdir. Bu bobda Abu Hurayra va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Йўлига қодир бўлган кишилар зиммасида Байтни ҳаж қилиш Аллоҳ учун (фарздир)} (Оли Имрон 97) ояти нозил бўлганида, (саҳобалар): «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳар йилими?» дедилар. У зот жим турдилар. Улар яна: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳар йилими?» дедилар. У зот: «Йўқ. Агар ‹ҳа› десам, вожиб бўлиб қолар эди», дедилар. Шунда Аллоҳ: {Эй имон келтирганлар! Сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар} (Моида 101) оятини нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Алининг ҳадиси сифатида ҳасан ғарибдир. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ فُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, mening otam kim?» dedi. U zot: «Otang falonchi», dedilar. Shunda: {Ey imon keltirganlar! Sizlarga oshkor qilinsa, sizni xafa qiladigan narsalar haqida soʻramanglar} (Moida 101) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, менинг отам ким?» деди. У зот: «Отанг фалончи», дедилар. Шунда: {Эй имон келтирганлар! Сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар} (Моида 101) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، أَنَّهُ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏)‏ وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا ظَالِمًا فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ مَرْفُوعًا وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ قَيْسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ey odamlar! Sizlar bu oyatni: {Ey imon keltirganlar! Oʻzingizni (asranglar). Agar siz hidoyat topgan boʻlsangiz, adashganlar sizga zarar yetkaza olmas} (Moida 105) oʻqiyapsizlar. Men esa Rasululloh ﷺning: ‹Odamlar zolimni koʻrib, uning qoʻlini ushlamasalar, Allohning Oʻzi tomonidan boʻlgan azob ularning hammasini qamrab olishi yaqindir› deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni bir necha (rovaylar) Ismoil ibn Abu Xoliddan shu hadisga oʻxshash, marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda rivoyat qilishgan. Baʼzilari esa uni Ismoildan, u Qaysdan, u Abu Bakrdan uning oʻz soʻzi sifatida, marfuʼ qilmay rivoyat qilishgan.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Эй одамлар! Сизлар бу оятни: {Эй имон келтирганлар! Ўзингизни (асранглар). Агар сиз ҳидоят топган бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмас} (Моида 105) ўқияпсизлар. Мен эса Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Одамлар золимни кўриб, унинг қўлини ушламасалар, Аллоҳнинг Ўзи томонидан бўлган азоб уларнинг ҳаммасини қамраб олиши яқиндир› деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни бир неча (ровайлар) Исмоил ибн Абу Холиддан шу ҳадисга ўхшаш, марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда ривоят қилишган. Баъзилари эса уни Исмоилдан, у Қайсдан, у Абу Бакрдан унинг ўз сўзи сифатида, марфуъ қилмай ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الآيَةِ قَالَ أَيَّةُ آيَةٍ قُلْتُ قَوْلُهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏)‏ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعِ الْعَوَامَّ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلاً يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَنِي غَيْرُ عُتْبَةَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلاً مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Umayya ash-Shaʼboniy (rahimahulloh) aytdi: Men Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)ning oldilariga kelib, unga: «Bu oyatga qanday amal qilasiz?» dedim. U: «Qaysi oyatga?» dedi. Men: «Allohning: {Ey imon keltirganlar! Oʻzingizni (asranglar). Agar siz hidoyat topgan boʻlsangiz, adashganlar sizga zarar yetkaza olmas} (Moida 105) degan soʻziga», dedim. U: «Ogoh boʻl! Allohga qasamki, sen bu haqda bilagʻon kishidan soʻrading. Men bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradim. U zot: ‹Balki maʼrufga (yaxshilikka) buyuringlar va munkardan (yomonlikdan) qaytaringlar. Toki itoat qilinayotgan baxillikni, ergashilayotgan havoyi nafsni, afzal koʻrilayotgan dunyoni va har bir fikr egasining oʻz fikriga mahliyo boʻlishini koʻrsang, oʻzingni asra va ommani tark et. Chunki ortingizda shunday kunlar borki, ularda sabr qilish choʻgʻni qoʻlda ushlab turish kabidir. Ularda amal qiluvchiga sizning amalingiz kabi amal qiluvchi ellik kishining ajri (beriladi)›, dedilar», dedi. Abdulloh ibn al-Muborak aytdi: Utbadan boshqasi menga ziyoda qildi: «‹Ey Allohning Rasuli, ellik kishining ajri bizdanmi yoki ulardanmi?› deyildi. U zot: ‹Yoʻq, balki sizlardan ellik kishining ajri›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Умайя аш-Шаъбоний (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)нинг олдиларига келиб, унга: «Бу оятга қандай амал қиласиз?» дедим. У: «Қайси оятга?» деди. Мен: «Аллоҳнинг: {Эй имон келтирганлар! Ўзингизни (асранглар). Агар сиз ҳидоят топган бўлсангиз, адашганлар сизга зарар етказа олмас} (Моида 105) деган сўзига», дедим. У: «Огоҳ бўл! Аллоҳга қасамки, сен бу ҳақда билағон кишидан сўрадинг. Мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим. У зот: ‹Балки маъруфга (яхшиликка) буюринглар ва мункардан (ёмонликдан) қайтаринглар. Токи итоат қилинаётган бахилликни, эргашилаётган ҳавойи нафсни, афзал кўрилаётган дунёни ва ҳар бир фикр эгасининг ўз фикрига маҳлиё бўлишини кўрсанг, ўзингни асра ва оммани тарк эт. Чунки ортингизда шундай кунлар борки, уларда сабр қилиш чўғни қўлда ушлаб туриш кабидир. Уларда амал қилувчига сизнинг амалингиз каби амал қилувчи эллик кишининг ажри (берилади)›, дедилар», деди. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтди: Утбадан бошқаси менга зиёда қилди: «‹Эй Аллоҳнинг Расули, эллик кишининг ажри бизданми ёки уларданми?› дейилди. У зот: ‹Йўқ, балки сизлардан эллик кишининг ажри›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بَاذَانَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ قَالَ بَرِئَ مِنْهَا النَّاسُ غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الإِسْلاَمِ فَأَتَيَا الشَّامَ لِتِجَارَتِهِمَا وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي سَهْمٍ يُقَالُ لَهُ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الْجَامَ فَبِعْنَاهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اقْتَسَمْنَاهُ أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ فَقُلْنَا مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا وَمَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قُدُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا فَأَتَوْا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُعْظَمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ فَحَلَفَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ‏)‏ ‏.‏ فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ فَحَلَفَا فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ ‏.‏ وَأَبُو النَّضْرِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ هُوَ عِنْدِي مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ وَقَدْ تَرَكَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ وَهُوَ صَاحِبُ التَّفْسِيرِ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ لِسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ الْمَدَنِيِّ رِوَايَةً عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَلَى الاِخْتِصَارِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhu)dan, bu: {Ey imon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim hozir boʻlganida, ... oraingizdagi guvohlik} (Moida 106) oyati haqida rivoyat qiladi. U (Tamim) aytdi: Mendan va Adiy ibn Baddoʼdan boshqa odamlar bundan beriydirlar. Biz ikkimiz Islomdan oldin nasroniy boʻlib, Shomga borib-kelib turardik. Savdomiz uchun Shomga keldik. Banu Sahmning Budayl ibn Abu Maryam ismli ozod qilingan quli savdo bilan oldimizga keldi. Uning yonida podshohga atalgan kumush idish bor edi, bu uning savdosining eng katta qismi edi. U kasal boʻlib qoldi-da, bizga vasiyat qildi va qoldirgan narsasini ahliga yetkazishimizni buyurdi. Tamim aytdi: U vafot etganida, biz oʻsha idishni olib, ming dirhamga sotdik, soʻng men va Adiy ibn Baddoʼ uni boʻlishib oldik. Uning ahliga kelganimizda, yonimizdagi narsalarni ularga topshirdik. Ular idishni topa olmay, biz undan soʻradilar. Biz: «Bundan boshqa narsa qoldirmadi, bizga bundan boshqasini topshirmadi», dedik. Tamim aytdi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlaridan keyin Islomni qabul qilganimda, men bundan gunohga botganimni his qildim-da, uning ahli oldiga kelib, voqeani aytib berdim va ularga besh yuz dirham topshirdim hamda ulik (sherigim)ning yonida ham shuncha borligini xabar berdim. Ular uni Rasululloh ﷺning oldilariga olib keldilar. U zot ulardan bayyina (dalil) soʻradilar, ular topa olmadilar. Shunda u zot ularga oʻz dini ahli oldida ulugʻlanadigan narsa bilan unga qasam ichirishni buyurdilar, u qasam ichdi. Shunda Alloh: {Ey imon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim hozir boʻlganida, oraingizdagi guvohlik...} — {Yoki oʻzlarining qasamlaridan keyin qasamlar qaytarilishidan qoʻrqsalar} (Moida 106-108) soʻziga qadar oyatni nozil qildi. Shunda Amr ibn al-Os va boshqa bir kishi turib qasam ichdilar va besh yuz dirham Adiy ibn Baddoʼdan tortib olindi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi sahih emas. Muhammad ibn Ishoq bu hadisni undan rivoyat qilgan Abun-Nazr — mening nazdimda — Muhammad ibn as-Soib al-Kalbiydir, u Abun-Nazr kunyasi bilan ataladi va hadis ahli uni tark qilishgan, u tafsir sohibidir. Men Muhammad ibn Ismoilning: ‹Muhammad ibn as-Soib al-Kalbiy Abun-Nazr kunyasi bilan ataladi› deganini eshitganman. Abu Iso aytdi: Biz Solim Abun-Nazr al-Madaniyning Ummu Honiyning ozodi Abu Solihdan rivoyat qilganini bilmaymiz. Ibn Abbosdan bunga oʻxshash narsa boshqa bir yoʻl bilan, qisqartirilgan holda rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳу)дан, бу: {Эй имон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим ҳозир бўлганида, ... ораингиздаги гувоҳлик} (Моида 106) ояти ҳақида ривоят қилади. У (Тамим) айтди: Мендан ва Адий ибн Баддўдан бошқа одамлар бундан берийдирлар. Биз иккимиз Исломдан олдин насроний бўлиб, Шомга бориб-келиб турардик. Савдомиз учун Шомга келдик. Бану Саҳмнинг Будайл ибн Абу Марям исмли озод қилинган қули савдо билан олдимизга келди. Унинг ёнида подшоҳга аталган кумуш идиш бор эди, бу унинг савдосининг энг катта қисми эди. У касал бўлиб қолди-да, бизга васият қилди ва қолдирган нарсасини аҳлига етказишимизни буюрди. Тамим айтди: У вафот этганида, биз ўша идишни олиб, минг дирҳамга сотдик, сўнг мен ва Адий ибн Баддў уни бўлишиб олдик. Унинг аҳлига келганимизда, ёнимиздаги нарсаларни уларга топширдик. Улар идишни топа олмай, биз ундан сўрадилар. Биз: «Бундан бошқа нарса қолдирмади, бизга бундан бошқасини топширмади», дедик. Тамим айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларидан кейин Исломни қабул қилганимда, мен бундан гуноҳга ботганимни ҳис қилдим-да, унинг аҳли олдига келиб, воқеани айтиб бердим ва уларга беш юз дирҳам топширдим ҳамда улик (шеригим)нинг ёнида ҳам шунча борлигини хабар бердим. Улар уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб келдилар. У зот улардан баййина (далил) сўрадилар, улар топа олмадилар. Шунда у зот уларга ўз дини аҳли олдида улуғланадиган нарса билан унга қасам ичиришни буюрдилар, у қасам ичди. Шунда Аллоҳ: {Эй имон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим ҳозир бўлганида, ораингиздаги гувоҳлик...} — {Ёки ўзларининг қасамларидан кейин қасамлар қайтарилишидан қўрқсалар} (Моида 106-108) сўзига қадар оятни нозил қилди. Шунда Амр ибн ал-Ос ва бошқа бир киши туриб қасам ичдилар ва беш юз дирҳам Адий ибн Баддўдан тортиб олинди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди саҳиҳ эмас. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисни ундан ривоят қилган Абун-Назр — менинг наздимда — Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбийдир, у Абун-Назр куняси билан аталади ва ҳадис аҳли уни тарк қилишган, у тафсир соҳибидир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг: ‹Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий Абун-Назр куняси билан аталади› деганини эшитганман. Абу Исо айтди: Биз Солим Абун-Назр ал-Маданийнинг Умму Ҳонийнинг озоди Абу Солиҳдан ривоят қилганини билмаймиз. Ибн Аббосдан бунга ўхшаш нарса бошқа бир йўл билан, қисқартирилган ҳолда ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقِيلَ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ عَدِيٍّ وَتَمِيمٍ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَأَنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ ‏.‏ قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ ‏)‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Banu Sahmdan bir kishi Tamim ad-Doriy va Adiy ibn Baddoʼ bilan birga (safarga) chiqdi. Sahmlik kishi musulmon yoʻq bir yerda vafot etdi. Ular uning merosi bilan kelganlarida, (ahli) tilladan naqsh berilgan kumush idishni topa olmadilar. Rasululloh ﷺ ularning ikkalasiga qasam ichirdilar. Soʻng idish Makkada topildi va: «Buni Adiy va Tamimdan sotib oldik», deyildi. Shunda sahmlik kishining vorislaridan ikki kishi turib, Alloh nomi bilan: «Bizning guvohligimiz ularning guvohligidan haqliroqdir va idish bizning egamizniki edi», deb qasam ichdilar. (Ibn Abbos) aytdi: Ular haqida: {Ey imon keltirganlar! Oraingizdagi guvohlik...} (Moida 106) oyati nozil boʻldi. Bu hadis hasan gʻaribdir va u Ibn Abu Zoidaning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддў билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. Улар унинг мероси билан келганларида, (аҳли) тилладан нақш берилган кумуш идишни топа олмадилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг иккаласига қасам ичирдилар. Сўнг идиш Маккада топилди ва: «Буни Адий ва Тамимдан сотиб олдик», дейилди. Шунда саҳмлик кишининг ворисларидан икки киши туриб, Аллоҳ номи билан: «Бизнинг гувоҳлигимиз уларнинг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва идиш бизнинг эгамизники эди», деб қасам ичдилар. (Ибн Аббос) айтди: Улар ҳақида: {Эй имон келтирганлар! Ораингиздаги гувоҳлик...} (Моида 106) ояти нозил бўлди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَنْ لاَ يَخُونُوا وَلاَ يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ خِلاَسٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ وَلاَ نَعْلَمُ لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَصْلاً ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moida (dasturxon) osmondan non va goʻsht boʻlib tushdi. Ularga xiyonat qilmaslik va ertaga (qoldirib) saqlamaslik buyurilgan edi. Biroq ular xiyonat qildilar, saqlab qoʻydilar va ertaga olib qoʻydilar. Shu sababli ular maymun va choʻchqalarga aylantirildilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Buni Abu Osim va boshqa bir nechta (roviy) Said ibn Abu Arubadan, u Qatodadan, u Xilosdan, u Ammor ibn Yosirdan mavquf (sahobada toʻxtagan) tarzda rivoyat qilganlar. Biz uni marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda faqat Hasan ibn Qazaʼaning hadisidan bilamiz. Bu (mavquf rivoyat) Hasan ibn Qazaʼaning hadisidan koʻra sahihroqdir va biz marfuʼ hadisning aslini bilmaymiz.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Моида (дастурхон) осмондан нон ва гўшт бўлиб тушди. Уларга хиёнат қилмаслик ва эртага (қолдириб) сақламаслик буюрилган эди. Бироқ улар хиёнат қилдилар, сақлаб қўйдилар ва эртага олиб қўйдилар. Шу сабабли улар маймун ва чўчқаларга айлантирилдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Буни Абу Осим ва бошқа бир нечта (ровий) Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Хилосдан, у Аммор ибн Ёсирдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) тарзда ривоят қилганлар. Биз уни марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда фақат Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан биламиз. Бу (мавқуф ривоят) Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир ва биз марфуъ ҳадиснинг аслини билмаймиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ تَلَقَّى عِيسَى حُجَّتَهُ وَلَقَّاهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِِ ‏:‏ ‏(‏ وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَقَّاهُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ ‏)‏ الآيَةَ كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Iso (alayhissalom) oʻz hujjatini qabul qildi va Alloh unga {Alloh: ‹Ey Maryam oʻgʻli Iso! Sen kishilarga: ‹Meni va onamni Allohdan oʻzga ikki iloh deb biling, deb aytdingmi?›} degan oyatdagi (javobni) talqin qildi (oʻrgatdi). Abu Hurayra Paygʻambar ﷺdan (davom etib) aytdi: Shunda Alloh unga {Sen poksan! Men uchun haqqim boʻlmagan narsani aytish (yaramaydi)} oyatining hammasini (javob qilib) talqin qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Исо (алайҳиссалом) ўз ҳужжатини қабул қилди ва Аллоҳ унга {Аллоҳ: ‹Эй Марям ўғли Исо! Сен кишиларга: ‹Мени ва онамни Аллоҳдан ўзга икки илоҳ деб билинг, деб айтдингми?›} деган оятдаги (жавобни) талқин қилди (ўргатди). Абу Ҳурайра Пайғамбар ﷺдан (давом этиб) айтди: Шунда Аллоҳ унга {Сен поксан! Мен учун ҳаққим бўлмаган нарсани айтиш (ярамайди)} оятининг ҳаммасини (жавоб қилиб) талқин қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ حُيَىٍّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ آخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ سُورَةُ الْمَائِدَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ آخِرُ سُورَةٍ أُنْزِلَتْ ‏:‏ ‏(‏إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ‏)‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Eng oxirgi nozil boʻlgan sura Moida surasidir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ibn Abbosdan ham rivoyat qilinishicha, u: «Eng oxirgi nozil boʻlgan sura {Allohning nusrati va fath kelganida} (surasi)dir», degan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Энг охирги нозил бўлган сура Моида сурасидир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинишича, у: «Энг охирги нозил бўлган сура {Аллоҳнинг нусрати ва фатҳ келганида} (сураси)дир», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ أَبَا جَهْلٍ، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّا لاَ نُكَذِّبُكَ وَلَكِنْ نُكَذِّبُ بِمَا جِئْتَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إِِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ ‏)‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نَاجِيَةَ، أَنَّ أَبَا جَهْلٍ، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَلِيٍّ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Jahl Paygʻambar ﷺga: «Biz seni yolgʻonchiga chiqarmaymiz, balki sen olib kelgan narsani yolgʻonga chiqaramiz», dedi. Shunda Alloh: {Albatta, ular seni yolgʻonchiga chiqarmaydilar, balki zolimlar Allohning oyatlarini inkor qiladilar} (oyatini) nozil qildi. Bizga Ishoq ibn Mansur rivoyat qilib, Abdurrahmon ibn Mahdiy Sufyondan, u Abu Ishoqdan, u Nojiyadan xabar berishicha, Abu Jahl Paygʻambar ﷺga (shunday) dedi, deb yuqoridagiga oʻxshashini zikr qildi, ammo unda Alidan (eslatib) zikr qilmadi va bu sahihroqdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Жаҳл Пайғамбар ﷺга: «Биз сени ёлғончига чиқармаймиз, балки сен олиб келган нарсани ёлғонга чиқарамиз», деди. Шунда Аллоҳ: {Албатта, улар сени ёлғончига чиқармайдилар, балки золимлар Аллоҳнинг оятларини инкор қиладилар} (оятини) нозил қилди. Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилиб, Абдурраҳмон ибн Маҳдий Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Ножиядан хабар беришича, Абу Жаҳл Пайғамбар ﷺга (шундай) деди, деб юқоридагига ўхшашини зикр қилди, аммо унда Алидан (эслатиб) зикр қилмади ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ ‏)‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعُوذُ بِوَجْهِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا نَزَلَتْْ ‏(‏ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ ‏)‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَاتَانِ أَهْوَنُ - أَوْ - هَاتَانِ أَيْسَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U shunday deganini eshitdim: Ushbu oyat: {Ayt: U siz uchun ustingizdan yoki oyoqlaringiz ostidan azob yuborishga qodirdir} nozil boʻlganida, Paygʻambar ﷺ: «Sening Yuzing bilan panoh tilayman», dedilar. {Yoki sizni guruh-guruh aralashtirib, baʼzingizga baʼzingizning zoʻravonligingizni tattirib qoʻyishga (qodirdir)} oyati nozil boʻlganida esa, Paygʻambar ﷺ: «Bu ikkalasi yengilroq» — yoki — «Bu ikkalasi osonroq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У шундай деганини эшитдим: Ушбу оят: {Айт: У сиз учун устингиздан ёки оёқларингиз остидан азоб юборишга қодирдир} нозил бўлганида, Пайғамбар ﷺ: «Сенинг Юзинг билан паноҳ тилайман», дедилар. {Ёки сизни гуруҳ-гуруҳ аралаштириб, баъзингизга баъзингизнинг зўравонлигингизни таттириб қўйишга (қодирдир)} ояти нозил бўлганида эса, Пайғамбар ﷺ: «Бу иккаласи енгилроқ» — ёки — «Бу иккаласи осонроқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ الْغَسَّانِيِّ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذِهِ الآيَةِ‏:‏ ‏(‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ ‏)‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهَا كَائِنَةٌ وَلَمْ يَأْتِ تَأْوِيلُهَا بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan ushbu oyat: {Ayt: U siz uchun ustingizdan yoki oyoqlaringiz ostidan azob yuborishga qodirdir} haqida rivoyat qiladi. Paygʻambar ﷺ: «Albatta, u (azob) sodir boʻladi, ammo uning taʼvili (vaqti) hali kelgani yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ушбу оят: {Айт: У сиз учун устингиздан ёки оёқларингиз остидан азоб юборишга қодирдир} ҳақида ривоят қилади. Пайғамбар ﷺ: «Албатта, у (азоб) содир бўлади, аммо унинг таъвили (вақти) ҳали келгани йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ ‏:‏ لَمَّا نَزَلَتْ‏:‏ ‏(‏ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ ‏)‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيُّنَا لاَ يَظْلِمُ نَفْسَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ الشِّرْكُ أَلَمْ تَسْمَعُوا مَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ ‏:‏ ‏(‏ يَا بُنَيَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: {Iymon keltirganlar va iymonlarini zulm (shirk) bilan aralashtirmaganlar} (oyati) nozil boʻlganida, bu musulmonlarga ogʻir botdi va ular: «Ey Allohning Rasuli! Qaysi birimiz oʻziga zulm qilmaydi?» dedilar. U zot: «Bu u (maʼno) emas, balki u faqat shirkdir. Luqmon oʻgʻliga aytgan: {Ey oʻgʻilcham! Allohga shirk keltirma, albatta shirk katta zulmdir} (soʻzini) eshitmadingizmi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: {Иймон келтирганлар ва иймонларини зулм (ширк) билан аралаштирмаганлар} (ояти) нозил бўлганида, бу мусулмонларга оғир ботди ва улар: «Эй Аллоҳнинг Расули! Қайси биримиз ўзига зулм қилмайди?» дедилар. У зот: «Бу у (маъно) эмас, балки у фақат ширкдир. Луқмон ўғлига айтган: {Эй ўғилчам! Аллоҳга ширк келтирма, албатта ширк катта зулмдир} (сўзини) эшитмадингизми?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَائِشَةَ ثَلاَثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ لَا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ‏)‏ ، ‏(‏ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ‏)‏ وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْظِرِينِي وَلاَ تُعْجِلِينِي أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى ‏)‏، ‏(‏ وَلََقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ ‏)‏ قَالَتْ أَنَا وَاللَّهِ أَوَّلُ مَنْ سَأَلَ عَنْ هَذَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ مَا رَأَيْتُهُ فِي الصُّورَةِ الَّتِي خُلِقَ فِيهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ‏)‏ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَمَسْرُوقُ بْنُ الأَجْدَعِ يُكْنَى أَبَا عَائِشَةَ وَهُوَ مَسْرُوقُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَكَذَا كَانَ اسْمُهُ فِي الدِّيوَانِ ‏.‏

Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Oisha (roziyallohu anho) shunday dedi: «Ey Abu Oisha! Uch (narsa bor), kim ulardan birini gapirsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi. Kim Muhammad oʻz Robbini koʻrgan deb daʼvo qilsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi, holbuki Alloh: {Koʻzlar Uni idrok eta olmaydi, U koʻzlarni idrok etadi va U Latif (eng nozik), Xabirdir} va {Hech bir insonga Allohning soʻzlashi vahiy orqali yoki parda ortidan boʻlmasa, (boshqa yoʻl bilan boʻlishi) yaramaydi} deydi». Men yonboshlab yotgan edim, oʻtirdim-da: «Ey moʻminlar onasi! Menga muhlat bering, shoshiltirmang! Alloh: {Batahqiq, uni boshqa bir tushishda koʻrdi} va {Batahqiq, uni ravshan ufqda koʻrdi} demaganmi?» dedim. U: «Vallohi, men bu haqda Rasululloh ﷺdan birinchi boʻlib soʻragan kishiman. U zot: ‹U faqat Jibril edi. Men uni yaratilgan suratida bu ikki martadan boshqa koʻrmaganman. Uni osmondan tushib kelayotgan, qomatining ulkanligi bilan osmon va yer orasini toʻsib turgan holda koʻrdim›, dedilar», dedi. «Kim Muhammad Alloh unga nozil qilgan narsadan biror narsani yashirgan deb daʼvo qilsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi. Alloh: {Ey Rasul! Robbingdan senga nozil qilingan narsani yetkaz} deydi. Kim u (Muhammad) ertaga boʻladiganni biladi deb daʼvo qilsa, Allohga nisbatan katta tuhmat qilibdi, holbuki Alloh: {Ayt: Osmonlar va yerdagilar gʻaybni bilmaydilar, faqat Alloh (biladi)} deydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Masruq ibn al-Ajdaʼning kunyasi Abu Oishadir, u Masruq ibn Abdurahmondir va devonda ham uning ismi shunday boʻlgan.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай деди: «Эй Абу Оиша! Уч (нарса бор), ким улардан бирини гапирса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди. Ким Муҳаммад ўз Роббини кўрган деб даъво қилса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллоҳ: {Кўзлар Уни идрок эта олмайди, У кўзларни идрок этади ва У Латиф (энг нозик), Хабирдир} ва {Ҳеч бир инсонга Аллоҳнинг сўзлаши ваҳий орқали ёки парда ортидан бўлмаса, (бошқа йўл билан бўлиши) ярамайди} дейди». Мен ёнбошлаб ётган эдим, ўтирдим-да: «Эй мўминлар онаси! Менга муҳлат беринг, шошилтирманг! Аллоҳ: {Батаҳқиқ, уни бошқа бир тушишда кўрди} ва {Батаҳқиқ, уни равшан уфқда кўрди} демаганми?» дедим. У: «Валлоҳи, мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан биринчи бўлиб сўраган кишиман. У зот: ‹У фақат Жибрил эди. Мен уни яратилган суратида бу икки мартадан бошқа кўрмаганман. Уни осмондан тушиб келаётган, қоматининг улканлиги билан осмон ва ер орасини тўсиб турган ҳолда кўрдим›, дедилар», деди. «Ким Муҳаммад Аллоҳ унга нозил қилган нарсадан бирор нарсани яширган деб даъво қилса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди. Аллоҳ: {Эй Расул! Роббингдан сенга нозил қилинган нарсани етказ} дейди. Ким у (Муҳаммад) эртага бўладиганни билади деб даъво қилса, Аллоҳга нисбатан катта туҳмат қилибди, ҳолбуки Аллоҳ: {Айт: Осмонлар ва ердагилар ғайбни билмайдилар, фақат Аллоҳ (билади)} дейди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Масруқ ибн ал-Аждаънинг куняси Абу Оишадир, у Масруқ ибн Абдураҳмондир ва девонда ҳам унинг исми шундай бўлган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ الْحَرَشِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَكَّائِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَتَى أُنَاسٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَأْكُلُ مَا نَقْتُلُ وَلاَ نَأْكُلُ مَا يَقْتُلُ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir necha kishilar Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib: «Ey Allohning Rasuli! Nega biz oʻzimiz oʻldirgan narsani yeymiz-u, Alloh oʻldirgan narsani yemaymiz?» dedilar. Shunda Alloh: {Agar Uning oyatlariga iymon keltirgan boʻlsangiz, Allohning nomi zikr qilingan narsadan yenglar} (oyatidan) toki {Agar ularga itoat qilsangiz, albatta siz ham mushriklarsiz} degan soʻzigacha (boʻlgan oyatlarni) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadis bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan ham Ibn Abbosdan rivoyat qilingan. Baʼzilar uni Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Paygʻambar ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир неча кишилар Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули! Нега биз ўзимиз ўлдирган нарсани еймиз-у, Аллоҳ ўлдирган нарсани емаймиз?» дедилар. Шунда Аллоҳ: {Агар Унинг оятларига иймон келтирган бўлсангиз, Аллоҳнинг номи зикр қилинган нарсадан енглар} (оятидан) токи {Агар уларга итоат қилсангиз, албатта сиз ҳам мушрикларсиз} деган сўзигача (бўлган оятларни) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Ибн Аббосдан ривоят қилинган. Баъзилар уни Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ دَاوُدَ الأَوْدِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الصَّحِيفَةِ الَّتِي عَلَيْهَا خَاتَمُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَلْيَقْرَأْ هَذِهِ الآيَاتِ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ‏)‏ الآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Kimni Muhammad ﷺ muhri bosilgan sahifaga qarash xursand qilsa, ushbu oyatlarni oʻqisin: {Ayt: Kelinglar, Robbingiz sizlarga harom qilgan narsalarni tilovat qilib beray} oyatidan toki {Shoyad taqvodor boʻlsangiz} degan soʻzigacha». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Кимни Муҳаммад ﷺ муҳри босилган саҳифага қараш хурсанд қилса, ушбу оятларни ўқисин: {Айт: Келинглар, Роббингиз сизларга ҳаром қилган нарсаларни тиловат қилиб берай} оятидан токи {Шояд тақводор бўлсангиз} деган сўзигача». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّْ ‏:‏ ‏(‏أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ ‏)‏ قَالَ "طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا" ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan Alloh azza va jallaning {Yoki Robbingning baʼzi oyatlari (alomatlari) kelishi} degan soʻzi haqida rivoyat qiladi. U zot: «(Bu) quyoshning botar tomonidan chiqishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar uni rivoyat qilib, marfuʼ qilmaganlar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан Аллоҳ азза ва жалланинг {Ёки Роббингнинг баъзи оятлари (аломатлари) келиши} деган сўзи ҳақида ривоят қилади. У зот: «(Бу) қуёшнинг ботар томонидан чиқишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар уни ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ إِذَا خَرَجْنَ ‏:‏ ‏‏لَمْ يَنْفَعْ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ‏ الآيَةَ الدَّجَّالُ وَالدَّابَّةُ وَطُلُوعُ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ أَوْ مِنْ مَغْرِبِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Uch (alomat) bor, ular paydo boʻlganda, ilgari iymon keltirmagan jonga iymoni foyda bermaydi: Dajjol, Dobba (yer jonivori) va quyoshning gʻarbdan — yoki uning botar tomonidan — chiqishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hozim — al-Ashjaʼiy al-Kufiy boʻlib, uning ismi Salmon, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Уч (аломат) бор, улар пайдо бўлганда, илгари иймон келтирмаган жонга иймони фойда бермайди: Дажжол, Добба (ер жонивори) ва қуёшнинг ғарбдан — ёки унинг ботар томонидан — чиқиши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳозим — ал-Ашжаъий ал-Куфий бўлиб, унинг исми Салмон, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَقَوْلُهُ الْحَقُّ إِذَا هَمَّ عَبْدِي بِحَسَنَةٍ فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً فَإِنْ عَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَإِذَا هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلاَ تَكْتُبُوهَا فَإِنْ عَمِلَهَا فَاكْتُبُوهَا بِمِثْلِهَا فَإِنْ تَرَكَهَا وَرُبَّمَا قَالَ لَمْ يَعْمَلْ بِهَا فَاكْتُبُوهَا لَهُ حَسَنَةً ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Alloh azza va jalla — Uning soʻzi haqdir — aytdi: ‹Bandam bir yaxshilikni qilmoqchi boʻlsa, uni unga bir yaxshilik (savob) qilib yozinglar. Agar uni amalga oshirsa, uni unga oʻn baravar (savob) qilib yozinglar. Bir yomonlikni qilmoqchi boʻlsa, uni yozmanglar. Agar uni amalga oshirsa, uni xuddi shunday (bitta gunoh) qilib yozinglar. Agar uni tark etsa — baʼzan: uni amalga oshirmasa, dedi — uni unga bir yaxshilik qilib yozinglar›», dedilar. Soʻngra u zot: {Kim yaxshilik bilan kelsa, unga uning oʻn baravari (mukofot) bordir} (oyatini) oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ азза ва жалла — Унинг сўзи ҳақдир — айтди: ‹Бандам бир яхшиликни қилмоқчи бўлса, уни унга бир яхшилик (савоб) қилиб ёзинглар. Агар уни амалга оширса, уни унга ўн баравар (савоб) қилиб ёзинглар. Бир ёмонликни қилмоқчи бўлса, уни ёзманглар. Агар уни амалга оширса, уни худди шундай (битта гуноҳ) қилиб ёзинглар. Агар уни тарк этса — баъзан: уни амалга оширмаса, деди — уни унга бир яхшилик қилиб ёзинглар›», дедилар. Сўнгра у зот: {Ким яхшилик билан келса, унга унинг ўн баравари (мукофот) бордир} (оятини) ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ فَلََمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ‏)‏ قَالَ حَمَّادٌ هَكَذَا وَأَمْسَكَ سُلَيْمَانُ بِطَرَفِ إِبْهَامِهِ عَلَى أَنْمُلَةِ إِصْبَعِهِ الْيُمْنَى قَالَ فَسَاخَ الْجَبَلُ ‏(‏ وخَرَّ مُوسَى صَعِقًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الْوَرَّاقُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ushbu oyatni oʻqidilar: {Robbi togʻga tajalliy qilgach, uni paqqos qilib (qulatib) yubordi}. Hammod: «Mana shunday», dedi va Sulaymon bosh barmogʻining uchini oʻng qoʻlining barmogʻi boʻgʻimi ustiga (ozgina chiqarib) tutdi. (Anas) aytdi: «Shunda togʻ yerga singib ketdi va {Muso behush holda yiqildi}». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir, biz uni faqat Hammod ibn Salamaning hadisidan bilamiz. Bizga Abdulvahhob al-Varroq al-Bagʻdodiy rivoyat qilib, Muoz ibn Muoz Hammod ibn Salamadan, u Sobitdan, u Anasdan, u Paygʻambar ﷺdan yuqoridagiga oʻxshashini (rivoyat qildi). Bu hadis hasandir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ ушбу оятни ўқидилар: {Робби тоғга тажаллий қилгач, уни паққос қилиб (қулатиб) юборди}. Ҳаммод: «Мана шундай», деди ва Сулаймон бош бармоғининг учини ўнг қўлининг бармоғи бўғими устига (озгина чиқариб) тутди. (Анас) айтди: «Шунда тоғ ерга сингиб кетди ва {Мусо беҳуш ҳолда йиқилди}». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан биламиз. Бизга Абдулваҳҳоб ал-Варроқ ал-Бағдодий ривоят қилиб, Муоз ибн Муоз Ҳаммод ибн Саламадан, у Собитдан, у Анасдан, у Пайғамбар ﷺдан юқоридагига ўхшашини (ривоят қилди). Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِِ ‏(‏ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ ‏)‏ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلُ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ اللَّهُ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي هَذَا الإِسْنَادِ بَيْنَ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ وَبَيْنَ عُمَرَ رَجُلاً مَجْهُولاً ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan {Eslagin, Robbing odam bolalarining belidan ularning zurriyotini olib, ularni oʻzlariga oʻzlarini guvoh qilib: «Men sizlarning Robbingiz emasmanmi?» dedi. Ular: «Ha, guvohlik berdik», dedilar. Qiyomat kunida: «Biz bundan gʻofil edik», demasligingiz uchun (shunday qildik)} (Aʼrof 172) oyati haqida soʻralganda, Umar ibn al-Xattob aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan bu (oyat) haqida soʻralganini eshitdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Alloh Odamni yaratdi, soʻng uning belini oʻng qoʻli bilan siladi va undan bir zurriyotni chiqardi-da: ʼBularni jannat uchun yaratdim, ular jannat ahlining amalini qiladilarʼ, dedi. Soʻng uning belini siladi va undan bir zurriyotni chiqardi-da: ʼBularni doʻzax uchun yaratdim, ular doʻzax ahlining amalini qiladilarʼ, dedi›, dedilar. Shunda bir kishi: ‹Ey Allohning Rasuli, unda amalning nima foydasi bor?› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Alloh bandani jannat uchun yaratsa, uni jannat ahlining amaliga soladi, toki u jannat ahli amallaridan biri ustida vafot etib, Alloh uni jannatga kiritadi. Bandani doʻzax uchun yaratsa, uni doʻzax ahlining amaliga soladi, toki u doʻzax ahli amallaridan biri ustida vafot etib, Alloh uni doʻzaxga kiritadi›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muslim ibn Yasor Umardan eshitmagan, baʼzilar bu isnodda Muslim ibn Yasor bilan Umar oʻrtasida nomaʼlum bir kishini zikr qilganlar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан {Эслагин, Роббинг одам болаларининг белидан уларнинг зурриётини олиб, уларни ўзларига ўзларини гувоҳ қилиб: «Мен сизларнинг Роббингиз эмасманми?» деди. Улар: «Ҳа, гувоҳлик бердик», дедилар. Қиёмат кунида: «Биз бундан ғофил эдик», демаслигингиз учун (шундай қилдик)} (Аъроф 172) ояти ҳақида сўралганда, Умар ибн ал-Хаттоб айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бу (оят) ҳақида сўралганини эшитдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ Одамни яратди, сўнг унинг белини ўнг қўли билан силади ва ундан бир зурриётни чиқарди-да: ъБуларни жаннат учун яратдим, улар жаннат аҳлининг амалини қиладиларъ, деди. Сўнг унинг белини силади ва ундан бир зурриётни чиқарди-да: ъБуларни дўзах учун яратдим, улар дўзах аҳлининг амалини қиладиларъ, деди›, дедилар. Шунда бир киши: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, унда амалнинг нима фойдаси бор?› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ бандани жаннат учун яратса, уни жаннат аҳлининг амалига солади, токи у жаннат аҳли амалларидан бири устида вафот этиб, Аллоҳ уни жаннатга киритади. Бандани дўзах учун яратса, уни дўзах аҳлининг амалига солади, токи у дўзах аҳли амалларидан бири устида вафот этиб, Аллоҳ уни дўзахга киритади›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муслим ибн Ясор Умардан эшитмаган, баъзилар бу иснодда Муслим ибн Ясор билан Умар ўртасида номаълум бир кишини зикр қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَسَقَطَ مِنْ ظَهْرِهِ كُلُّ نَسَمَةٍ هُوَ خَالِقُهَا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَجَعَلَ بَيْنَ عَيْنَىْ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ وَبِيصًا مِنْ نُورٍ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى آدَمَ فَقَالَ أَىْ رَبِّ مَنْ هَؤُلاَءِ قَالَ هَؤُلاَءِ ذُرِّيَّتُكَ فَرَأَى رَجُلاً مِنْهُمْ فَأَعْجَبَهُ وَبِيصُ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَقَالَ أَىْ رَبِّ مَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا رَجُلٌ مِنْ آخِرِ الأُمَمِ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ يُقَالُ لَهُ دَاوُدُ ‏.‏ فَقَالَ رَبِّ كَمْ جَعَلْتَ عُمْرَهُ قَالَ سِتِّينَ سَنَةً قَالَ أَىْ رَبِّ زِدْهُ مِنْ عُمْرِي أَرْبَعِينَ سَنَةً ‏.‏ فَلَمَّا انْقَضَى عُمْرُ آدَمَ جَاءَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ فَقَالَ أَوَلَمْ يَبْقَ مِنْ عُمْرِي أَرْبَعُونَ سَنَةً قَالَ أَوَلَمْ تُعْطِهَا ابْنَكَ دَاوُدَ قَالَ فَجَحَدَ آدَمُ فَجَحَدَتْ ذُرِّيَّتُهُ وَنَسِيَ آدَمُ فَنَسِيَتْ ذُرِّيَّتُهُ وَخَطِئَ آدَمُ فَخَطِئَتْ ذُرِّيَّتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh Odamni yaratganida, uning belini siladi. Shunda uning belidan Qiyomat kunigacha yaratadigan har bir jonzot — zurriyotidan — tushdi va ularning har bir insonining ikki koʻzi orasida nurdan bir yorugʻlik qildi. Soʻng ularni Odamga koʻrsatdi. Odam: ‹Ey Robbim, bular kimlar?› dedi. (Alloh:) ‹Bular sening zurriyotingdir›, dedi. Odam ulardan bir kishini koʻrib, uning ikki koʻzi orasidagi yorugʻlik uni hayratga soldi-da: ‹Ey Robbim, bu kim?› dedi. (Alloh:) ‹Bu sening zurriyotingdan, oxirgi ummatlardan boʻlgan bir kishi, unga Dovud deyiladi›, dedi. (Odam:) ‹Robbim, uning umrini qancha qilding?› dedi. (Alloh:) ‹Oltmish yil›, dedi. (Odam:) ‹Ey Robbim, mening umrimdan unga qirq yil qoʻshgin›, dedi. Odamning umri tugaganda, oʻlim farishtasi keldi. Odam: ‹Mening umrimdan qirq yil qolmaganmidi?› dedi. (Farishta:) ‹Uni oʻgʻling Dovudga bermaganmiding?› dedi. Shunda Odam tonib qoʻydi, bas, uning zurriyoti ham tonadigan boʻldi; Odam unutdi, bas, uning zurriyoti ham unutadigan boʻldi; Odam xato qildi, bas, uning zurriyoti ham xato qiladigan boʻldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺ orqali bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Одамни яратганида, унинг белини силади. Шунда унинг белидан Қиёмат кунигача яратадиган ҳар бир жонзот — зурриётидан — тушди ва уларнинг ҳар бир инсонининг икки кўзи орасида нурдан бир ёруғлик қилди. Сўнг уларни Одамга кўрсатди. Одам: ‹Эй Роббим, булар кимлар?› деди. (Аллоҳ:) ‹Булар сенинг зурриётингдир›, деди. Одам улардан бир кишини кўриб, унинг икки кўзи орасидаги ёруғлик уни ҳайратга солди-да: ‹Эй Роббим, бу ким?› деди. (Аллоҳ:) ‹Бу сенинг зурриётингдан, охирги умматлардан бўлган бир киши, унга Довуд дейилади›, деди. (Одам:) ‹Роббим, унинг умрини қанча қилдинг?› деди. (Аллоҳ:) ‹Олтмиш йил›, деди. (Одам:) ‹Эй Роббим, менинг умримдан унга қирқ йил қўшгин›, деди. Одамнинг умри тугаганда, ўлим фариштаси келди. Одам: ‹Менинг умримдан қирқ йил қолмаганмиди?› деди. (Фаришта:) ‹Уни ўғлинг Довудга бермаганмидинг?› деди. Шунда Одам тониб қўйди, бас, унинг зурриёти ҳам тонадиган бўлди; Одам унутди, бас, унинг зурриёти ҳам унутадиган бўлди; Одам хато қилди, бас, унинг зурриёти ҳам хато қиладиган бўлди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺ орқали бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا حَمَلَتْ حَوَّاءُ طَافَ بِهَا إِبْلِيسُ وَكَانَ لاَ يَعِيشُ لَهَا وَلَدٌ فَقَالَ سَمِّيهِ عَبْدَ الْحَارِثِ ‏.‏ فَسَمَّتْهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَعَاشَ وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ وَحْىِ الشَّيْطَانِ وَأَمْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ عُمَرُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Havvo homilador boʻlganida, Iblis uning atrofida aylanib yurar edi, uning bolasi yashamasdi. Shunda (Iblis): ‹Uni Abdulhoris deb nomla›, dedi. Bas, u (bolani) Abdulhoris deb nomladi va u yashab qoldi. Mana shu shaytonning vasvasasi va amri tufayli edi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni Umar ibn Ibrohimning Qatodadan (qilgan) rivoyatidangina marfuʼ holda bilamiz. Baʼzilar uni Abdussamaddan rivoyat qilganlar, lekin uni marfuʼ qilmaganlar. Umar ibn Ibrohim basralik shayxdir.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ҳавво ҳомиладор бўлганида, Иблис унинг атрофида айланиб юрар эди, унинг боласи яшамасди. Шунда (Иблис): ‹Уни Абдулҳорис деб номла›, деди. Бас, у (болани) Абдулҳорис деб номлади ва у яшаб қолди. Мана шу шайтоннинг васвасаси ва амри туфайли эди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Умар ибн Иброҳимнинг Қатодадан (қилган) ривоятидангина марфуъ ҳолда биламиз. Баъзилар уни Абдуссамаддан ривоят қилганлар, лекин уни марфуъ қилмаганлар. Умар ибн Иброҳим басралик шайхдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمَّا خُلِقَ آدَمُ ‏"‏ ‏.‏ الْحَدِيثَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odam yaratilganida…», deb hadisni (toʻliq) zikr qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одам яратилганида…», деб ҳадисни (тўлиқ) зикр қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ جِئْتُ بِسَيْفٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ شَفَى صَدْرِي مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَوْ نَحْوَ هَذَا هَبْ لِي هَذَا السَّيْفَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا لَيْسَ لِي وَلاَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ عَسَى أَنْ يُعْطَى هَذَا مَنْ لاَ يُبْلِي بَلاَئِي فَجَاءَنِي الرَّسُولُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكَ سَأَلْتَنِي وَلَيْسَ لِي وَقَدْ صَارَ لِي وَهُوَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنْفَالِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ أَيْضًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Badr kuni boʻlganida, bir qilich olib keldim-da: «Ey Allohning Rasuli, albatta Alloh mening koʻnglimni mushriklardan shifo topdirdi — yoki shunga oʻxshash (soʻz aytdim) — bu qilichni menga hadya qiling», dedim. U zot: «Bu na meniki, na seniki», dedilar. Men: «Boʻlmasa bu meningchalik sinovni boshidan kechirmagan kishiga berilar», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ menga kelib: «Sen mendan soʻraganingda, u meniki emas edi, endi esa meniki boʻldi, bas, u seniki», dedilar. U aytdi: Shunda {Sendan oʻljalar haqida soʻraydilar} (Anfol 1) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Simok ibn Harb ham Musʼab ibn Saʼddan rivoyat qilgan. Bu bobda Uboda ibn Somitdan (ham rivoyat) bor.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Бадр куни бўлганида, бир қилич олиб келдим-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Аллоҳ менинг кўнглимни мушриклардан шифо топдирди — ёки шунга ўхшаш (сўз айтдим) — бу қилични менга ҳадя қилинг», дедим. У зот: «Бу на меники, на сеники», дедилар. Мен: «Бўлмаса бу менингчалик синовни бошидан кечирмаган кишига берилар», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга келиб: «Сен мендан сўраганингда, у меники эмас эди, энди эса меники бўлди, бас, у сеники», дедилар. У айтди: Шунда {Сендан ўлжалар ҳақида сўрайдилар} (Анфол 1) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Симок ибн Ҳарб ҳам Мусъаб ибн Саъддан ривоят қилган. Бу бобда Убода ибн Сомитдан (ҳам ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَدْرٍ قِيلَ لَهُ عَلَيْكَ الْعِيرَ لَيْسَ دُونَهَا شَيْءٌ قَالَ فَنَادَاهُ الْعَبَّاسُ وَهُوَ فِي وَثَاقِهِ لاَ يَصْلُحُ وَقَالَ لأَنَّ اللَّهَ وَعَدَكَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ وَقَدْ أَعْطَاكَ مَا وَعَدَكَ قَالَ ‏"‏ صَدَقْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Badrdan forigʻ boʻlganida, u zotga: «Karvonni egallang, undan boshqa hech nima yoʻq», deyildi. Shunda Abbos — u bogʻlangan holda edi — u zotni chaqirib: «Bu durust emas», dedi va: «Chunki Alloh sizga ikki toifadan birini vaʼda qilgan edi, sizga vaʼda qilganini ato etdi», dedi. U zot: «Rost aytding», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Бадрдан фориғ бўлганида, у зотга: «Карвонни эгалланг, ундан бошқа ҳеч нима йўқ», дейилди. Шунда Аббос — у боғланган ҳолда эди — у зотни чақириб: «Бу дуруст эмас», деди ва: «Чунки Аллоҳ сизга икки тоифадан бирини ваъда қилган эди, сизга ваъда қилганини ато этди», деди. У зот: «Рост айтдинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ نَظَرَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَلْفٌ وَأَصْحَابُهُ ثَلاَثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً فَاسْتَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ وَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ آتِنِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ تُعْبَدُ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زَالَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ مَادًّا يَدَيْهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ مِنْ مَنْكِبَيْهِ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَأَلْقَاهُ عَلَى مَنْكِبَيْهِ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ مُرْدِفِينَ ‏)‏ فَأَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِالْمَلاَئِكَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي زُمَيْلٍ وَأَبُو زُمَيْلٍ اسْمُهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Allohning Nabiysi ﷺ mushriklarga qaradilar — ular ming kishi edi, u zotning sahobalari esa uch yuz oʻn nechta kishi edi. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ qiblaga yuzlanib, soʻng ikki qoʻllarini koʻtardilar va Robbiga: «Allohim, menga vaʼda qilganingni ato et. Allohim, menga vaʼda qilganingni keltir. Allohim, agar islom ahlidan boʻlgan bu jamoani halok qilsang, yer yuzida (Senga) ibodat qilinmaydi», deb nido qila boshladilar. U zot qiblaga yuzlangan holda ikki qoʻllarini choʻzib Robbiga nido qilaverdilar, hatto ridolari yelkalaridan tushib ketdi. Shunda Abu Bakr kelib, ridolarini oldi va yelkalariga qaytarib qoʻydi, soʻng orqasidan u zotni quchoqlab: «Ey Allohning Nabiysi, Robbingga qilgan munojotingiz sizga kifoya. Albatta U sizga vaʼda qilganini ato etadi», dedi. Shunda Alloh: {Eslangiz, Robbingizdan madad soʻraganingizda, U: ‹Albatta, Men sizlarga ketma-ket (keladigan) ming farishta bilan madad beruvchiman›, deb (duoyingizni) ijobat qilgan edi} (Anfol 9) (oyatini) nozil qildi. Bas, Alloh ularga farishtalar bilan madad berdi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Biz uni Umarning hadisi sifatida faqat Ikrima ibn Ammorning Abu Zumayldan (qilgan) rivoyatidangina bilamiz. Abu Zumaylning ismi Simok al-Hanafiydir. Bu (voqea) Badr kuni boʻlgan edi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ мушрикларга қарадилар — улар минг киши эди, у зотнинг саҳобалари эса уч юз ўн нечта киши эди. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ қиблага юзланиб, сўнг икки қўлларини кўтардилар ва Роббига: «Аллоҳим, менга ваъда қилганингни ато эт. Аллоҳим, менга ваъда қилганингни келтир. Аллоҳим, агар ислом аҳлидан бўлган бу жамоани ҳалок қилсанг, ер юзида (Сенга) ибодат қилинмайди», деб нидо қила бошладилар. У зот қиблага юзланган ҳолда икки қўлларини чўзиб Роббига нидо қилавердилар, ҳатто ридолари елкаларидан тушиб кетди. Шунда Абу Бакр келиб, ридоларини олди ва елкаларига қайтариб қўйди, сўнг орқасидан у зотни қучоқлаб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, Роббингга қилган муножотингиз сизга кифоя. Албатта У сизга ваъда қилганини ато этади», деди. Шунда Аллоҳ: {Эслангиз, Роббингиздан мадад сўраганингизда, У: ‹Албатта, Мен сизларга кетма-кет (келадиган) минг фаришта билан мадад берувчиман›, деб (дуойингизни) ижобат қилган эди} (Анфол 9) (оятини) нозил қилди. Бас, Аллоҳ уларга фаришталар билан мадад берди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни Умарнинг ҳадиси сифатида фақат Икрима ибн Амморнинг Абу Зумайлдан (қилган) ривоятидангина биламиз. Абу Зумайлнинг исми Симок ал-Ҳанафийдир. Бу (воқеа) Бадр куни бўлган эди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ يُوسُفَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَىَّ أَمَانَيْنِ لأُمَّتِي ‏:‏ ‏(‏ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ ‏)‏ ‏(‏ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ‏)‏ إِذَا مَضَيْتُ تَرَكْتُ فِيهِمْ الاِسْتِغْفَارَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh menga ummatim uchun ikkita omonlik nozil qildi: {Sen ularning ichida ekansan, Alloh ularni azoblamas} va {ular istigʻfor aytayotgan holda Alloh ularni azoblovchi emas} (Anfol 33). Men oʻtib ketganimda, ularning orasida Qiyomat kunigacha istigʻforni qoldiraman», dedilar. Bu hadis gʻaribdir. Ismoil ibn Ibrohim ibn Muhojir hadisda zaif sanaladi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ менга умматим учун иккита омонлик нозил қилди: {Сен уларнинг ичида экансан, Аллоҳ уларни азобламас} ва {улар истиғфор айтаётган ҳолда Аллоҳ уларни азобловчи эмас} (Анфол 33). Мен ўтиб кетганимда, уларнинг орасида Қиёмат кунигача истиғфорни қолдираман», дедилар. Бу ҳадис ғарибдир. Исмоил ибн Иброҳим ибн Муҳожир ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ رَجُلٍ، لَمْ يُسَمِّهِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏:‏ ‏(‏ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْىُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ سَيَفْتَحُ لَكُمُ الأَرْضَ وَسَتُكْفَوْنَ الْمُؤْنَةَ فَلاَ يَعْجِزَنَّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَلْهُوَ بِأَسْهُمِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ رَوَاهُ أَبُو أُسَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ وَحَدِيثُ وَكِيعٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَصَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ لَمْ يُدْرِكْ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ وَقَدْ أَدْرَكَ ابْنَ عُمَرَ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbar ustida bu oyatni: {Ularga qarshi qoʻlingizdan kelgancha kuch tayyorlab qoʻyingiz} (Anfol 60) tilovat qildilar-da: «Ogoh boʻlinglar, albatta kuch — otishdir», deb (buni) uch marta (takrorladilar). «Ogoh boʻlinglar, albatta Alloh sizlarga yerni fath qilib beradi va siz oziq-ovqatdan kifoyalantirilasiz. Bas, sizlardan biringiz oʻqlari bilan mashq qilishdan ojiz qolmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Baʼzilar bu hadisni Usoma ibn Zayddan, u Solih ibn Kaysondan, u Uqba ibn Omirdan (deb) rivoyat qilganlar. Uni Abu Usoma va boshqa bir nechtasi rivoyat qilgan, ammo Vakiʼning hadisi (sahihroqdir). Solih ibn Kayson Uqba ibn Omirga yetishmagan, lekin Ibn Umarga yetishgan.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбар устида бу оятни: {Уларга қарши қўлингиздан келганча куч тайёрлаб қўйингиз} (Анфол 60) тиловат қилдилар-да: «Огоҳ бўлинглар, албатта куч — отишдир», деб (буни) уч марта (такрорладилар). «Огоҳ бўлинглар, албатта Аллоҳ сизларга ерни фатҳ қилиб беради ва сиз озиқ-овқатдан кифоялантириласиз. Бас, сизлардан бирингиз ўқлари билан машқ қилишдан ожиз қолмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Баъзилар бу ҳадисни Усома ибн Зайддан, у Солиҳ ибн Кайсондан, у Уқба ибн Омирдан (деб) ривоят қилганлар. Уни Абу Усома ва бошқа бир нечтаси ривоят қилган, аммо Вакиънинг ҳадиси (саҳиҳроқдир). Солиҳ ибн Кайсон Уқба ибн Омирга етишмаган, лекин Ибн Умарга етишган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَجِيءَ بِالأُسَارَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَقُولُونَ فِي هَؤُلاَءِ الأُسَارَى ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ قِصَّةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْفَلِتَنَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلاَّ بِفِدَاءٍ أَوْ ضَرْبِ عُنُقٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ فَإِنِّي قَدْ سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ الإِسْلاَمَ ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَمَا رَأَيْتُنِي فِي يَوْمٍ أَخْوَفَ أَنْ تَقَعَ عَلَىَّ حِجَارَةٌ مِنَ السَّمَاءِ مِنِّي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ قَالَ حَتَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ سُهَيْلَ ابْنَ بَيْضَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَنَزَلَ الْقُرْآنُ بِقَوْلِ عُمَرَ ‏:‏ ‏(‏ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَاتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Badr kuni boʻlib, asirlar keltirilganida, Rasululloh ﷺ: «Bu asirlar haqida nima deysizlar?» dedilar. (Roviy) hadisda bir qissani zikr qildi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Ulardan birortasi ham fidya (toʻlash) yoki boʻyniga zarba (urilish)siz qutulib ketmasin», dedilar. Abdulloh ibn Masʼud aytdi: Men: «Ey Allohning Rasuli, Suhayl ibn Bayzodan boshqa, chunki men uning islomni zikr qilayotganini eshitganman», dedim. (Abdulloh) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ sukut qildilar. (U) aytdi: Men oʻzimni hech bir kunda osmondan ustimga tosh tushishidan oʻsha kungidek qoʻrqqan holda koʻrmaganman. (U) aytdi: Toki Rasululloh ﷺ: «Suhayl ibn Bayzodan boshqa», dedilar. (U) aytdi: Va Qurʼon Umarning soʻziga muvofiq nozil boʻldi: {Yer yuzida (dushmanni) qattiq yengmaguncha, hech bir paygʻambar uchun asirlar (olishi) toʻgʻri kelmas} (Anfol 67), oyatlarning oxirigacha. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Ubayda ibn Abdulloh otasidan eshitmagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Бадр куни бўлиб, асирлар келтирилганида, Расулуллоҳ ﷺ: «Бу асирлар ҳақида нима дейсизлар?» дедилар. (Ровий) ҳадисда бир қиссани зикр қилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Улардан бирортаси ҳам фидя (тўлаш) ёки бўйнига зарба (урилиш)сиз қутулиб кетмасин», дедилар. Абдуллоҳ ибн Масъуд айтди: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Суҳайл ибн Байзодан бошқа, чунки мен унинг исломни зикр қилаётганини эшитганман», дедим. (Абдуллоҳ) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ сукут қилдилар. (У) айтди: Мен ўзимни ҳеч бир кунда осмондан устимга тош тушишидан ўша кунгидек қўрққан ҳолда кўрмаганман. (У) айтди: Токи Расулуллоҳ ﷺ: «Суҳайл ибн Байзодан бошқа», дедилар. (У) айтди: Ва Қуръон Умарнинг сўзига мувофиқ нозил бўлди: {Ер юзида (душманни) қаттиқ енгмагунча, ҳеч бир пайғамбар учун асирлар (олиши) тўғри келмас} (Анфол 67), оятларнинг охиригача. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Убайда ибн Абдуллоҳ отасидан эшитмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَائِدَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لأَحَدٍ سُودِ الرُّءُوسِ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانَتْ تَنْزِلُ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتَأْكُلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ فَمَنْ يَقُولُ هَذَا إِلاَّ أَبُو هُرَيْرَةَ الآنَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَقَعُوا فِي الْغَنَائِمِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ لَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏لَوْلاَ كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الأَعْمَشِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan oldin qora boshlilardan (yaʼni odam bolalaridan) hech kimga oʻljalar halol boʻlmagan edi. Osmondan olov tushib, uni yeb yuborardi», dedilar. Sulaymon al-Aʼmash aytdi: Hozir buni Abu Hurayradan boshqa kim aytadi? Bas, Badr kuni boʻlganida, (sahobalar) oʻljalar halol boʻlishidan oldin ularga (qoʻl) urdilar. Shunda Alloh taolo: {Agar Allohdan oldin (yozib qoʻyilgan) bir bitik boʻlmaganida, olgan narsangiz tufayli sizlarga ulkan azob yetgan boʻlardi} (Anfol 68) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Aʼmashning hadisi sifatida hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан олдин қора бошлилардан (яъни одам болаларидан) ҳеч кимга ўлжалар ҳалол бўлмаган эди. Осмондан олов тушиб, уни еб юборарди», дедилар. Сулаймон ал-Аъмаш айтди: Ҳозир буни Абу Ҳурайрадан бошқа ким айтади? Бас, Бадр куни бўлганида, (саҳобалар) ўлжалар ҳалол бўлишидан олдин уларга (қўл) урдилар. Шунда Аллоҳ таоло: {Агар Аллоҳдан олдин (ёзиб қўйилган) бир битик бўлмаганида, олган нарсангиз туфайли сизларга улкан азоб етган бўларди} (Анфол 68) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Аъмашнинг ҳадиси сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَسَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ مَا حَمَلَكُمْ أَنْ عَمَدْتُمْ، إِلَى الأَنْفَالِ وَهِيَ مِنَ الْمَثَانِي وَإِلَى بَرَاءَةَ وَهِيَ مِنَ الْمِئِينَ فَقَرَنْتُمْ بَيْنَهُمَا وَلَمْ تَكْتُبُوا بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَوَضَعْتُمُوهُمَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ مَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ عُثْمَانُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ تَنْزِلُ عَلَيْهِ السُّوَرُ ذَوَاتُ الْعَدَدِ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الشَّىْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ كَانَ يَكْتُبُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَإِذَا نَزَلَتْ عَلَيْهِ الآيَةُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَذِهِ الآيَةَ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَكَانَتِ الأَنْفَالُ مِنْ أَوَائِلِ مَا أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَتْ بَرَاءَةُ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ وَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهَةً بِقِصَّتِهَا فَظَنَنْتُ أَنَّهَا مِنْهَا فَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنْتُ بَيْنَهُمَا وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَوَضَعْتُهَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ عَنْ يَزِيدَ الْفَارِسِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرَ حَدِيثٍ وَيُقَالُ هُوَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ وَيَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ هُوَ يَزِيدُ بْنُ أَبَانَ الرَّقَاشِيُّ وَلَمْ يُدْرِكِ ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّمَا رَوَى عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَكِلاَهُمَا مِنَ التَّابِعِينَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ أَقْدَمُ مِنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Usmon ibn Affonga: «Anfol — masoniydan (yuz oyatdan kam suralardan) boʻla turib, Baroatni (Tavbani) esa — u miʼundan (yuz atrofidagi suralardan) boʻla turib, ikkisini qoʻshib, oralariga ‹Bismillahir-Rohmanir-Rohiym› satrini yozmasdan, ikkisini yetti uzun (sura) qatoriga qoʻyishingizga nima sabab boʻldi? Sizlarni bunga nima undadi?» dedim. Shunda Usmon aytdi: «Rasululloh ﷺning ustlariga uzoq vaqt oʻtar va u zotga sanoqli (oyatli) suralar nozil boʻlar edi. U zotga biron narsa nozil boʻlsa, yozadiganlardan birini chaqirib: ‹Bu oyatlarni falon-falon (narsa) zikr qilinadigan suraga qoʻyinglar›, derdilar. Unga bir oyat nozil boʻlsa: ‹Bu oyatni falon-falon (narsa) zikr qilinadigan suraga qoʻyinglar›, derdilar. Anfol Madinada nozil boʻlganlarning birinchilaridan edi, Baroat esa Qurʼonning oxirida nozil boʻlganlardan edi. Uning qissasi uning (Anfolning) qissasiga oʻxshash edi, shuning uchun men uni undan (Anfoldan) deb gumon qildim. Soʻng Rasululloh ﷺ vafot etdilar va bizga uning undan ekanini bayon qilmadilar. Mana shu sababdan men ikkisini qoʻshdim va oralariga ‹Bismillahir-Rohmanir-Rohiym› satrini yozmadim, hamda uni yetti uzun (sura) qatoriga qoʻydim». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Avfning Yazid al-Forisiydan, u Ibn Abbosdan (qilgan) rivoyatidangina bilamiz. Yazid al-Forisiy Ibn Abbosdan bittadan koʻp hadis rivoyat qilgan, uni Yazid ibn Hurmuz ham deyiladi. Yazid ar-Raqoshiy esa — u Yazid ibn Abon ar-Raqoshiydir — Ibn Abbosga yetishmagan, faqat Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan. Ikkalasi ham basralik tobeʼinlardandir, Yazid al-Forisiy Yazid ar-Raqoshiydan qadimroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Усмон ибн Аффонга: «Анфол — масонийдан (юз оятдан кам суралардан) бўла туриб, Бароатни (Тавбани) эса — у миъундан (юз атрофидаги суралардан) бўла туриб, иккисини қўшиб, ораларига ‹Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм› сатрини ёзмасдан, иккисини етти узун (сура) қаторига қўйишингизга нима сабаб бўлди? Сизларни бунга нима ундади?» дедим. Шунда Усмон айтди: «Расулуллоҳ ﷺнинг устларига узоқ вақт ўтар ва у зотга саноқли (оятли) суралар нозил бўлар эди. У зотга бирон нарса нозил бўлса, ёзадиганлардан бирини чақириб: ‹Бу оятларни фалон-фалон (нарса) зикр қилинадиган сурага қўйинглар›, дердилар. Унга бир оят нозил бўлса: ‹Бу оятни фалон-фалон (нарса) зикр қилинадиган сурага қўйинглар›, дердилар. Анфол Мадинада нозил бўлганларнинг биринчиларидан эди, Бароат эса Қуръоннинг охирида нозил бўлганлардан эди. Унинг қиссаси унинг (Анфолнинг) қиссасига ўхшаш эди, шунинг учун мен уни ундан (Анфолдан) деб гумон қилдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар ва бизга унинг ундан эканини баён қилмадилар. Мана шу сабабдан мен иккисини қўшдим ва ораларига ‹Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм› сатрини ёзмадим, ҳамда уни етти узун (сура) қаторига қўйдим». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Авфнинг Язид ал-Форисийдан, у Ибн Аббосдан (қилган) ривоятидангина биламиз. Язид ал-Форисий Ибн Аббосдан биттадан кўп ҳадис ривоят қилган, уни Язид ибн Ҳурмуз ҳам дейилади. Язид ар-Рақоший эса — у Язид ибн Абон ар-Рақошийдир — Ибн Аббосга етишмаган, фақат Анас ибн Моликдан ривоят қилган. Иккаласи ҳам басралик тобеъинлардандир, Язид ал-Форисий Язид ар-Рақошийдан қадимроқдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا أَبِي أَنَّهُ، شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَّرَ وَوَعَظَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ النَّاسُ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا أَلاَ لاَ يَجْنِي جَانٍ إِلاَّ عَلَى نَفْسِهِ وَلاَ يَجْنِي وَالِدٌ عَلَى وَلَدِهِ وَلاَ وَلَدٌ عَلَى وَالِدِهِ أَلاَ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ فَلَيْسَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ إِلاَّ مَا أَحَلَّ مِنْ نَفْسِهِ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ رِبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ لَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ غَيْرَ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ دَمٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ دَمُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي لَيْثٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ أَلاَ وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّمَا هُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً أَلاَ إِنَّ لَكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ فَلاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلاَ يَأْذَنَّ فِي بُيُوتِكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ أَلاَ وَإِنَّ حَقَّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو الأَحْوَصِ عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ ‏.‏

Amr ibn al-Ahvas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ bilan Vidolashuv hajida hozir boʻlganini (oʻgʻliga) soʻzlab berdi. U zot Allohga hamd aytib, Uni ulugʻladilar, eslatdilar va vaʼz qildilar, soʻng: «Qaysi kun eng hurmatli? Qaysi kun eng hurmatli? Qaysi kun eng hurmatli?» dedilar. (U) aytdi: Odamlar: «Hajji akbar kuni, ey Allohning Rasuli», dedilar. U zot: «Albatta, qonlaringiz, mollaringiz va obroʻlaringiz sizlarga shu kuningiz hurmatidek, shu yurtingizda, shu oyingizda haromdir. Ogoh boʻlinglar, jinoyatchi faqat oʻziga jinoyat qiladi, ota oʻgʻli (jinoyati) uchun, oʻgʻil otasi (jinoyati) uchun (javobgar) boʻlmaydi. Ogoh boʻlinglar, albatta musulmon musulmonning birodaridir, bas, musulmonga birodaridan biron narsa halol emas, faqat oʻzi roziligi bilan halol qilgani bundan mustasno. Ogoh boʻlinglar, johiliyatdagi har bir ribo bekor qilindi, sizlarga (faqat) mollaringizning aslidir, zulm qilmaysizlar va zulmga uchramaysizlar. Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi bundan mustasno, chunki uning hammasi bekor qilindi. Ogoh boʻlinglar, johiliyatdagi har bir qon (qasosi) bekor qilindi. Johiliyat qonlaridan men bekor qiladigan birinchi qon — Horis ibn Abdulmuttalibning qonidir; u Bani Laysda emizish uchun boqilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Ogoh boʻlinglar, ayollarga yaxshilik qilishni (bir-biringizga) tavsiya qilinglar, chunki ular sizlarning qoʻlingizdagi asirlar (kabi)dirlar; ulardan boshqa (hech) narsaga egalik qilmaysizlar, faqat ochiq-oydin bir fahsh (ish) qilsalargina (boshqacha). Agar shunday qilsalar, ularni yotoqlarda tark etinglar va ogʻritmaydigan zarb bilan uringlar. Bas, agar sizlarga itoat qilsalar, ularga (ziyon) yoʻlini izlamanglar. Ogoh boʻlinglar, albatta sizlar uchun ayollaringiz ustida haq bor, ayollaringiz uchun ham sizlar ustida haq bor. Sizlarning ayollaringiz ustidagi haqqingiz — sizlar yoqtirmaydigan kishini yotoqlaringizga yoʻlatmasliklari va sizlar yoqtirmaydigan kishiga uylaringizda izn bermasliklaridir. Ogoh boʻlinglar, ularning sizlar ustidagi haqqi — kiyim-kechaklari va taomlarida ularga yaxshilik qilishingizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Abul-Ahvas ham Shabib ibn Gʻarqadadan rivoyat qilgan.Амр ибн ал-Аҳвас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ билан Видолашув ҳажида ҳозир бўлганини (ўғлига) сўзлаб берди. У зот Аллоҳга ҳамд айтиб, Уни улуғладилар, эслатдилар ва ваъз қилдилар, сўнг: «Қайси кун энг ҳурматли? Қайси кун энг ҳурматли? Қайси кун энг ҳурматли?» дедилар. (У) айтди: Одамлар: «Ҳажжи акбар куни, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. У зот: «Албатта, қонларингиз, молларингиз ва обрўларингиз сизларга шу кунингиз ҳурматидек, шу юртингизда, шу ойингизда ҳаромдир. Огоҳ бўлинглар, жиноятчи фақат ўзига жиноят қилади, ота ўғли (жинояти) учун, ўғил отаси (жинояти) учун (жавобгар) бўлмайди. Огоҳ бўлинглар, албатта мусулмон мусулмоннинг биродаридир, бас, мусулмонга биродаридан бирон нарса ҳалол эмас, фақат ўзи розилиги билан ҳалол қилгани бундан мустасно. Огоҳ бўлинглар, жоҳилиятдаги ҳар бир рибо бекор қилинди, сизларга (фақат) молларингизнинг аслидир, зулм қилмайсизлар ва зулмга учрамайсизлар. Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибоси бундан мустасно, чунки унинг ҳаммаси бекор қилинди. Огоҳ бўлинглар, жоҳилиятдаги ҳар бир қон (қасоси) бекор қилинди. Жоҳилият қонларидан мен бекор қиладиган биринчи қон — Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қонидир; у Бани Лайсда эмизиш учун боқилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Огоҳ бўлинглар, аёлларга яхшилик қилишни (бир-бирингизга) тавсия қилинглар, чунки улар сизларнинг қўлингиздаги асирлар (каби)дирлар; улардан бошқа (ҳеч) нарсага эгалик қилмайсизлар, фақат очиқ-ойдин бир фаҳш (иш) қилсаларгина (бошқача). Агар шундай қилсалар, уларни ётоқларда тарк этинглар ва оғритмайдиган зарб билан уринглар. Бас, агар сизларга итоат қилсалар, уларга (зиён) йўлини изламанглар. Огоҳ бўлинглар, албатта сизлар учун аёлларингиз устида ҳақ бор, аёлларингиз учун ҳам сизлар устида ҳақ бор. Сизларнинг аёлларингиз устидаги ҳаққингиз — сизлар ёқтирмайдиган кишини ётоқларингизга йўлатмасликлари ва сизлар ёқтирмайдиган кишига уйларингизда изн бермасликларидир. Огоҳ бўлинглар, уларнинг сизлар устидаги ҳаққи — кийим-кечаклари ва таомларида уларга яхшилик қилишингиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Абул-Аҳвас ҳам Шабиб ибн Ғарқададан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ يَوْمِ الْحَجِّ الأَكْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ يَوْمُ النَّحْرِ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺdan hajji akbar kuni haqida soʻradim. Shunda u zot: «Nahr (qurbonlik) kunidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан ҳажжи акбар куни ҳақида сўрадим. Шунда у зот: «Наҳр (қурбонлик) кунидир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ لأَنَّهُ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Hajji akbar kuni — nahr (qurbonlik) kunidir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Muhammad ibn Ishoqning hadisidan koʻra sahihroqdir, chunki bu hadis bir necha yoʻl bilan Abu Ishoqdan, u Horisdan, u Alidan mavquf (Alining oʻz soʻzi) sifatida rivoyat qilingan. Biz Muhammad ibn Ishoqdan rivoyat qilingandan boshqa hech kimning uni marfuʼ (Paygʻambarga nisbat berilgan) qilib rivoyat qilganini bilmaymiz. Shuʼba ham bu hadisni Abu Ishoqdan, u Abdulloh ibn Murradan, u Horisdan, u Alidan mavquf sifatida rivoyat qilgan.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ҳажжи акбар куни — наҳр (қурбонлик) кунидир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир, чунки бу ҳадис бир неча йўл билан Абу Ишоқдан, у Ҳорисдан, у Алидан мавқуф (Алининг ўз сўзи) сифатида ривоят қилинган. Биз Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилингандан бошқа ҳеч кимнинг уни марфуъ (Пайғамбарга нисбат берилган) қилиб ривоят қилганини билмаймиз. Шуъба ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Муррадан, у Ҳорисдан, у Алидан мавқуф сифатида ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَرَاءَةَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يُبَلِّغَ هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ فَدَعَا عَلِيًّا فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Baroat (surasini) Abu Bakr bilan joʻnatdilar, soʻng uni chaqirib: «Buni mening ahli baytimdan boʻlgan bir kishidan boshqasining yetkazishi durust emas», dedilar. Soʻng Alini chaqirib, uni unga berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anas ibn Molikning hadisidan hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Бароат (сурасини) Абу Бакр билан жўнатдилар, сўнг уни чақириб: «Буни менинг аҳли байтимдан бўлган бир кишидан бошқасининг етказиши дуруст эмас», дедилар. Сўнг Алини чақириб, уни унга бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анас ибн Моликнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ عَلِيًّا فَبَيْنَا أَبُو بَكْرٍ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذْ سَمِعَ رُغَاءَ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَصْوَاءَ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَزِعًا فَظَنَّ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ عَلِيٌّ فَدَفَعَ إِلَيْهِ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ فَانْطَلَقَا فَحَجَّا فَقَامَ عَلِيٌّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فَنَادَى ذِمَّةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بَرِيئَةٌ مِنْ كُلِّ مُشْرِكٍ فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَلاَ يَحُجَّنَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفَنَّ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَكَانَ عَلِيٌّ يُنَادِي فَإِذَا عَيِيَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَنَادَى بِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abu Bakrni joʻnatib, unga ushbu kalimalarni eʼlon qilishni buyurdilar, soʻng uning ortidan Alini ham joʻnatdilar. Abu Bakr yoʻlning bir joyida ketayotib, Rasululloh ﷺning Qasvo (nomli) tuyasining boʻkirganini eshitib qoldi-da, qoʻrqib chiqdi va uni Rasululloh ﷺdir deb oʻyladi. Qarasa, u Ali ekan. (Ali) unga Rasululloh ﷺning maktubini topshirib, Aliga ushbu kalimalarni eʼlon qilishni buyurganlarini aytdi. Soʻng ikkovlari yoʻlga chiqib, haj qildilar. Ali tashriq kunlari turib: «Allohning va Uning Rasulining zimmasi har bir mushrikdan poktir. Yer yuzida toʻrt oy yuringlar. Bu yildan keyin biror mushrik haj qilmasin, biror yalangʻoch (kishi) Baytni tavof qilmasin va Jannatga moʻmindan boshqa hech kim kirmaydi», deb nido qildi. Ali nido qilar, charchaganda esa Abu Bakr turib uni nido qilardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Abbosning hadisidan, shu yoʻl jihatidan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абу Бакрни жўнатиб, унга ушбу калималарни эълон қилишни буюрдилар, сўнг унинг ортидан Алини ҳам жўнатдилар. Абу Бакр йўлнинг бир жойида кетаётиб, Расулуллоҳ ﷺнинг Қасво (номли) туясининг бўкирганини эшитиб қолди-да, қўрқиб чиқди ва уни Расулуллоҳ ﷺдир деб ўйлади. Қараса, у Али экан. (Али) унга Расулуллоҳ ﷺнинг мактубини топшириб, Алига ушбу калималарни эълон қилишни буюрганларини айтди. Сўнг икковлари йўлга чиқиб, ҳаж қилдилар. Али ташриқ кунлари туриб: «Аллоҳнинг ва Унинг Расулининг зиммаси ҳар бир мушрикдан поктир. Ер юзида тўрт ой юринглар. Бу йилдан кейин бирор мушрик ҳаж қилмасин, бирор яланғоч (киши) Байтни тавоф қилмасин ва Жаннатга мўминдан бошқа ҳеч ким кирмайди», деб нидо қилди. Али нидо қилар, чарчаганда эса Абу Бакр туриб уни нидо қиларди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Аббоснинг ҳадисидан, шу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا بِأَىِّ شَيْءٍ بُعِثْتَ فِي الْحَجَّةِ قَالَ بُعِثْتُ بِأَرْبَعٍ أَنْ لاَ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَمَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ فَهُوَ إِلَى مُدَّتِهِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَهْدٌ فَأَجَلُهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ نَفْسٌ مُؤْمِنَةٌ وَلاَ يَجْتَمِعُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أُثَيْعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، كِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ يُقَالُ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أُثَيْعٍ، وَعَنِ ابْنِ يُثَيْعٍ، وَالصَّحِيحُ، هُوَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْعٍ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدٍ، غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ فَوَهِمَ فِيهِ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْلٍ وَلاَ يُتَابَعُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz undan: «Sen hajda qaysi narsa bilan joʻnatilgan eding?» deb soʻradik. U: «Men toʻrt (narsa) bilan joʻnatilgan edim: biror yalangʻoch (kishi) Baytni tavof qilmasin; kim bilan Nabiy ﷺ oʻrtasida ahd (kelishuv) boʻlsa, u oʻz muddatigacha (amal qiladi); kimning ahdi boʻlmasa, uning muddati toʻrt oydir; Jannatga moʻmin jondan boshqa hech kim kirmaydi; mushriklar bilan musulmonlar bu yillaridan keyin (hajda) bir joyga jam boʻlmaydilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu Sufyon ibn Uyaynaning Abu Ishoqdan (qilgan) hadisidir. As-Savriy uni Abu Ishoqdan, u oʻz ulfatlaridan birortasidan, u Alidan rivoyat qilgan. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat bor). Bu boradagi ismda Zayd ibn Usayʼ deyish toʻgʻridir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз ундан: «Сен ҳажда қайси нарса билан жўнатилган эдинг?» деб сўрадик. У: «Мен тўрт (нарса) билан жўнатилган эдим: бирор яланғоч (киши) Байтни тавоф қилмасин; ким билан Набий ﷺ ўртасида аҳд (келишув) бўлса, у ўз муддатигача (амал қилади); кимнинг аҳди бўлмаса, унинг муддати тўрт ойдир; Жаннатга мўмин жондан бошқа ҳеч ким кирмайди; мушриклар билан мусулмонлар бу йилларидан кейин (ҳажда) бир жойга жам бўлмайдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу Суфён ибн Уяйнанинг Абу Ишоқдан (қилган) ҳадисидир. Ас-Саврий уни Абу Ишоқдан, у ўз улфатларидан бирортасидан, у Алидан ривоят қилган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят бор). Бу борадаги исмда Зайд ибн Усайъ дейиш тўғридир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالإِيمَانِ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ‏)‏ ‏.‏ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْهَيْثَمِ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدٍ الْعُتْوَارِيُّ وَكَانَ يَتِيمًا فِي حَجْرِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishini masjidga (qatnashni) odat qilganini koʻrsangiz, uning iymoniga guvohlik beringlar. Alloh taolo: {Albatta, Allohning masjidlarini Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan kishilar obod qiladi} (Tavba 18) degan», dedilar. Boshqa bir rivoyatda Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash, faqat «masjidni nazorat qiladi (yetacahadul masjid)» degan (lafz bilan rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Haysamning ismi Sulaymon ibn Amr ibn Abd al-Utvoriydir, u Abu Said al-Xudriyning tarbiyasidagi yetim edi.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир кишини масжидга (қатнашни) одат қилганини кўрсангиз, унинг иймонига гувоҳлик беринглар. Аллоҳ таоло: {Албатта, Аллоҳнинг масжидларини Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган кишилар обод қилади} (Тавба 18) деган», дедилар. Бошқа бир ривоятда Абу Саиддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш, фақат «масжидни назорат қилади (етасаҳадул масжид)» деган (лафз билан ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Ҳайсамнинг исми Сулаймон ибн Амр ибн Абд ал-Утворийдир, у Абу Саид ал-Худрийнинг тарбиясидаги етим эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ ‏)‏ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ أُنْزِلَ فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مَا أُنْزِلَ ‏.‏ لَوْ عَلِمْنَا أَىُّ الْمَالِ خَيْرٌ فَنَتَّخِذَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَفْضَلُهُ لِسَانٌ ذَاكِرٌ وَقَلْبٌ شَاكِرٌ وَزَوْجَةٌ مُؤْمِنَةٌ تُعِينُهُ عَلَى إِيمَانِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَقُلْتَ لَهُ سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ سَمِعَ مِنْ ثَوْبَانَ فَقَالَ لاَ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ مِمَّنْ سَمِعَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَ مِنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَذَكَرَ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Oltin va kumushni xazina qiladiganlar…} (Tavba 34) (oyati) nozil boʻlganda, biz Nabiy ﷺ bilan sayohatlaridan birida edik. Uning ashoblaridan baʼzilari: «Oltin va kumush haqida nozil boʻladigan narsa nozil boʻldi. Qaysi mol yaxshiroqligini bilsak, uni egallar edik», dedi. Shunda u zot: «Uning eng afzali — zikr qiluvchi til, shukr qiluvchi qalb va iymonida unga yordam beradigan moʻmina xotindir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Men Muhammad ibn Ismoildan: «Solim ibn Abul-Jaʼd Savbondan eshitganmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq», dedi. Men unga: «U Nabiy ﷺning ashoblaridan kimdan eshitgan?» dedim. U: «U Jobir ibn Abdulloh va Anas ibn Molikdan eshitgan», dedi va Nabiy ﷺning ashoblaridan boshqa bir nechtasini zikr qildi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Олтин ва кумушни хазина қиладиганлар…} (Тавба 34) (ояти) нозил бўлганда, биз Набий ﷺ билан саёҳатларидан бирида эдик. Унинг ашобларидан баъзилари: «Олтин ва кумуш ҳақида нозил бўладиган нарса нозил бўлди. Қайси мол яхшироқлигини билсак, уни эгаллар эдик», деди. Шунда у зот: «Унинг энг афзали — зикр қилувчи тил, шукр қилувчи қалб ва иймонида унга ёрдам берадиган мўмина хотиндир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан: «Солим ибн Абул-Жаъд Савбондан эшитганми?» деб сўрадим. У: «Йўқ», деди. Мен унга: «У Набий ﷺнинг ашобларидан кимдан эшитган?» дедим. У: «У Жобир ибн Абдуллоҳ ва Анас ибн Моликдан эшитган», деди ва Набий ﷺнинг ашобларидан бошқа бир нечтасини зикр қилди.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ غُطَيْفِ بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَدِيُّ اطْرَحْ عَنْكَ هَذَا الْوَثَنَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةََ ‏:‏ ‏(‏ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْبُدُونَهُمْ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏ وَغُطَيْفُ بْنُ أَعْيَنَ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men boʻynimda oltindan xoch (salib) boʻlgan holda Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. Shunda u zot: «Ey Adiy, oʻzingdan bu butni tashla!» dedilar. Men u zotning Baroat surasidan: {Ular oʻz ahbor (ulamolari) va ruhbon (rohiblari)ni Allohdan oʻzga robblar qilib oldilar} (Tavba 31) (oyatini) oʻqiyotganlarini eshitdim. U zot: «Darhaqiqat, ular ularga ibodat qilmas edilar, lekin (ulamolari) ularga bir narsani halol qilsalar, uni halol deb bilar, bir narsani harom qilsalar, uni harom deb bilar edilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Abdussalom ibn Harbning hadisidan bilamiz. Gʻutayf ibn Aʼyan hadisda mashhur (kishi) emas.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бўйнимда олтиндан хоч (салиб) бўлган ҳолда Набий ﷺ ҳузурларига келдим. Шунда у зот: «Эй Адий, ўзингдан бу бутни ташла!» дедилар. Мен у зотнинг Бароат сурасидан: {Улар ўз аҳбор (уламолари) ва руҳбон (роҳиблари)ни Аллоҳдан ўзга робблар қилиб олдилар} (Тавба 31) (оятини) ўқиётганларини эшитдим. У зот: «Дарҳақиқат, улар уларга ибодат қилмас эдилар, лекин (уламолари) уларга бир нарсани ҳалол қилсалар, уни ҳалол деб билар, бир нарсани ҳаром қилсалар, уни ҳаром деб билар эдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абдуссалом ибн Ҳарбнинг ҳадисидан биламиз. Ғутайф ибн Аъян ҳадисда машҳур (киши) эмас.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، حَدَّثَهُ قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ فِي الْغَارِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ يَنْظُرُ إِلَى قَدَمَيْهِ لأَبْصَرَنَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ! مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا؟ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ تَفَرَّدَ بِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هَمَّامٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz gʻorda boʻlgan paytimizda men Nabiy ﷺga: «Agar ulardan biri oyoqlari (ostiga) qarasa, oyoqlari ostida bizni koʻrib qolar edi», dedim. Shunda u zot: «Ey Abu Bakr! Uchinchisi Alloh boʻlgan ikki (kishi) haqida nima deb oʻylaysan?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, u faqat Hammomning hadisidan bilinadi, u bu (rivoyatda) yagona qolgan. Bu hadisni Habbon ibn Hilol va boshqa bir nechtasi Hammomdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз ғорда бўлган пайтимизда мен Набий ﷺга: «Агар улардан бири оёқлари (остига) қараса, оёқлари остида бизни кўриб қолар эди», дедим. Шунда у зот: «Эй Абу Бакр! Учинчиси Аллоҳ бўлган икки (киши) ҳақида нима деб ўйлайсан?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, у фақат Ҳаммомнинг ҳадисидан билинади, у бу (ривоятда) ягона қолган. Бу ҳадисни Ҳаббон ибн Ҳилол ва бошқа бир нечтаси Ҳаммомдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ دُعِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلصَّلاَةِ عَلَيْهِ فَقَامَ إِلَيْهِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِ يُرِيدُ الصَّلاَةَ تَحَوَّلْتُ حَتَّى قُمْتُ فِي صَدْرِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَلَى عَدُوِّ اللَّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ الْقَائِلِ يَوْمَ كَذَا كَذَا وَكَذَا يَعُدُّ أَيَّامَهُ ‏.‏ قَالَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَبَسَّمُ حَتَّى إِذَا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ ‏.‏ إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ قَدْ قِيلَ لِي ‏:‏ ‏(‏ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ‏)‏ لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي لَوْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ غُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ وَمَشَى مَعَهُ فَقَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى فُرِغَ مِنْهُ قَالَ فَعَجَبٌ لِي وَجُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ فَوَاللَّهِ مَا كَانَ إِلاَّ يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتْ هَاتَانِ الآيَتَانِ ‏:‏ ‏(‏وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ فَمَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَهُ عَلَى مُنَافِقٍ وَلاَ قَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobning shunday deyayotganini eshitdim: Abdulloh ibn Ubayy vafot etganda, Rasululloh ﷺ uning (janoza) namozini oʻqishga chaqirildilar. U zot uning oldiga turdilar. U zot uning ustiga turib, namoz oʻqimoqchi boʻlganlarida, men oʻgirilib, u zotning koʻksi roʻparasiga turib oldim-da: «Ey Allohning Rasuli, Allohning dushmani Abdulloh ibn Ubayygami? Falon kuni shunday, falon kuni bunday degan (kishi)gami?» deb uning (yomon) kunlarini sanadim. Rasululloh ﷺ tabassum qilib turardilar. Men u zotga koʻp (gapirgach), u zot: «Mendan orqada tur, ey Umar! Men ixtiyorga qoʻyildim, men (afv yoʻlini) ixtiyor qildim. Menga: {Ular uchun magʻfirat soʻrasang ham, soʻramasang ham (barobardir). Ular uchun yetmish marta magʻfirat soʻrasang ham, Alloh ularni magʻfirat qilmaydi} (Tavba 80) deyildi. Agar yetmishdan oshirsam, u magʻfirat qilinishini bilganimda, oshirgan boʻlardim», dedilar. Soʻng u zot uning ustiga namoz oʻqidilar va u bilan birga yurib, qabri ustida turdilar, toki undan forigʻ boʻlguncha. (Umar) aytdi: Mening Rasululloh ﷺga qilgan jasoratimdan taajjublanaman, holbuki Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir. Vallohi, koʻp oʻtmay ushbu ikki oyat nozil boʻldi: {Ulardan vafot etgan birortasiga hech qachon (janoza) namozini oʻqima va qabri ustida turma} (Tavba 84). Shundan keyin Rasululloh ﷺ vafot etgunlariga qadar biror munofiqqa namoz oʻqimadilar va qabri ustida turmadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деяётганини эшитдим: Абдуллоҳ ибн Убайй вафот этганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг (жаноза) намозини ўқишга чақирилдилар. У зот унинг олдига турдилар. У зот унинг устига туриб, намоз ўқимоқчи бўлганларида, мен ўгирилиб, у зотнинг кўкси рўпарасига туриб олдим-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳнинг душмани Абдуллоҳ ибн Убаййгами? Фалон куни шундай, фалон куни бундай деган (киши)гами?» деб унинг (ёмон) кунларини санадим. Расулуллоҳ ﷺ табассум қилиб турардилар. Мен у зотга кўп (гапиргач), у зот: «Мендан орқада тур, эй Умар! Мен ихтиёрга қўйилдим, мен (афв йўлини) ихтиёр қилдим. Менга: {Улар учун мағфират сўрасанг ҳам, сўрамасанг ҳам (баробардир). Улар учун етмиш марта мағфират сўрасанг ҳам, Аллоҳ уларни мағфират қилмайди} (Тавба 80) дейилди. Агар етмишдан оширсам, у мағфират қилинишини билганимда, оширган бўлардим», дедилар. Сўнг у зот унинг устига намоз ўқидилар ва у билан бирга юриб, қабри устида турдилар, токи ундан фориғ бўлгунча. (Умар) айтди: Менинг Расулуллоҳ ﷺга қилган жасоратимдан таажжубланаман, ҳолбуки Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир. Валлоҳи, кўп ўтмай ушбу икки оят нозил бўлди: {Улардан вафот этган бирортасига ҳеч қачон (жаноза) намозини ўқима ва қабри устида турма} (Тавба 84). Шундан кейин Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларига қадар бирор мунофиққа намоз ўқимадилар ва қабри устида турмадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ مَاتَ أَبُوهُ فَقَالَ أَعْطِنِي قَمِيصَكَ أُكَفِّنْهُ فِيهِ وَصَلِّ عَلَيْهِ وَاسْتَغْفِرْ لَهُ ‏.‏ فَأَعْطَاهُ قَمِيصَهُ وَقَالَ ‏"‏ إِذَا فَرَغْتُمْ فَآذِنُونِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ جَذَبَهُ عُمَرُ وَقَالَ أَلَيْسَ قَدْ نَهَى اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا بَيْنَ خِيرَتَيْنِ ‏:‏ ‏(‏اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ‏)‏ فَتَرَكَ الصَّلاَةَ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Abdulloh ibn Ubayy otasi vafot etganda Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Menga koʻylagingizni bering, uni unga kafan qilay; unga (janoza) namozini oʻqing va uning uchun magʻfirat soʻrang», dedi. U zot unga koʻylaklarini berib: «(Tayyorlashdan) forigʻ boʻlganingizda menga xabar beringlar», dedilar. U zot namoz oʻqimoqchi boʻlganlarida, Umar u zotni tortib: «Alloh munofiqlarga namoz oʻqishingizdan qaytarmaganmidi?» dedi. Shunda u zot: «Men ikki ixtiyor oʻrtasidaman: {Ular uchun magʻfirat soʻrasang ham, soʻramasang ham (barobardir)} (Tavba 80)», dedilar va unga namoz oʻqidilar. Shunda Alloh: {Ulardan vafot etgan birortasiga hech qachon (janoza) namozini oʻqima va qabri ustida turma} (Tavba 84) (oyatini) nozil qildi. Soʻng u zot ularga namoz oʻqishni tark etdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Убайй отаси вафот этганда Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Менга кўйлагингизни беринг, уни унга кафан қилай; унга (жаноза) намозини ўқинг ва унинг учун мағфират сўранг», деди. У зот унга кўйлакларини бериб: «(Тайёрлашдан) фориғ бўлганингизда менга хабар беринглар», дедилар. У зот намоз ўқимоқчи бўлганларида, Умар у зотни тортиб: «Аллоҳ мунофиқларга намоз ўқишингиздан қайтармаганмиди?» деди. Шунда у зот: «Мен икки ихтиёр ўртасидаман: {Улар учун мағфират сўрасанг ҳам, сўрамасанг ҳам (баробардир)} (Тавба 80)», дедилар ва унга намоз ўқидилар. Шунда Аллоҳ: {Улардан вафот этган бирортасига ҳеч қачон (жаноза) намозини ўқима ва қабри устида турма} (Тавба 84) (оятини) нозил қилди. Сўнг у зот уларга намоз ўқишни тарк этдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ تَمَارَى رَجُلاَنِ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ فَقَالَ رَجُلٌ هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءَ وَقَالَ الآخَرُ هُوَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ مَسْجِدِي هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ أُنَيْسُ بْنُ أَبِي يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ رضى الله عنه ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ikki kishi {Birinchi kundan taqvo asosida bunyod etilgan masjid} (Tavba 108) haqida bahslashib qoldi. Bir kishi: «U Qubo masjididir», dedi, ikkinchisi esa: «U Rasululloh ﷺning masjididir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U mening mana shu masjidimdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Imron ibn Abu Anasning hadisidan hasan sahih gʻaribdir. Bu (hadis) Abu Saiddan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Unays ibn Abu Yahyo otasidan, u Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilgan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Икки киши {Биринчи кундан тақво асосида бунёд этилган масжид} (Тавба 108) ҳақида баҳслашиб қолди. Бир киши: «У Қубо масжидидир», деди, иккинчиси эса: «У Расулуллоҳ ﷺнинг масжидидир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У менинг мана шу масжидимдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Имрон ибн Абу Анаснинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу (ҳадис) Абу Саиддан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Унайс ибн Абу Яҳё отасидан, у Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي أَهْلِ قُبَاء ‏:‏ ‏(‏فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِيهِمْ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ushbu oyat Qubo ahli haqida nozil boʻldi: {Unda poklanishni sevadigan kishilar bordir. Alloh esa poklanuvchilarni sevadi} (Tavba 108)», dedilar. (Abu Hurayra) aytdi: Ular suv bilan tahorat qilar (istinjo qilar) edilar, shunda ushbu oyat ular haqida nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻl jihatidan gʻaribdir. Bu bobda Abu Ayyub, Anas ibn Molik va Muhammad ibn Abdulloh ibn Salomdan ham (rivoyat bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ушбу оят Қубо аҳли ҳақида нозил бўлди: {Унда покланишни севадиган кишилар бордир. Аллоҳ эса покланувчиларни севади} (Тавба 108)», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтди: Улар сув билан таҳорат қилар (истинжо қилар) эдилар, шунда ушбу оят улар ҳақида нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ғарибдир. Бу бобда Абу Айюб, Анас ибн Молик ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Саломдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، كُوفِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، يَسْتَغْفِرُ لأَبَوَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ فَقُلْتُ لَهُ أَتَسْتَغْفِرُ لأَبَوَيْكَ وَهُمَا مُشْرِكَانِ ‏.‏ فَقَالَ أَوَلَيْسَ اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ وَهُوَ مُشْرِكٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bir kishining mushrik boʻlgan ota-onasi uchun magʻfirat soʻrayotganini eshitdim-da, unga: «Sen ota-onang mushrik boʻla turib, ular uchun magʻfirat soʻraysanmi?» dedim. U: «Ibrohim otasi mushrik boʻla turib, uning uchun magʻfirat soʻramaganmidi?» dedi. Men buni Nabiy ﷺga aytdim, shunda: {Nabiyga ham, iymon keltirgan kishilarga ham mushriklar uchun magʻfirat soʻrashlari (joiz) boʻlmagan} (Tavba 113) (oyati) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu bobda Said ibn Musayyabdan, u otasidan (rivoyat) ham bordir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бир кишининг мушрик бўлган ота-онаси учун мағфират сўраётганини эшитдим-да, унга: «Сен ота-онанг мушрик бўла туриб, улар учун мағфират сўрайсанми?» дедим. У: «Иброҳим отаси мушрик бўла туриб, унинг учун мағфират сўрамаганмиди?» деди. Мен буни Набий ﷺга айтдим, шунда: {Набийга ҳам, иймон келтирган кишиларга ҳам мушриклар учун мағфират сўрашлари (жоиз) бўлмаган} (Тавба 113) (ояти) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Саид ибн Мусайябдан, у отасидан (ривоят) ҳам бордир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ إِلاَّ بَدْرًا وَلَمْ يُعَاتِبِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْ بَدْرٍ إِنَّمَا خَرَجَ يُرِيدُ الْعِيرَ فَخَرَجَتْ قُرَيْشٌ مُغْوِثِينَ لِعِيرِهِمْ فَالْتَقَوْا عَنْ غَيْرِ مَوْعِدٍ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَلَعَمْرِي إِنَّ أَشْرَفَ مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ لَبَدْرٌ وَمَا أُحِبُّ أَنِّي كُنْتُ شَهِدْتُهَا مَكَانَ بَيْعَتِي لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حَيْثُ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ ثُمَّ لَمْ أَتَخَلَّفْ بَعْدُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ وَهِيَ آخِرُ غَزْوَةٍ غَزَاهَا وَآذَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالرَّحِيلِ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ الْمُسْلِمُونَ وَهُوَ يَسْتَنِيرُ كَاسْتِنَارَةِ الْقَمَرِ وَكَانَ إِذَا سُرَّ بِالأَمْرِ اسْتَنَارَ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ أَبْشِرْ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ بِخَيْرِ يَوْمٍ أَتَى عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِكَ قَالَ ‏"‏ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ ‏:‏ ‏(‏ لَقََدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ ‏)‏ حَتَّى بَلَغََّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ‏)‏ قَالَ وَفِينَا أُنْزِلَتْ أَيْضًا ‏:‏ ‏(‏ اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا وَأَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ قَالَ فَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ نِعْمَةً بَعْدَ الإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ صَدَقْتُهُ أَنَا وَصَاحِبَاىَ لاَ نَكُونُ كَذَبْنَا فَهَلَكْنَا كَمَا هَلَكُوا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ لاَ يَكُونَ اللَّهُ أَبْلَى أَحَدًا فِي الصِّدْقِ مِثْلَ الَّذِي أَبْلاَنِي مَا تَعَمَّدْتُ لِكَذِبَةٍ بَعْدُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثُ بِخِلاَفِ هَذَا الإِسْنَادِ وَقَدْ قِيلَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَمِّهِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ كَعْبٍ وَقَدْ قِيلَ غَيْرُ هَذَا وَرَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ qatnashgan birorta gʻazotdan, Badr (gʻazoti)dan tashqari, Tabuk gʻazotigacha orqada qolmaganman. Nabiy ﷺ Badrdan orqada qolgan hech kimni koyimagan edilar, chunki u zot faqat (savdo) korvonini koʻzlab chiqgan edilar. Quraysh esa korvoniga madad berish uchun chiqdi-da, ular Alloh azza va jalla aytganidek, vaʼdalashmagan holda uchrashib qoldilar. Hayotim bilan qasam, albatta Rasululloh ﷺning eng sharafli manzaralari odamlar oʻrtasida Badr edi, lekin men islom uzra ahd-paymon qilgan Aqaba kechasidagi bayatim oʻrniga uni (Badrni) koʻrishni yoqtirmas edim. Soʻng men Tabuk gʻazotigacha Nabiy ﷺdan orqada qolmadim — u (Tabuk) u zot qatnashgan soʻnggi gʻazot edi. Nabiy ﷺ koʻchib ketishga (chiqishga) eʼlon qildilar. — (rovi) hadisni uzun qilib zikr qildi — (Kaʼb) aytdi: Men Nabiy ﷺ huzuriga bordim, qarasam, u zot masjidda oʻtirgan, atroflarida musulmonlar bor, u zot oydek nur sochib turar edilar. U zot bir ishdan xursand boʻlganlarida nur sochar edilar. Men kelib, u zotning oldlarida oʻtirdim. U zot: «Suyunchi, ey Kaʼb ibn Molik, onang seni tugʻgan kundan beri senga kelgan eng yaxshi kun bilan!» dedilar. Men: «Ey Allohning Nabiysi, bu Alloh huzuridanmi yoki siz huzuringizdanmi?» dedim. U zot: «Yoʻq, Alloh huzuridandir», dedilar. Soʻng ushbu oyatlarni tilovat qildilar: {Darhaqiqat, Alloh Nabiyni va qiyin paytda unga ergashgan muhojir hamda ansorlarni (magʻfirat bilan) tavbalarini qabul qildi…} «…Alloh tavbalarni qabul qilguvchi, rahmli (zotdir)» (Tavba 117) (oyatiga qadar). (Kaʼb) aytdi: Bizning haqimizda yana: {Allohdan qoʻrqing va sodiqlar bilan birga boʻling} (Tavba 119) (oyati) ham nozil boʻldi. Men: «Ey Allohning Nabiysi, mening tavbamdan (biri shuki), faqat rost gapiraman va molimning hammasini Allohga hamda Uning Rasuliga sadaqa qilib chiqip tashlayman», dedim. Shunda Nabiy ﷺ: «Molingning baʼzisini oʻzinga saqla, bu sen uchun yaxshiroqdir», dedilar. Men: «Unda men Xaybardagi ulushimni saqlab qolaman», dedim. (Kaʼb) aytdi: Alloh menga islomdan keyin nafsimda Rasululloh ﷺga rost gapirganimdan — men va ikki ulfatim rost gaplaganimizdan — koʻra ulugʻrak neʼmat ato etmagan. Biz yolgon gapirib, ular halok boʻlganidek halok boʻlmadik. Men Alloh hech kimni rostgoʻylikda menni sinalganidek sinalmagan boʻlishini umid qilaman. Men shundan keyin ataylab yolgon gapirmadim va Alloh menni qolgan (umrim)da (shunda) saqlashini umid qilaman. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu isnoddan boshqa yoʻl bilan ham az-Zuhriydan rivoyat qilingan.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ қатнашган бирорта ғазотдан, Бадр (ғазоти)дан ташқари, Табук ғазотигача орқада қолмаганман. Набий ﷺ Бадрдан орқада қолган ҳеч кимни койимаган эдилар, чунки у зот фақат (савдо) корвонини кўзлаб чиқган эдилар. Қурайш эса корвонига мадад бериш учун чиқди-да, улар Аллоҳ азза ва жалла айтганидек, ваъдалашмаган ҳолда учрашиб қолдилар. Ҳаётим билан қасам, албатта Расулуллоҳ ﷺнинг энг шарафли манзаралари одамлар ўртасида Бадр эди, лекин мен ислом узра аҳд-паймон қилган Ақаба кечасидаги баятим ўрнига уни (Бадрни) кўришни ёқтирмас эдим. Сўнг мен Табук ғазотигача Набий ﷺдан орқада қолмадим — у (Табук) у зот қатнашган сўнгги ғазот эди. Набий ﷺ кўчиб кетишга (чиқишга) эълон қилдилар. — (рови) ҳадисни узун қилиб зикр қилди — (Каъб) айтди: Мен Набий ﷺ ҳузурига бордим, қарасам, у зот масжидда ўтирган, атрофларида мусулмонлар бор, у зот ойдек нур сочиб турар эдилар. У зот бир ишдан хурсанд бўлганларида нур сочар эдилар. Мен келиб, у зотнинг олдларида ўтирдим. У зот: «Суюнчи, эй Каъб ибн Молик, онанг сени туғган кундан бери сенга келган энг яхши кун билан!» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийси, бу Аллоҳ ҳузуриданми ёки сиз ҳузурингизданми?» дедим. У зот: «Йўқ, Аллоҳ ҳузуридандир», дедилар. Сўнг ушбу оятларни тиловат қилдилар: {Дарҳақиқат, Аллоҳ Набийни ва қийин пайтда унга эргашган муҳожир ҳамда ансорларни (мағфират билан) тавбаларини қабул қилди…} «…Аллоҳ тавбаларни қабул қилгувчи, раҳмли (зотдир)» (Тавба 117) (оятига қадар). (Каъб) айтди: Бизнинг ҳақимизда яна: {Аллоҳдан қўрқинг ва содиқлар билан бирга бўлинг} (Тавба 119) (ояти) ҳам нозил бўлди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийси, менинг тавбамдан (бири шуки), фақат рост гапираман ва молимнинг ҳаммасини Аллоҳга ҳамда Унинг Расулига садақа қилиб чиқип ташлайман», дедим. Шунда Набий ﷺ: «Молингнинг баъзисини ўзинга сақла, бу сен учун яхшироқдир», дедилар. Мен: «Унда мен Хайбардаги улушимни сақлаб қоламан», дедим. (Каъб) айтди: Аллоҳ менга исломдан кейин нафсимда Расулуллоҳ ﷺга рост гапирганимдан — мен ва икки улфатим рост гаплаганимиздан — кўра улуғрак неъмат ато этмаган. Биз ёлгон гапириб, улар ҳалок бўлганидек ҳалок бўлмадик. Мен Аллоҳ ҳеч кимни ростгўйликда менни синалганидек синалмаган бўлишини умид қиламан. Мен шундан кейин атайлаб ёлгон гапирмадим ва Аллоҳ менни қолган (умрим)да (шунда) сақлашини умид қиламан. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу исноддан бошқа йўл билан ҳам аз-Зуҳрийдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ ‏:‏ ‏(‏ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr as-Siddiq Yamoma ahli halok boʻlgan kunda menga kishi yubordi. Qarasam, uning huzurida Umar ibn al-Xattob bor edi. (Abu Bakr) dedi: «Umar ibn al-Xattob huzurimga keldi-da: ‹Yamoma kunida Qurʼon qorilari orasida qatl koʻp boʻldi, men barcha joylarda qorilarni qatl qamrab olishidan, natijada koʻp Qurʼon yoʻqolib ketishidan qoʻrqaman. Men Qurʼonni jamlashga buyurishingni maʼqul koʻraman›, dedi». Abu Bakr Umarga: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedi. Umar: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. U shu haqda menga (yaʼni Abu Bakrga) qaytaravergach, nihoyat Alloh Umarning koʻksini ochib qoʻygan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi va men ham u koʻrgan narsani koʻrdim. Zayd aytadi: Abu Bakr (menga): «Sen aqlli yigitsan, biz seni gumon qilmaymiz, sen Rasululloh ﷺga vahiy bitar eding. Bas, Qurʼonni izlab jamla», dedi. (Zayd) aytadi: Vallohi, agar ular menga bir togʻni koʻchirib tashishni yuklaganlarida ham, bu mening uchun bundan ogʻir boʻlmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. Abu Bakr ham, Umar ham shu haqda menga qaytaraverdilar, nihoyat Alloh ikkovining — Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi. Bas, men Qurʼonni varaqlardan, xurmo shoxlaridan, yupqa toshlardan va kishilarning koʻksidan (yodlaganlaridan) jamladim. Baroat (Tavba) surasining oxirini Xuzayma ibn Sobit huzurida topdim: {Sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir paygʻambar keldiki, sizlarning mashaqqat chekishingiz unga ogʻir tuyuladi, u sizlarga (hidoyatni) juda istovchi, moʻminlarga oʻta mehribon, rahmlidir. * Agar yuz oʻgirsalar, ayt: ‹Menga Alloh kifoyadir, Undan oʻzga iloh yoʻq, Unga tavakkul qildim, U ulugʻ Arshning Robbidir›} (Tavba 128-129). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ҳалок бўлган кунда менга киши юборди. Қарасам, унинг ҳузурида Умар ибн ал-Хаттоб бор эди. (Абу Бакр) деди: «Умар ибн ал-Хаттоб ҳузуримга келди-да: ‹Ямома кунида Қуръон қорилари орасида қатл кўп бўлди, мен барча жойларда қориларни қатл қамраб олишидан, натижада кўп Қуръон йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен Қуръонни жамлашга буюришингни маъқул кўраман›, деди». Абу Бакр Умарга: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. У шу ҳақда менга (яъни Абу Бакрга) қайтаравергач, ниҳоят Аллоҳ Умарнинг кўксини очиб қўйган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди ва мен ҳам у кўрган нарсани кўрдим. Зайд айтади: Абу Бакр (менга): «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз, сен Расулуллоҳ ﷺга ваҳий битар эдинг. Бас, Қуръонни излаб жамла», деди. (Зайд) айтади: Валлоҳи, агар улар менга бир тоғни кўчириб ташишни юклаганларида ҳам, бу менинг учун бундан оғир бўлмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. Абу Бакр ҳам, Умар ҳам шу ҳақда менга қайтаравердилар, ниҳоят Аллоҳ икковининг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди. Бас, мен Қуръонни варақлардан, хурмо шохларидан, юпқа тошлардан ва кишиларнинг кўксидан (ёдлаганларидан) жамладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собит ҳузурида топдим: {Сизларга ўзларингиздан бўлган бир пайғамбар келдики, сизларнинг машаққат чекишингиз унга оғир туюлади, у сизларга (ҳидоятни) жуда истовчи, мўминларга ўта меҳрибон, раҳмлидир. * Агар юз ўгирсалар, айт: ‹Менга Аллоҳ кифоядир, Ундан ўзга илоҳ йўқ, Унга таваккул қилдим, У улуғ Аршнинг Роббидир›} (Тавба 128-129). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ ‏.‏ حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏:‏ ‏(‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏)‏ فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ ‏.‏ فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّّ ‏:‏ ‏(‏لِلََّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ نَادَى مُنَادٍ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَوْعِدًا يُرِيدُ أَنْ يُنْجِزَكُمُوهُ قَالُوا أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَتُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ وَتُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ قَالَ فَيُكْشَفُ الْحِجَابُ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَرَوَى سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَوْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ صُهَيْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Suhayb (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan, Alloh azza va jallaning: {Yaxshilik qilganlar uchun goʻzal (mukofot) va yana ziyoda (narsa) bordir} (Yunus 26) degan soʻzi haqida rivoyat qiladi. U zot: «Jannat ahli jannatga kirganlarida, bir nido qiluvchi: ‹Sizlar uchun Alloh huzurida bir vaʼda bor, U uni sizlarga ado etmoqchi›, deb nido qiladi. Ular: ‹Yuzlarimizni oqartirib, bizni doʻzaxdan qutqarib, jannatga kiritmadingmi?› deydilar. Shunda parda koʻtariladi. Vallohi, Alloh ularga Oʻziga (yaʼni Allohga) nazar solishdan koʻra mahbubroq boʻlgan biror narsani bermadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Hammod ibn Salama hadisidir. Shuningdek, bir necha rovi Hammod ibn Salamadan marfuʼ holda rivoyat qilgan. Sulaymon ibn al-Mugʻiyra esa bu hadisni Sobitdan, u Abdurahmon ibn Abu Layloning soʻzi sifatida rivoyat qilgan va unda Suhaybdan, u Nabiy ﷺdan (degan) qismni zikr qilmagan.Суҳайб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан, Аллоҳ азза ва жалланинг: {Яхшилик қилганлар учун гўзал (мукофот) ва яна зиёда (нарса) бордир} (Юнус 26) деган сўзи ҳақида ривоят қилади. У зот: «Жаннат аҳли жаннатга кирганларида, бир нидо қилувчи: ‹Сизлар учун Аллоҳ ҳузурида бир ваъда бор, У уни сизларга адо этмоқчи›, деб нидо қилади. Улар: ‹Юзларимизни оқартириб, бизни дўзахдан қутқариб, жаннатга киритмадингми?› дейдилар. Шунда парда кўтарилади. Валлоҳи, Аллоҳ уларга Ўзига (яъни Аллоҳга) назар солишдан кўра маҳбуброқ бўлган бирор нарсани бермади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Ҳаммод ибн Салама ҳадисидир. Шунингдек, бир неча рови Ҳаммод ибн Саламадан марфуъ ҳолда ривоят қилган. Сулаймон ибн ал-Муғийра эса бу ҳадисни Собитдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлонинг сўзи сифатида ривоят қилган ва унда Суҳайбдан, у Набий ﷺдан (деган) қисмни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ لَهُمُ الْبُشْرَى، فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ‏)‏ قَالَ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهَا فَقَالَ ‏"‏ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ غَيْرُكَ مُنْذُ أُنْزِلَتْ فَهِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Misr ahlidan bir kishi aytadi: Men Abu Dardodan ushbu oyat haqida soʻradim: {Ular uchun bu dunyo hayotida xushxabar bordir} (Yunus 64). U: «Men Rasululloh ﷺdan bu haqda soʻraganimdan beri bu haqda mendan hech kim soʻramagan edi. U zot: ‹(Bu oyat) nozil boʻlganidan beri sendan boshqa hech kim bu haqda mendan soʻramagan edi. U musulmon koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdir›, dedilar», dedi. (Boshqa sanad) shunga oʻxshash. (Boshqa sanad) Abu Solihdan, u Abu Dardodan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (rivoyat qildi) va unda Ato ibn Yasordan (degani) yoʻq. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Uboda ibn as-Somitdan ham (rivoyat) bor.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Миср аҳлидан бир киши айтади: Мен Абу Дардодан ушбу оят ҳақида сўрадим: {Улар учун бу дунё ҳаётида хушхабар бордир} (Юнус 64). У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бу ҳақда сўраганимдан бери бу ҳақда мендан ҳеч ким сўрамаган эди. У зот: ‹(Бу оят) нозил бўлганидан бери сендан бошқа ҳеч ким бу ҳақда мендан сўрамаган эди. У мусулмон кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдир›, дедилар», деди. (Бошқа санад) шунга ўхшаш. (Бошқа санад) Абу Солиҳдан, у Абу Дардодан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва унда Ато ибн Ясордан (дегани) йўқ. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Убода ибн ас-Сомитдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَقَالَ جِبْرِيلُ يَا مُحَمَّدُ فَلَوْ رَأَيْتَنِي وَأَنَا آخُذُ مِنْ حَالِ الْبَحْرِ فَأَدُسُّهُ فِي فِيهِ مَخَافَةَ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Alloh Firʼavnni gʻarq qilganida, u: ‹Bani Isroil iymon keltirgan Zotdan oʻzga iloh yoʻqligiga iymon keltirdim›, dedi. Shunda Jibril: ‹Ey Muhammad, koʻrsang eding, men dengiz loyidan olib, unga rahmat yetib qolishidan qoʻrqib, uni Firʼavnning ogʻziga tiqayotgan edim›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Аллоҳ Фиръавнни ғарқ қилганида, у: ‹Бани Исроил иймон келтирган Зотдан ўзга илоҳ йўқлигига иймон келтирдим›, деди. Шунда Жибрил: ‹Эй Муҳаммад, кўрсанг эдинг, мен денгиз лойидан олиб, унга раҳмат етиб қолишидан қўрқиб, уни Фиръавннинг оғзига тиқаётган эдим›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ذَكَرَ أَحَدُهُمَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ذَكَرَ ‏"‏ أَنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ يَدُسُّ فِي فِي فِرْعَوْنَ الطِّينَ خَشْيَةَ أَنْ يَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَيَرْحَمَهُ اللَّهُ أَوْ خَشْيَةَ أَنْ يَرْحَمَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Rovilardan) biri Nabiy ﷺdan zikr qildiki, u zot: «Jibril alayhissalom Firʼavn ‹Lo ilaha illalloh› deb qoʻyib, Alloh unga rahm qilib qoʻyishidan — yoki Alloh unga rahm qilishidan qoʻrqib, uning ogʻziga loy tiqa boshladi», deb zikr qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yuzdan hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Ровилардан) бири Набий ﷺдан зикр қилдики, у зот: «Жибрил алайҳиссалом Фиръавн ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деб қўйиб, Аллоҳ унга раҳм қилиб қўйишидан — ёки Аллоҳ унга раҳм қилишидан қўрқиб, унинг оғзига лой тиқа бошлади», деб зикр қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу юздан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ وَكِيعِ بْنِ حُدُسٍ، عَنْ عَمِّهِ أَبِي رَزِينٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ كَانَ رَبُّنَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ خَلْقَهُ قَالَ ‏"‏ كَانَ فِي عَمَاءٍ مَا تَحْتَهُ هَوَاءٌ وَمَا فَوْقَهُ هَوَاءٌ وَخَلَقَ عَرْشَهُ عَلَى الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ الْعَمَاءُ أَىْ لَيْسَ مَعَهُ شَيْءٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَكِيعُ بْنُ حُدُسٍ وَيَقُولُ شُعْبَةُ وَأَبُو عَوَانَةَ وَهُشَيْمٌ وَكِيعُ بْنُ عُدُسٍ وَهُوَ أَصَحُّ وَأَبُو رَزِينٍ اسْمُهُ لَقِيطُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Razin (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Rasululloh, Robbimiz Oʻz xalqini yaratishidan oldin qayerda edi?» dedim. U zot: «U boʻshliqda edi, uning ostida ham havo yoʻq, ustida ham havo yoʻq edi. Soʻng U Oʻz Arshini suv ustida yaratdi», dedilar. Ahmad ibn Maniʼ aytdi: Yazid ibn Horun ‹al-amoʼ› (boʻshliq) haqida: «Yaʼni U bilan birga hech narsa yoʻq edi», dedi. Abu Iso aytdi: Hammod ibn Salama shunday ‹Vakiʼ ibn Hudus› deb rivoyat qildi, Shuʼba, Abu Avona va Hushaym esa ‹Vakiʼ ibn Udus› deydilar — va bu toʻgʻriroqdir. Abu Razinning ismi Laqit ibn Omirdir. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Разин (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, Роббимиз Ўз халқини яратишидан олдин қаерда эди?» дедим. У зот: «У бўшлиқда эди, унинг остида ҳам ҳаво йўқ, устида ҳам ҳаво йўқ эди. Сўнг У Ўз Аршини сув устида яратди», дедилар. Аҳмад ибн Маниъ айтди: Язид ибн Ҳорун ‹ал-амў› (бўшлиқ) ҳақида: «Яъни У билан бирга ҳеч нарса йўқ эди», деди. Абу Исо айтди: Ҳаммод ибн Салама шундай ‹Вакиъ ибн Ҳудус› деб ривоят қилди, Шуъба, Абу Авона ва Ҳушайм эса ‹Вакиъ ибн Удус› дейдилар — ва бу тўғрироқдир. Абу Разиннинг исми Лақит ибн Омирдир. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يُمْلِي وَرُبَّمَا قَالَ يُمْهِلُ لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ كَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو أُسَامَةَ عَنْ بُرَيْدٍ نَحْوَهُ وَقَالَ يُمْلِي ‏.‏ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَالَ يُمْلِي وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh taboraka va taolo zolimga muhlat beradi — baʼzan ‹imkon beradi› dedilar — toki uni (jazo bilan) tutganida, uni qoʻyib yubormaydi», dedilar. Soʻng u zot: {Robbingning (zolim) qishloqlarni jazolab tutishi mana shunaqadir} (Hud 102) oyatini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Buni Abu Usoma ham Burayddan shunga oʻxshash rivoyat qilgan va ‹yumli› (muhlat beradi) degan.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ таборака ва таоло золимга муҳлат беради — баъзан ‹имкон беради› дедилар — токи уни (жазо билан) тутганида, уни қўйиб юбормайди», дедилар. Сўнг у зот: {Роббингнинг (золим) қишлоқларни жазолаб тутиши мана шунақадир} (Ҳуд 102) оятини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Буни Абу Усома ҳам Бурайддан шунга ўхшаш ривоят қилган ва ‹юмли› (муҳлат беради) деган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، هُوَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ مِِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ ‏)‏ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَعَلَى مَا نَعْمَلُ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ أَوْ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يُفْرَغْ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ بَلْ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ وَجَرَتْ بِهِ الأَقْلاَمُ يَا عُمَرُ وَلَكِنْ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytadi: Ushbu oyat: {Ulardan baʼzilari badbaxt, baʼzilari saodatmanddir} (Hud 105) nozil boʻlganida, men Rasululloh ﷺdan soʻrab: «Ey Allohning Nabiysi, biz nima asosida amal qilamiz — allaqachon hal qilib boʻlingan narsa asosidami yoki hali hal qilinmagan narsa asosidami?» dedim. U zot: «Balki allaqachon hal qilib boʻlingan va qalamlar (yozib) oʻtgan narsa asosida, ey Umar! Lekin har kim oʻzi nima uchun yaratilgan boʻlsa, oʻshanga muyassar qilinadi», dedilar. Bu hadis bu yuzdan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Abdulmalik ibn Amrning hadisidan bilamiz.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтади: Ушбу оят: {Улардан баъзилари бадбахт, баъзилари саодатманддир} (Ҳуд 105) нозил бўлганида, мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, биз нима асосида амал қиламиз — аллақачон ҳал қилиб бўлинган нарса асосидами ёки ҳали ҳал қилинмаган нарса асосидами?» дедим. У зот: «Балки аллақачон ҳал қилиб бўлинган ва қаламлар (ёзиб) ўтган нарса асосида, эй Умар! Лекин ҳар ким ўзи нима учун яратилган бўлса, ўшанга муяссар қилинади», дедилар. Бу ҳадис бу юздан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдулмалик ибн Амрнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي عَالَجْتُ امْرَأَةً فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَإِنِّي أَصَبْتُ مِنْهَا مَا دُونَ أَنْ أَمَسَّهَا وَأَنَا هَذَا فَاقْضِ فِيَّ مَا شِئْتَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَقَدْ سَتَرَكَ اللَّهُ لَوْ سَتَرْتَ عَلَى نَفْسِكَ ‏.‏ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ فَأَتْبَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً فَدَعَاهُ فَتَلاَ عَلَيْهِِمِ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ هَذَا لَهُ خَاصَّةً قَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ لِلنَّاسِ كَافَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى إِسْرَائِيلُ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ وَالأَسْوَدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ الثَّوْرِيِّ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَسِمَاكٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الأَعْمَشَ وَقَدْ رَوَى سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ huzuriga bir kishi kelib: «Men Madinaning chekkasida bir ayol bilan (gunoh) qildim, undan jimoʼdan boshqa narsaga erishdim. Mana men (shu holdaman), menga xohlaganingizcha hukm qiling», dedi. Umar unga: «Alloh seni yashirib qoʻydi, oʻzing ham oʻzingni yashirsang boʻlardi», dedi. Rasululloh ﷺ unga biror narsa qaytarmadilar. Shunda u kishi ketdi. Rasululloh ﷺ uning orqasidan bir kishini yuborib, uni chaqirdilar va ularga: {Kunduzning ikki tomonida va kechaning bir qismida namozni toʻkis ado et. Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu eslovchilar uchun bir eslatmadir} (Hud 114) oyatini oxirigacha oʻqib berdilar. Qavmdan bir kishi: «Bu faqat unga xosmi?» dedi. U zot: «Yoʻq, balki barcha odamlar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Isroil ham Simokdan, u Ibrohimdan, u Alqama va Asvaddan, ular Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Sufyon as-Savriy esa Simokdan, u Ibrohimdan, u Abdurahmon ibn Yaziddan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Bularning rivoyati Savriyning rivoyatidan sahihroqdir. Shuʼba ham Simok ibn Harbdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ ҳузурига бир киши келиб: «Мен Мадинанинг чеккасида бир аёл билан (гуноҳ) қилдим, ундан жимўдан бошқа нарсага эришдим. Мана мен (шу ҳолдаман), менга хоҳлаганингизча ҳукм қилинг», деди. Умар унга: «Аллоҳ сени яшириб қўйди, ўзинг ҳам ўзингни яширсанг бўларди», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга бирор нарса қайтармадилар. Шунда у киши кетди. Расулуллоҳ ﷺ унинг орқасидан бир кишини юбориб, уни чақирдилар ва уларга: {Кундузнинг икки томонида ва кечанинг бир қисмида намозни тўкис адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эсловчилар учун бир эслатмадир} (Ҳуд 114) оятини охиригача ўқиб бердилар. Қавмдан бир киши: «Бу фақат унга хосми?» деди. У зот: «Йўқ, балки барча одамлар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Исроил ҳам Симокдан, у Иброҳимдан, у Алқама ва Асваддан, улар Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Суфён ас-Саврий эса Симокдан, у Иброҳимдан, у Абдураҳмон ибн Язиддан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Буларнинг ривояти Саврийнинг ривоятидан саҳиҳроқдир. Шуъба ҳам Симок ибн Ҳарбдан, у Иброҳимдан, у Асваддан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً لَقِيَ امْرَأَةً وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا مَعْرِفَةٌ فَلَيْسَ يَأْتِي الرَّجُلُ شَيْئًا إِلَى امْرَأَتِهِ إِلاَّ قَدْ أَتَى هُوَ إِلَيْهَا إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يُجَامِعْهَا ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ فَأَمَرَهُ أَنْ يَتَوَضَّأَ وَيُصَلِّيَ ‏.‏ قَالَ مُعَاذٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهِيَ لَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً قَالَ ‏"‏ بَلْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى غُلاَمٌ صَغِيرٌ ابْنُ سِتِّ سِنِينَ وَقَدْ رَوَى عَنْ عُمَرَ وَرَآهُ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ huzuriga bir kishi kelib: «Ey Rasululloh, oʻrtalarida tanishlik boʻlmagan bir ayolni uchratgan, jimoʼdan boshqa, erkak oʻz ayoliga qiladigan hamma narsani unga qilgan kishi haqida nima deysiz?» dedi. (Muoz) aytadi: Shunda Alloh: {Kunduzning ikki tomonida va kechaning bir qismida namozni toʻkis ado et. Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu eslovchilar uchun bir eslatmadir} (Hud 114) oyatini nozil qildi va u zot uni tahorat olib, namoz oʻqishga buyurdilar. Muoz aytadi: Men: «Ey Rasululloh, bu faqat unga xosmi yoki umuman moʻminlar uchunmi?» dedim. U zot: «Balki umuman moʻminlar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning sanadi muttasil (uzluksiz) emas. Abdurahmon ibn Abu Laylo Muozdan (hadis) eshitmagan, chunki Muoz ibn Jabal Umarning xalifaligida vafot etgan, Umar oʻldirilganida esa Abdurahmon ibn Abu Laylo olti yoshli kichik bola edi, garchi u Umardan rivoyat qilgan va uni koʻrgan boʻlsa-da. Shuʼba bu hadisni Abdulmalik ibn Umayrdan, u Abdurahmon ibn Abu Layloldan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ ҳузурига бир киши келиб: «Эй Расулуллоҳ, ўрталарида танишлик бўлмаган бир аёлни учратган, жимўдан бошқа, эркак ўз аёлига қиладиган ҳамма нарсани унга қилган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. (Муоз) айтади: Шунда Аллоҳ: {Кундузнинг икки томонида ва кечанинг бир қисмида намозни тўкис адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эсловчилар учун бир эслатмадир} (Ҳуд 114) оятини нозил қилди ва у зот уни таҳорат олиб, намоз ўқишга буюрдилар. Муоз айтади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, бу фақат унга хосми ёки умуман мўминлар учунми?» дедим. У зот: «Балки умуман мўминлар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг санади муттасил (узлуксиз) эмас. Абдураҳмон ибн Абу Лайло Муоздан (ҳадис) эшитмаган, чунки Муоз ибн Жабал Умарнинг халифалигида вафот этган, Умар ўлдирилганида эса Абдураҳмон ибн Абу Лайло олти ёшли кичик бола эди, гарчи у Умардан ривоят қилган ва уни кўрган бўлса-да. Шуъба бу ҳадисни Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлолдан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةَ حَرَامٍ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنْ كَفَّارَتِهَا فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ‏)‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَلِيَ هَذِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ لَكَ وَلِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi bir ayolni harom (yoʻl bilan) oʻpib qoʻydi-da, Nabiy ﷺ huzuriga kelib, uning kafforati haqida soʻradi. Shunda: {Kunduzning ikki tomonida va kechaning bir qismida namozni toʻkis ado et. Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi} (Hud 114) oyati nozil boʻldi. U kishi: «Bu menga xosmi, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Senga va ummatimdan kim shunday amal qilsa, oʻshanga (umumiydir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши бир аёлни ҳаром (йўл билан) ўпиб қўйди-да, Набий ﷺ ҳузурига келиб, унинг каффорати ҳақида сўради. Шунда: {Кундузнинг икки томонида ва кечанинг бир қисмида намозни тўкис адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади} (Ҳуд 114) ояти нозил бўлди. У киши: «Бу менга хосми, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Сенга ва умматимдан ким шундай амал қилса, ўшанга (умумийдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي الْيَسَرِ، قَالَ أَتَتْنِي امْرَأَةٌ تَبْتَاعُ تَمْرًا فَقُلْتُ إِنَّ فِي الْبَيْتِ تَمْرًا أَطْيَبَ مِنْهُ ‏.‏ فَدَخَلَتْ مَعِي فِي الْبَيْتِ فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَقَبَّلْتُهَا فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ قَالَ اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ وَلاَ تُخْبِرْ أَحَدًا ‏.‏ فَلَمْ أَصْبِرْ فَأَتَيْتُ عُمَرَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ وَلاَ تُخْبِرْ أَحَدًا ‏.‏ فَلَمْ أَصْبِرْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَخَلَفْتَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي أَهْلِهِ بِمِثْلِ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى تَمَنَّى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَسْلَمَ إِلاَّ تِلْكَ السَّاعَةَ حَتَّى ظَنَّ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ ‏.‏ قَالَ وَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَوِيلاً حَتَّى أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْيَسَرِ فَأَتَيْتُهُ فَقَرَأَهَا عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصْحَابُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِهَذَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً قَالَ ‏"‏ بَلْ لِلنَّاسِ عَامَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ ضَعَّفَهُ وَكِيعٌ وَغَيْرُهُ وَأَبُو الْيَسَرِ هُوَ كَعْبُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ هَذَا الْحَدِيثَ مِثْلَ رِوَايَةِ قَيْسِ بْنِ الرَّبِيعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Abul-Yasar (roziyallohu anhu) aytadi: Huzurimga bir ayol xurmo sotib olgani keldi. Men: «Uyda bundan ham yaxshiroq xurmo bor», dedim. U men bilan uyga kirdi. Men unga moyil boʻlib, uni oʻpib qoʻydim. Soʻng Abu Bakr huzuriga kelib, buni unga aytdim. U: «Oʻzingni yashir, tavba qil va hech kimga aytma», dedi. Men sabr qila olmadim va Umar huzuriga kelib, buni unga aytdim. U ham: «Oʻzingni yashir, tavba qil va hech kimga aytma», dedi. Men sabr qila olmadim va Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdim. U zot unga: «Allohning yoʻlida gʻazot qilayotgan bir kishining ahli (oilasi) oldida shunday ish qildingmi?» dedilar. Shu darajada (afsuslandiki), oʻsha soatdagina islomni qabul qilmagan boʻlishni orzu qildi, hatto oʻzini doʻzax ahlidan deb gumon qildi. (Rovi) aytadi: Rasululloh ﷺ uzoq vaqt boshlarini quyi solib turdilar, nihoyat Alloh u zotga vahiy yubordi: {Kunduzning ikki tomonida va kechaning bir qismida namozni toʻkis ado et} dan to {eslovchilar uchun bir eslatmadir} (Hud 114) gacha. Abul-Yasar aytadi: Men u zot huzuriga keldim, Rasululloh ﷺ uni menga oʻqib berdilar. Shunda ashoblari: «Ey Rasululloh, bu faqat shungami yoki umuman odamlar uchunmi?» dedilar. U zot: «Balki umuman odamlar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Qays ibn ar-Rabiʼni Vakiʼ va boshqalar zaif sanagan. Abul-Yasar — bu Kaʼb ibn Amrdir. (Abu Iso) aytdi: Sharik ham bu hadisni Usmon ibn Abdullohdan Qays ibn ar-Rabiʼning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Umoma, Vosila ibn al-Asqaʼ va Anas ibn Molikdan ham (rivoyat) bor.Абул-Ясар (розияллоҳу анҳу) айтади: Ҳузуримга бир аёл хурмо сотиб олгани келди. Мен: «Уйда бундан ҳам яхшироқ хурмо бор», дедим. У мен билан уйга кирди. Мен унга мойил бўлиб, уни ўпиб қўйдим. Сўнг Абу Бакр ҳузурига келиб, буни унга айтдим. У: «Ўзингни яшир, тавба қил ва ҳеч кимга айтма», деди. Мен сабр қила олмадим ва Умар ҳузурига келиб, буни унга айтдим. У ҳам: «Ўзингни яшир, тавба қил ва ҳеч кимга айтма», деди. Мен сабр қила олмадим ва Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтдим. У зот унга: «Аллоҳнинг йўлида ғазот қилаётган бир кишининг аҳли (оиласи) олдида шундай иш қилдингми?» дедилар. Шу даражада (афсусландики), ўша соатдагина исломни қабул қилмаган бўлишни орзу қилди, ҳатто ўзини дўзах аҳлидан деб гумон қилди. (Рови) айтади: Расулуллоҳ ﷺ узоқ вақт бошларини қуйи солиб турдилар, ниҳоят Аллоҳ у зотга ваҳий юборди: {Кундузнинг икки томонида ва кечанинг бир қисмида намозни тўкис адо эт} дан то {эсловчилар учун бир эслатмадир} (Ҳуд 114) гача. Абул-Ясар айтади: Мен у зот ҳузурига келдим, Расулуллоҳ ﷺ уни менга ўқиб бердилар. Шунда ашоблари: «Эй Расулуллоҳ, бу фақат шунгами ёки умуман одамлар учунми?» дедилар. У зот: «Балки умуман одамлар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Қайс ибн ар-Рабиъни Вакиъ ва бошқалар заиф санаган. Абул-Ясар — бу Каъб ибн Амрдир. (Абу Исо) айтди: Шарик ҳам бу ҳадисни Усмон ибн Абдуллоҳдан Қайс ибн ар-Рабиънинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Умома, Восила ибн ал-Асқаъ ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْكَرِيمَ بْنَ الْكَرِيمِ بْنِ الْكَرِيمِ بْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ ثُمَّ جَاءَنِي الرَّسُولُ أَجَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ ‏:‏ ‏(‏ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ‏)‏ قَالَ ‏:‏ وَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى لُوطٍ إِنْ كَانَ لَيَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ إِذْ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ ‏)‏ فَمَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ نَبِيًّا إِلاَّ فِي ذِرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَعَبْدُ الرَّحِيمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، نَحْوَ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا بَعَثَ اللَّهُ بَعْدَهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي ثَرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الثَّرْوَةُ الْكَثْرَةُ وَالْمَنَعَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, karim (saxiy)ning oʻgʻli, karimning oʻgʻli, karimning oʻgʻli, karimning oʻgʻli — Yusuf ibn Yaʼqub ibn Ishoq ibn Ibrohimdir», dedilar. U zot: «Agar men Yusuf qadar zindonda qolib, soʻng menga elchi kelganida, men (darhol) ijobat qilgan boʻlardim», dedilar. Soʻng u zot: {Bas, qachonki unga elchi kelganida, u: ‹Robbingga qaytib bor-da, undan soʻra: qoʻllarini kesib olgan ayollarning holi nima boʻldi?›, dedi} (Yusuf 50) oyatini oʻqidilar. (Yana) dedilar: «Lutga Allohning rahmati boʻlsin, u mustahkam tayanchga suyanib turardi-ku: ‹Qaniydi sizlarga (bas keladigan) kuchim boʻlsa yoki mustahkam tayanchga suyanolsam edi› (Hud 80) deganida. Bas, Alloh undan keyin oʻz qavmi orasida ulugʻlik (himoyada) boʻlmagan biror paygʻambarni yubormadi». (Boshqa sanad) Fazl ibn Muso hadisiga oʻxshash, faqat u: «Alloh undan keyin oʻz qavmi orasida saroat (koʻplik va himoya)da boʻlmagan biror paygʻambar yubormadi», dedi. Muhammad ibn Amr aytdi: ‹Saroat› — koʻplik va himoya (degani)dir. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Fazl ibn Muso rivoyatidan sahihroqdir va bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, карим (сахий)нинг ўғли, каримнинг ўғли, каримнинг ўғли, каримнинг ўғли — Юсуф ибн Яъқуб ибн Ишоқ ибн Иброҳимдир», дедилар. У зот: «Агар мен Юсуф қадар зиндонда қолиб, сўнг менга элчи келганида, мен (дарҳол) ижобат қилган бўлардим», дедилар. Сўнг у зот: {Бас, қачонки унга элчи келганида, у: ‹Роббингга қайтиб бор-да, ундан сўра: қўлларини кесиб олган аёлларнинг ҳоли нима бўлди?›, деди} (Юсуф 50) оятини ўқидилар. (Яна) дедилар: «Лутга Аллоҳнинг раҳмати бўлсин, у мустаҳкам таянчга суяниб турарди-ку: ‹Қанийди сизларга (бас келадиган) кучим бўлса ёки мустаҳкам таянчга суянолсам эди› (Ҳуд 80) деганида. Бас, Аллоҳ ундан кейин ўз қавми орасида улуғлик (ҳимояда) бўлмаган бирор пайғамбарни юбормади». (Бошқа санад) Фазл ибн Мусо ҳадисига ўхшаш, фақат у: «Аллоҳ ундан кейин ўз қавми орасида сароат (кўплик ва ҳимоя)да бўлмаган бирор пайғамбар юбормади», деди. Муҳаммад ибн Амр айтди: ‹Сароат› — кўплик ва ҳимоя (дегани)дир. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Фазл ибн Мусо ривоятидан саҳиҳроқдир ва бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَكَانَ، يَكُونُ فِي بَنِي عِجْلٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلَتْ يَهُودُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ أَخْبِرْنَا عَنِ الرَّعْدِ مَا هُوَ قَالَ ‏"‏ مَلَكٌ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ مُوَكَّلٌ بِالسَّحَابِ مَعَهُ مَخَارِيقُ مِنْ نَارٍ يَسُوقُ بِهَا السَّحَابَ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا فَمَا هَذَا الصَّوْتُ الَّذِي نَسْمَعُ قَالَ ‏"‏ زَجْرُهُ بِالسَّحَابِ إِذَا زَجَرَهُ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ أُمِرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ فَأَخْبِرْنَا عَمَّا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ ‏"‏ اشْتَكَى عِرْقَ النَّسَا فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا يُلاَئِمُهُ إِلاَّ لُحُومَ الإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا فَلِذَلِكَ حَرَّمَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylar Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Ey Abul-Qosim, bizga momaqaldiroq haqida xabar bering, u nima?» deyishdi. U zot: «(U) bulutga vakil qilingan farishtalardandir. Uning yonida olovdan (yasalgan) qamchilar boʻlib, ular bilan bulutni Alloh xohlagan tomonga haydaydi», dedilar. Ular: «Bizning eshitayotgan bu ovozimiz nima boʻladi?» deyishdi. U zot: «Bulutni haydaganida, u buyurilgan joyga yetib borguniga qadar uni dakkalashidir», dedilar. Ular: «Toʻgʻri aytdingiz. Endi bizga Isroil (Yaʼqub) oʻziga nimani harom qilganidan xabar bering», deyishdi. U zot: «U asov tomir (siyatika) ogʻrigʻiga chalindi va tuya goʻshti hamda sutidan boshqa oʻziga mos keladigan narsani topmadi. Shu sababli ularni (oʻziga) harom qildi», dedilar. Ular: «Toʻgʻri aytdingiz», deyishdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Яҳудийлар Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Абул-Қосим, бизга момақалдироқ ҳақида хабар беринг, у нима?» дейишди. У зот: «(У) булутга вакил қилинган фаришталардандир. Унинг ёнида оловдан (ясалган) қамчилар бўлиб, улар билан булутни Аллоҳ хоҳлаган томонга ҳайдайди», дедилар. Улар: «Бизнинг эшитаётган бу овозимиз нима бўлади?» дейишди. У зот: «Булутни ҳайдаганида, у буюрилган жойга етиб боргунига қадар уни даккалашидир», дедилар. Улар: «Тўғри айтдингиз. Энди бизга Исроил (Яъқуб) ўзига нимани ҳаром қилганидан хабар беринг», дейишди. У зот: «У асов томир (сиятика) оғриғига чалинди ва туя гўшти ҳамда сутидан бошқа ўзига мос келадиган нарсани топмади. Шу сабабли уларни (ўзига) ҳаром қилди», дедилар. Улар: «Тўғри айтдингиз», дейишди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّوْرِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ الدَّقَلُ وَالْفَارِسِيُّ وَالْحُلْوُ وَالْحَامِضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَسَيْفُ بْنُ مُحَمَّدٍ هُوَ أَخُو عَمَّارِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَعَمَّارٌ أَثْبَتُ مِنْهُ وَهُوَ ابْنُ أُخْتِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Allohning {Yegulik (meva)da ularning baʼzisini baʼzisidan afzal qilamiz} (Raʼd 4) degan soʻzi haqida: «Daqal, forsiy (xurmolari), shirin va nordon (mevalardir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Buni Zayd ibn Abu Unaysa ham Aʼmashdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Sayf ibn Muhammad — Ammor ibn Muhammadning akasi boʻlib, Ammor undan koʻra ishonchliroqdir, u Sufyon as-Savriyning jiyanidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Аллоҳнинг {Егулик (мева)да уларнинг баъзисини баъзисидан афзал қиламиз} (Раъд 4) деган сўзи ҳақида: «Дақал, форсий (хурмолари), ширин ва нордон (мевалардир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни Зайд ибн Абу Унайса ҳам Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Сайф ибн Муҳаммад — Аммор ибн Муҳаммаднинг акаси бўлиб, Аммор ундан кўра ишончлироқдир, у Суфён ас-Саврийнинг жиянидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقِنَاعٍ عَلَيْهِ رُطَبٌ فَقَالَ ‏"‏ مَثَلُ كَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا قَالَ هِيَ النَّخْلَةُ ‏:‏ ‏(‏ مَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ ‏)‏ قَالَ هِيَ الْحَنْظَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخْبَرْتُ بِذَلِكَ أَبَا الْعَالِيَةِ فَقَالَ صَدَقَ وَأَحْسَنَ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَلَمْ يَذْكُرْ قَوْلَ أَبِي الْعَالِيَةِ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ هَذَا مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ شُعَيْبِ بْنِ الْحَبْحَابِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَ حَدِيثِ قُتَيْبَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga ustida yangi xurmo boʻlgan bir savat keltirildi. Shunda u zot: «{Pokiza soʻzning misoli — ildizi mahkam, shoxlari osmonda boʻlgan, Robbisining izni bilan har vaqt mevasini berib turadigan pokiza daraxtga oʻxshaydi} (Ibrohim 24). U xurmo daraxtidir. {Yomon soʻzning misoli esa — yer ustidan yulib tashlangan, hech bir qarori (turar joyi) boʻlmagan yomon daraxtga oʻxshaydi} (Ibrohim 26). U hanzal (achchiq qovoq) daraxtidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Men buni Abul-Oliyaga aytib berdim. U: «Toʻgʻri va chiroyli aytibdi», dedi. Abu Iso aytdi: Buni Qutayba ham Abu Bakr ibn Shuayb ibn al-Habhob orqali, otasidan, Anas ibn Molikdan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilgan, ammo uni marfuʼ qilmagan (Nabiyga koʻtarmagan) va Abul-Oliyaning soʻzini zikr qilmagan. Bu Hammod ibn Salamaning hadisidan sahihroqdir. Bir nechtasi bunga oʻxshashini mavquf (sahobada toʻxtagan) holda rivoyat qilgan va Hammod ibn Salamadan boshqa biror kishi uni marfuʼ qilganini bilmaymiz. Buni Maʼmar, Hammod ibn Zayd va boshqa bir nechta (roviy) rivoyat qilib, marfuʼ qilmaganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга устида янги хурмо бўлган бир сават келтирилди. Шунда у зот: «{Покиза сўзнинг мисоли — илдизи маҳкам, шохлари осмонда бўлган, Роббисининг изни билан ҳар вақт мевасини бериб турадиган покиза дарахтга ўхшайди} (Иброҳим 24). У хурмо дарахтидир. {Ёмон сўзнинг мисоли эса — ер устидан юлиб ташланган, ҳеч бир қарори (турар жойи) бўлмаган ёмон дарахтга ўхшайди} (Иброҳим 26). У ҳанзал (аччиқ қовоқ) дарахтидир», дедилар. (Ровий) айтди: Мен буни Абул-Олияга айтиб бердим. У: «Тўғри ва чиройли айтибди», деди. Абу Исо айтди: Буни Қутайба ҳам Абу Бакр ибн Шуайб ибн ал-Ҳабҳоб орқали, отасидан, Анас ибн Моликдан шунга ўхшаш маънода ривоят қилган, аммо уни марфуъ қилмаган (Набийга кўтармаган) ва Абул-Олиянинг сўзини зикр қилмаган. Бу Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бир нечтаси бунга ўхшашини мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилган ва Ҳаммод ибн Саламадан бошқа бирор киши уни марфуъ қилганини билмаймиз. Буни Маъмар, Ҳаммод ибн Зайд ва бошқа бир нечта (ровий) ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي عَلْقَمَةُ بْنُ مَرْثِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْبَرَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللَّهِ ‏:‏ ‏(‏ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ فِي الْقَبْرِ إِذَا قِيلَ لَهُ مَنْ رَبُّكَ وَمَا دِينُكَ وَمَنْ نَبِيُّكَ؟ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Allohning {Alloh iymon keltirganlarni dunyo hayotida ham, oxiratda ham mustahkam soʻz bilan sobit qiladi} (Ibrohim 27) degan soʻzi haqida: «(Bu) qabrda — unga: ‹Robbing kim? Dining nima? Nabiying kim?› deyilganidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Аллоҳнинг {Аллоҳ иймон келтирганларни дунё ҳаётида ҳам, охиратда ҳам мустаҳкам сўз билан собит қилади} (Иброҳим 27) деган сўзи ҳақида: «(Бу) қабрда — унга: ‹Роббинг ким? Дининг нима? Набийинг ким?› дейилганидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ تَلَتْ عَائِشَةُ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ ‏)‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ قَالَ ‏"‏ عَلَى الصِّرَاطِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Masruq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Oisha (roziyallohu anho) ushbu oyatni tilovat qildilar: {Yer boshqa yer bilan almashtiriladigan kuni} (Ibrohim 48). Soʻng: «Ey Allohning Rasuli, u kuni odamlar qayerda boʻladi?» deb soʻradilar. U zot: «Sirot (koʻprigi) ustida», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu boshqa yoʻl bilan ham Oishadan rivoyat qilingan.Масруқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Оиша (розияллоҳу анҳо) ушбу оятни тиловат қилдилар: {Ер бошқа ер билан алмаштириладиган куни} (Иброҳим 48). Сўнг: «Эй Аллоҳнинг Расули, у куни одамлар қаерда бўлади?» деб сўрадилар. У зот: «Сирот (кўприги) устида», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бошқа йўл билан ҳам Оишадан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ الْحُدَّانِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتِ امْرَأَةٌ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ لِئَلاَّ يَرَاهَا وَيَسْتَأْخِرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخَّرِ فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ أَصَحَّ مِنْ حَدِيثِ نُوحٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ortida bir ayol namoz oʻqir edi — u odamlarning eng goʻzallaridan boʻlgan goʻzal (ayol) edi. Baʼzi kishilar uni koʻrmaslik uchun oldinga oʻtib, birinchi safda turar, baʼzilari esa orqaga chekinib, eng oxirgi safda turar edilar. Shunda (oxirgi safdagi kishi) ruku qilganida qoʻltigʻining ostidan (unga) qarar edi. Bas, Alloh: {Batahqiq, Biz sizlardan oldinga oʻtganlarni ham bildik va orqada qolganlarni ham bildik} (Hijr 24) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Jaʼfar ibn Sulaymon Amr ibn Molikdan, Abul-Javzodan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, ammo unda Ibn Abbosni zikr qilmagan. Bu Nuhning hadisidan sahihroq boʻlishga koʻproq oʻxshaydi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ортида бир аёл намоз ўқир эди — у одамларнинг энг гўзалларидан бўлган гўзал (аёл) эди. Баъзи кишилар уни кўрмаслик учун олдинга ўтиб, биринчи сафда турар, баъзилари эса орқага чекиниб, энг охирги сафда турар эдилар. Шунда (охирги сафдаги киши) руку қилганида қўлтиғининг остидан (унга) қарар эди. Бас, Аллоҳ: {Батаҳқиқ, Биз сизлардан олдинга ўтганларни ҳам билдик ва орқада қолганларни ҳам билдик} (Ҳижр 24) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Жаъфар ибн Сулаймон Амр ибн Моликдан, Абул-Жавзодан шунга ўхшаш ривоят қилган, аммо унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. Бу Нуҳнинг ҳадисидан саҳиҳроқ бўлишга кўпроқ ўхшайди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنْ جُنَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لِجَهَنَّمَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ مِنْهَا لِمَنْ سَلَّ السَّيْفَ عَلَى أُمَّتِي أَوْ قَالَ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم - ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Jahannamning yetti darvozasi bordir. Ulardan bir darvoza mening ummatimga — yoki Muhammad ﷺning ummatiga, deb aytdilar — qarshi qilich koʻtargan kishi uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Molik ibn Migʻval hadisidan bilamiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Жаҳаннамнинг етти дарвозаси бордир. Улардан бир дарвоза менинг умматимга — ёки Муҳаммад ﷺнинг умматига, деб айтдилар — қарши қилич кўтарган киши учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Молик ибн Миғвал ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ أُمُّ الْقُرْآنِ وَأُمُّ الْكِتَابِ وَالسَّبْعُ الْمَثَانِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «{Al-hamdu lillah} (Fotiha surasi) — Ummul-Qurʼon, Ummul-Kitob va sabʼul-masoniy (takror oʻqiladigan yetti oyat)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «{Ал-ҳамду лиллаҳ} (Фотиҳа сураси) — Уммул-Қуръон, Уммул-Китоб ва сабъул-масоний (такрор ўқиладиган етти оят)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَلاَ فِي الإِنْجِيلِ مِثْلَ أُمِّ الْقُرْآنِ وَهِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَهِيَ مَقْسُومَةٌ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ عَلَى أُبَىٍّ وَهُوَ يُصَلِّي فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَطْوَلُ وَأَتَمُّ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Alloh Tavrotda ham, Injilda ham Ummul-Qurʼon kabisini nozil qilmagan. U sabʼul-masoniy (takror oʻqiladigan yetti oyat)dir va u Men bilan bandam oʻrtasida boʻlingandir. Bandam uchun esa nima soʻrasa, oʻshasi bordir», dedilar. Buni Qutayba bizga Abdulaziz ibn Muhammaddan, u al-Alo ibn Abdurrahmondan, otasidan, Abu Hurayradan rivoyat qilib (aytdiki): Nabiy ﷺ Ubay namoz oʻqib turgan paytida uning oldiga chiqdilar, deb shunga oʻxshash maʼnoda zikr qildi. Abu Iso aytdi: Abdulaziz ibn Muhammadning hadisi uzunroq va toʻliqroqdir, bu Abdulhamid ibn Jaʼfarning hadisidan sahihroqdir. Buni al-Alo ibn Abdurrahmondan bir nechta (roviy) shunday rivoyat qilgan.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳ Тавротда ҳам, Инжилда ҳам Уммул-Қуръон кабисини нозил қилмаган. У сабъул-масоний (такрор ўқиладиган етти оят)дир ва у Мен билан бандам ўртасида бўлингандир. Бандам учун эса нима сўраса, ўшаси бордир», дедилар. Буни Қутайба бизга Абдулазиз ибн Муҳаммаддан, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, отасидан, Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб (айтдики): Набий ﷺ Убай намоз ўқиб турган пайтида унинг олдига чиқдилар, деб шунга ўхшаш маънода зикр қилди. Абу Исо айтди: Абдулазиз ибн Муҳаммаднинг ҳадиси узунроқ ва тўлиқроқдир, бу Абдулҳамид ибн Жаъфарнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Буни ал-Ало ибн Абдурраҳмондан бир нечта (ровий) шундай ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ، عَنْ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ولَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ عَنْ قَوْلِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ بِشْرٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Allohning {Albatta, ularning barchasidan soʻraymiz * qilib oʻtgan ishlari haqida} (Hijr 92-93) degan soʻzi haqida: «La ilaha illalloh (deyish) haqida (soʻraladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Lays ibn Abu Sulaym hadisidan bilamiz. Buni Abdulloh ibn Idris ham Lays ibn Abu Sulaymdan, Bishrdan, Anas ibn Molikdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, ammo uni marfuʼ qilmagan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Аллоҳнинг {Албатта, уларнинг барчасидан сўраймиз * қилиб ўтган ишлари ҳақида} (Ҳижр 92-93) деган сўзи ҳақида: «Ла илаҳа иллаллоҳ (дейиш) ҳақида (сўралади)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Лайс ибн Абу Сулайм ҳадисидан биламиз. Буни Абдуллоҳ ибн Идрис ҳам Лайс ибн Абу Сулаймдан, Бишрдан, Анас ибн Моликдан шунга ўхшаш ривоят қилган, аммо уни марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي الطَّيِّبِ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ سَلاَّمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ ‏)‏ قَالَ لِلْمُتَفَرِّسِينَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminning farosatidan ehtiyot boʻlinglar, chunki u Allohning nuri bilan koʻradi», dedilar. Soʻng: {Albatta, bunda farosat egalari uchun (ibratli) alomatlar bordir} (Hijr 75) (oyatini) tilovat qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Baʼzi ilm ahlidan ushbu {Albatta, bunda mutavassimiyn (kuzatuvchilar) uchun alomatlar bordir} oyatining tafsirida rivoyat qilinishicha, u: «Farosatli kishilar uchun (degani)», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминнинг фаросатидан эҳтиёт бўлинглар, чунки у Аллоҳнинг нури билан кўради», дедилар. Сўнг: {Албатта, бунда фаросат эгалари учун (ибратли) аломатлар бордир} (Ҳижр 75) (оятини) тиловат қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Баъзи илм аҳлидан ушбу {Албатта, бунда мутавассимийн (кузатувчилар) учун аломатлар бордир} оятининг тафсирида ривоят қилинишича, у: «Фаросатли кишилар учун (дегани)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ يَحْيَى الْبَكَّاءِ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعٌ قَبْلَ الظُّهْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ تُحْسَبُ بِمِثْلِهِنَّ فِي صَلاَةِ السَّحَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَيْسَ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ وَهُوَ يُسَبِّحُ اللَّهَ تِلْكَ السَّاعَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ يَتَفَيَّأُ ظِلاَلُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ ‏)‏ الآيَةَ كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Quyosh zavolidan keyin, peshindan oldingi toʻrt (rakaat namoz) sahar namozidagi shunchasiga teng hisoblanadi», dedilar. Rasululloh ﷺ (yana): «Oʻsha soatda Allohga tasbeh aytmaydigan hech bir narsa yoʻqdir», dedilar. Soʻng: {Ularning soyalari Allohga sajda qilgan holda oʻngu soʻlga (mayl qilib) oʻzgarib turadi} (Nahl 48) — oyatni toʻla tilovat qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Ali ibn Osim hadisidan bilamiz.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш заволидан кейин, пешиндан олдинги тўрт (ракаат намоз) саҳар намозидаги шунчасига тенг ҳисобланади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ (яна): «Ўша соатда Аллоҳга тасбеҳ айтмайдиган ҳеч бир нарса йўқдир», дедилар. Сўнг: {Уларнинг соялари Аллоҳга сажда қилган ҳолда ўнгу сўлга (майл қилиб) ўзгариб туради} (Наҳл 48) — оятни тўла тиловат қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Али ибн Осим ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، قَالَ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ أُصِيبَ مِنَ الأَنْصَارِ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ رَجُلاً وَمِنَ الْمُهَاجِرِينَ سِتَّةٌ فِيهِمْ حَمْزَةُ فَمَثَّلُوا بِهِمْ فَقَالَتِ الأَنْصَارُ لَئِنْ أَصَبْنَا مِنْهُمْ يَوْمًا مِثْلَ هَذَا لَنُرْبِيَنَّ عَلَيْهِمْ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ ‏)‏ فَقَالَ رَجُلٌ لاَ قُرَيْشَ بَعْدَ الْيَوْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُفُّوا عَنِ الْقَوْمِ إِلاَّ أَرْبَعَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud kuni boʻlganida ansorlardan oltmish toʻrt kishi, muhojirlardan esa olti kishi shahid boʻldi, ular orasida Hamza ham bor edi. Va ularni (jasadlarini) majruh qildilar (boʻlaklab tashladilar). Shunda ansorlar: «Agar (kelajakda) bir kuni shu kabi ularning ustidan gʻalaba qilsak, albatta ulardan koʻproq (kishini majruh) qilib, ortigʻicha qaytaramiz», deyishdi. (Ubay) aytdi: Makka fathi kuni boʻlganida Alloh: {Agar siz jazo bersangiz, oʻzingizga berilgan jazo miqdoricha jazo bering. Sabr qilsangiz esa, bu sabr qiluvchilar uchun, albatta, yaxshiroqdir} (Nahl 126) (oyatini) nozil qildi. Shunda bir kishi: «Bugundan keyin Quraysh (qolmasin)!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Toʻrt kishidan boshqa qavmga tegmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ubay ibn Kaʼb hadisidan hasan gʻaribdir.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд куни бўлганида ансорлардан олтмиш тўрт киши, муҳожирлардан эса олти киши шаҳид бўлди, улар орасида Ҳамза ҳам бор эди. Ва уларни (жасадларини) мажруҳ қилдилар (бўлаклаб ташладилар). Шунда ансорлар: «Агар (келажакда) бир куни шу каби уларнинг устидан ғалаба қилсак, албатта улардан кўпроқ (кишини мажруҳ) қилиб, ортиғича қайтарамиз», дейишди. (Убай) айтди: Макка фатҳи куни бўлганида Аллоҳ: {Агар сиз жазо берсангиз, ўзингизга берилган жазо миқдорича жазо беринг. Сабр қилсангиз эса, бу сабр қилувчилар учун, албатта, яхшироқдир} (Наҳл 126) (оятини) нозил қилди. Шунда бир киши: «Бугундан кейин Қурайш (қолмасин)!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Тўрт кишидан бошқа қавмга тегманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Убай ибн Каъб ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حِينَ أُسْرِيَ بِي لَقِيتُ مُوسَى ‏.‏ قَالَ فَنَعَتُّهُ فَإِذَا رَجُلٌ حَسِبْتُهُ قَالَ مُضْطَرِبٌ رَجِلُ الرَّأْسِ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شُنُوءَةَ قَالَ وَلَقِيتُ عِيسَى ‏.‏ قَالَ فَنَعَتُّهُ قَالَ رَبْعَةٌ أَحْمَرُ كَأَنَّمَا خَرَجَ مِنْ دِيمَاسٍ يَعْنِي الْحَمَّامَ وَرَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ وَأَنَا أَشْبَهُ وَلَدِهِ بِهِ قَالَ وَأُتِيتُ بِإِنَاءَيْنِ أَحَدُهُمَا لَبَنٌ وَالآخَرُ خَمْرٌ فَقِيلَ لِي خُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ ‏.‏ فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ فَشَرِبْتُهُ فَقِيلَ لِيَ هُدِيتَ الْفِطْرَةَ أَوْ أَصَبْتَ الْفِطْرَةَ أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَخَذْتَ الْخَمْرَ غَوَتْ أُمَّتُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Meni Isro (kechasi sayr) qildirilganida Musoga roʻbaroʻ keldim», dedilar. (Roviy) aytdi: U zot uni taʼrifladilar: «U bir kishi edi — uni, oʻylaymanki, ozgʻin, sochi tartibsiz, goʻyo Shanua qabilasi erkaklaridan biriga oʻxshagan, dedilar. Iso bilan ham roʻbaroʻ keldim», dedilar. (Roviy) aytdi: U zot uni taʼrifladilar: «(U) oʻrta boʻyli, qizgʻish (yuzli), goʻyo hozirgina dimosdan — yaʼni hammomdan chiqqanga oʻxshar edi. Ibrohimni ham koʻrdim», dedilar. U zot: «Men uning farzandlari orasida unga eng oʻxshaganidirman», dedilar. Va dedilarki: «Menga ikkita idish keltirildi — biri sut, ikkinchisi xamr (may) edi. Menga: ‹Qaysisini xohlasang, oʻshanisini ol›, deyildi. Men sutni olib, uni ichdim. Shunda menga: ‹Sen fitratga hidoyat qilinding›, yoki ‹fitratni topding. Agar xamrni olganingda, ummating yoʻldan ozardi›, deyildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мени Исро (кечаси сайр) қилдирилганида Мусога рўбарў келдим», дедилар. (Ровий) айтди: У зот уни таърифладилар: «У бир киши эди — уни, ўйлайманки, озғин, сочи тартибсиз, гўё Шануа қабиласи эркакларидан бирига ўхшаган, дедилар. Исо билан ҳам рўбарў келдим», дедилар. (Ровий) айтди: У зот уни таърифладилар: «(У) ўрта бўйли, қизғиш (юзли), гўё ҳозиргина димосдан — яъни ҳаммомдан чиққанга ўхшар эди. Иброҳимни ҳам кўрдим», дедилар. У зот: «Мен унинг фарзандлари орасида унга энг ўхшаганидирман», дедилар. Ва дедиларки: «Менга иккита идиш келтирилди — бири сут, иккинчиси хамр (май) эди. Менга: ‹Қайсисини хоҳласанг, ўшанисини ол›, дейилди. Мен сутни олиб, уни ичдим. Шунда менга: ‹Сен фитратга ҳидоят қилиндинг›, ёки ‹фитратни топдинг. Агар хамрни олганингда, умматинг йўлдан озарди›, дейилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِالْبُرَاقِ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ مُلْجَمًا مُسْرَجًا فَاسْتَصْعَبَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ أَبِمُحَمَّدٍ تَفْعَلُ هَذَا فَمَا رَكِبَكَ أَحَدٌ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ فَارْفَضَّ عَرَقًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Isro kechasi Nabiy ﷺga lijomlangan va egarlangan holda Buroq keltirildi. Buroq u zotga itoatsizlik qildi (boʻyin tovladi). Shunda Jibril unga: «Sen Muhammadga shunday qilyapsanmi? Senga Alloh nazdida undan koʻra ulugʻroq biror kishi minmagan-ku», dedi. U zot: «Shunda u (Buroq) duvva-duvva ter toʻkdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir va biz uni faqat Abdurazzoqning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Исро кечаси Набий ﷺга лижомланган ва эгарланган ҳолда Буроқ келтирилди. Буроқ у зотга итоатсизлик қилди (бўйин товлади). Шунда Жибрил унга: «Сен Муҳаммадга шундай қиляпсанми? Сенга Аллоҳ наздида ундан кўра улуғроқ бирор киши минмаган-ку», деди. У зот: «Шунда у (Буроқ) дувва-дувва тер тўкди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва биз уни фақат Абдураззоқнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ جُنَادَةَ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ جِبْرِيلُ بِإِصْبَعِهِ فَخَرَقَ بِهِ الْحَجَرَ وَشَدَّ بِهِ الْبُرَاقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Buraydat (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Baytul-Maqdisga yetib borganimizda, Jibril barmogʻi bilan ishora qildi-da, u bilan toshni teshib, Buroqni unga bogʻlab qoʻydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Бурайдат (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Байтул-Мақдисга етиб борганимизда, Жибрил бармоғи билан ишора қилди-да, у билан тошни тешиб, Буроқни унга боғлаб қўйди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا كَذَّبَتْنِي قُرَيْشٌ قُمْتُ فِي الْحِجْرِ فَجَلاَ اللَّهُ لِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَطَفِقْتُ أُخْبِرُهُمْ عَنْ آيَاتِهِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Quraysh meni yolgʻonchiga chiqarganida, men Hijrda turdim. Shunda Alloh menga Baytul-Maqdisni namoyon qildi va men unga qarab turgan holda ularga uning belgilaridan xabar bera boshladim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Molik ibn Saʼsaʼa, Abu Said, Ibn Abbos, Abu Zar va Ibn Masʼuddan ham (rivoyatlar bor).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қурайш мени ёлғончига чиқарганида, мен Ҳижрда турдим. Шунда Аллоҳ менга Байтул-Мақдисни намоён қилди ва мен унга қараб турган ҳолда уларга унинг белгиларидан хабар бера бошладим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Молик ибн Саъсаъа, Абу Саид, Ибн Аббос, Абу Зар ва Ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ‏:‏ ‏(‏ ومَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ ‏)‏ قَالَ هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أُرِيَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏(‏وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ‏)‏ هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Allohning {Biz senga koʻrsatgan koʻrsatuvni odamlar uchun faqat sinov qildik} (Isro 60) degan oyati haqida shunday dedi: «U Nabiy ﷺ Baytul-Maqdisga isro qilingan kechasi koʻrsatilgan koʻz bilan koʻrgan koʻrishdir». {Va Qurʼonda laʼnatlangan daraxt} (Isro 60) degani esa: «U Zaqqum daraxtidir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Аллоҳнинг {Биз сенга кўрсатган кўрсатувни одамлар учун фақат синов қилдик} (Исро 60) деган ояти ҳақида шундай деди: «У Набий ﷺ Байтул-Мақдисга исро қилинган кечаси кўрсатилган кўз билан кўрган кўришдир». {Ва Қуръонда лаънатланган дарахт} (Исро 60) дегани эса: «У Заққум дарахтидир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.