Amr ibn Shuayb

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً فَدَخَلَ بِهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ ابْنَتِهَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ دَخَلَ بِهَا فَلْيَنْكِحِ ابْنَتَهَا وَأَيُّمَا رَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً فَدَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ أُمِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ وَإِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ وَابْنُ لَهِيعَةَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا حَلَّ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ ابْنَتَهَا وَإِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الاِبْنَةَ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا لَمْ يَحِلَّ لَهُ نِكَاحُ أُمِّهَا لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏(‏وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ ‏)‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺ: «Qaysi bir kishi bir ayolga uylanib, u bilan qoʻshilgan boʻlsa, unga uning qizini nikohlash halol boʻlmaydi. Agar u bilan qoʻshilmagan boʻlsa, uning qizini nikohlasa boʻladi. Qaysi bir kishi bir ayolga uylanib, u bilan qoʻshilgan boʻlsin yoki qoʻshilmagan boʻlsin, unga uning onasini nikohlash halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis isnodi tomonidan sahih emas. Buni faqat Ibn Lahiʼa va Musanno ibn Sabboh Amr ibn Shuaybdan rivoyat qilganlar. Musanno ibn Sabboh va Ibn Lahiʼa esa hadisda zaif sanaladilar. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir; ular aytishlaricha: Kishi bir ayolga uylanib, u bilan qoʻshilishdan oldin uni taloq qilsa, unga uning qizini nikohlash halol boʻladi; kishi qizga uylanib, u bilan qoʻshilishdan oldin uni taloq qilsa, unga uning onasini nikohlash halol boʻlmaydi. Bu Allohning {…ayollaringizning onalari…} (Niso 23) degan soʻziga koʻradir. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Набий ﷺ: «Қайси бир киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилган бўлса, унга унинг қизини никоҳлаш ҳалол бўлмайди. Агар у билан қўшилмаган бўлса, унинг қизини никоҳласа бўлади. Қайси бир киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилган бўлсин ёки қўшилмаган бўлсин, унга унинг онасини никоҳлаш ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис исноди томонидан саҳиҳ эмас. Буни фақат Ибн Лаҳиъа ва Мусанно ибн Саббоҳ Амр ибн Шуайбдан ривоят қилганлар. Мусанно ибн Саббоҳ ва Ибн Лаҳиъа эса ҳадисда заиф саналадилар. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир; улар айтишларича: Киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилишдан олдин уни талоқ қилса, унга унинг қизини никоҳлаш ҳалол бўлади; киши қизга уйланиб, у билан қўшилишдан олдин уни талоқ қилса, унга унинг онасини никоҳлаш ҳалол бўлмайди. Бу Аллоҳнинг {…аёлларингизнинг оналари…} (Нисо 23) деган сўзига кўрадир. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَسْلَمَتْ قَبْلَ زَوْجِهَا ثُمَّ أَسْلَمَ زَوْجُهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ أَنَّ زَوْجَهَا أَحَقُّ بِهَا مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ qizlari Zaynabni Abul-Os ibn ar-Rabiega yangi mahr va yangi nikoh bilan qaytarib berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida (gap-soʻz) bor. Ilm ahli huzurida bu hadisga amal qilinadi: ayol eridan oldin Islomga kirsa, soʻng eri ham ayol idda ichida turgan paytda Islomga kirsa, eri idda ichida boʻlgan muddatda unga (haqdor) ahaqdir. Bu Molik ibn Anas, Avzoiy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ қизлари Зайнабни Абул-Ос ибн ар-Рабиэга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида (гап-сўз) бор. Илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга амал қилинади: аёл эридан олдин Исломга кирса, сўнг эри ҳам аёл идда ичида турган пайтда Исломга кирса, эри идда ичида бўлган муддатда унга (ҳақдор) аҳақдир. Бу Молик ибн Анас, Авзоий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ الأَحْوَلُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نَذْرَ لاِبْنِ آدَمَ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ عِتْقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ طَلاَقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَشُرَيْحٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الْمَنْصُوبَةِ إِنَّهَا تَطْلُقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا وَقَّتَ نُزِّلَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ إِذَا سَمَّى امْرَأَةً بِعَيْنِهَا أَوْ وَقَّتَ وَقْتًا أَوْ قَالَ إِنْ تَزَوَّجْتُ مِنْ كُورَةِ كَذَا فَإِنَّهُ إِنْ تَزَوَّجَ فَإِنَّهَا تَطْلُقُ ‏.‏ وَأَمَّا ابْنُ الْمُبَارَكِ فَشَدَّدَ فِي هَذَا الْبَابِ وَقَالَ إِنْ فَعَلَ لاَ أَقُولُ هِيَ حَرَامٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ تَزَوَّجَ لاَ آمُرُهُ أَنْ يُفَارِقَ امْرَأَتَهُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ أَنَا أُجِيزُ فِي الْمَنْصُوبَةِ لِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَإِنْ تَزَوَّجَهَا لاَ أَقُولُ تَحْرُمُ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ ‏.‏ وَوَسَّعَ إِسْحَاقُ فِي غَيْرِ الْمَنْصُوبَةِ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ حَلَفَ بِالطَّلاَقِ أَنَّهُ لاَ يَتَزَوَّجُ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ هَلْ لَهُ رُخْصَةٌ بِأَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِ الْفُقَهَاءِ الَّذِينَ رَخَّصُوا فِي هَذَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِنْ كَانَ يَرَى هَذَا الْقَوْلَ حَقًّا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُبْتَلَى بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِهِمْ فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَرْضَ بِهَذَا فَلَمَّا ابْتُلِيَ أَحَبَّ أَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِهِمْ فَلاَ أَرَى لَهُ ذَلِكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Odam farzandi uchun oʻzi ega boʻlmagan narsada nazr yoʻq, oʻzi ega boʻlmagan (qul)da ozod qilish yoʻq, oʻzi ega boʻlmagan (xotin)da taloq yoʻq», dedilar. (Rivoyat qiluvchi) aytdi: Bu bobda Ali, Muoz ibn Jabal, Jobir, Ibn Abbos va Oishadan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan sahihdir va bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi (hadis)dir. Bu Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir. Bu Ali ibn Abu Tolib, Ibn Abbos, Jobir ibn Abdulloh, Said ibn Musayyab, Hasan, Said ibn Jubayr, Ali ibn Husayn, Shurayh, Jobir ibn Zayd va boshqa bir necha tobeʼin fuqaholaridan rivoyat qilingan; Shofeiy ham shuni aytadi. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u aniq belgilangan (ayol) haqida: «U taloq boʻladi», degan. Ibrohim Naxaiy, Shaʼbiy va boshqa ilm ahlidan rivoyat qilinishicha, ular: «Agar (taloqni biror vaqtga) belgilab qoʻysa, (oʻsha vaqt kelganda taloq) tushadi», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Molik ibn Anasning soʻzidirki: «Agar muayyan bir ayolni nomma-nom aytsa, yoki bir vaqtni belgilasa, yoki ‹falon viloyatdan uylansam (talogʻi qoʻyilgan boʻlsin)› desa, uylangan taqdirda u (ayol) taloq boʻladi». Ibn Muborak esa bu bobda qattiqlik qildi va: «Agar (shunday) qilsa, men u (xotin) harom deb aytmayman», dedi. Ahmad: «Agar uylansa, men unga xotinidan ajralishni buyurmayman», dedi. Ishoq: «Men aniq belgilangan (ayol) haqida — Ibn Masʼudning hadisi sababli — (taloq tushishini) joiz deb bilaman, agar uylansa, xotini unga harom boʻladi demayman», dedi. Ishoq aniq belgilanmaganda (hukmni) kengaytirdi. Abdulloh ibn Muborakdan zikr qilinishicha, undan: agar taloq bilan ‹uylanmayman› deb qasam ichgan, soʻng uylanish koʻngliga kelgan kishiga, bu haqda ruxsat bergan fuqaholarning soʻzini olishga ruxsat bormi? — deb soʻralganda, Abdulloh ibn Muborak: «Agar u shu masalaga giriftor boʻlishidan oldin bu soʻzni haq deb bilgan boʻlsa, ularning soʻzini olishi mumkin. Ammo buni rozi boʻlmagan, giriftor boʻlgach esa ularning soʻzini olishni xohlab qolgan kishi — men uning uchun bunga (ruxsat) deb koʻrmayman», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Одам фарзанди учун ўзи эга бўлмаган нарсада назр йўқ, ўзи эга бўлмаган (қул)да озод қилиш йўқ, ўзи эга бўлмаган (хотин)да талоқ йўқ», дедилар. (Ривоят қилувчи) айтди: Бу бобда Али, Муоз ибн Жабал, Жобир, Ибн Аббос ва Оишадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва бу бобда ривоят қилинган энг яхши (ҳадис)дир. Бу Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа кўпчилик илм аҳлининг сўзидир. Бу Али ибн Абу Толиб, Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Мусайяб, Ҳасан, Саид ибн Жубайр, Али ибн Ҳусайн, Шурайҳ, Жобир ибн Зайд ва бошқа бир неча тобеъин фуқаҳоларидан ривоят қилинган; Шофеий ҳам шуни айтади. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у аниқ белгиланган (аёл) ҳақида: «У талоқ бўлади», деган. Иброҳим Нахаий, Шаъбий ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар: «Агар (талоқни бирор вақтга) белгилаб қўйса, (ўша вақт келганда талоқ) тушади», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидирки: «Агар муайян бир аёлни номма-ном айтса, ёки бир вақтни белгиласа, ёки ‹фалон вилоятдан уйлансам (талоғи қўйилган бўлсин)› деса, уйланган тақдирда у (аёл) талоқ бўлади». Ибн Муборак эса бу бобда қаттиқлик қилди ва: «Агар (шундай) қилса, мен у (хотин) ҳаром деб айтмайман», деди. Аҳмад: «Агар уйланса, мен унга хотинидан ажралишни буюрмайман», деди. Ишоқ: «Мен аниқ белгиланган (аёл) ҳақида — Ибн Масъуднинг ҳадиси сабабли — (талоқ тушишини) жоиз деб биламан, агар уйланса, хотини унга ҳаром бўлади демайман», деди. Ишоқ аниқ белгиланмаганда (ҳукмни) кенгайтирди. Абдуллоҳ ибн Муборакдан зикр қилинишича, ундан: агар талоқ билан ‹уйланмайман› деб қасам ичган, сўнг уйланиш кўнглига келган кишига, бу ҳақда рухсат берган фуқаҳоларнинг сўзини олишга рухсат борми? — деб сўралганда, Абдуллоҳ ибн Муборак: «Агар у шу масалага гирифтор бўлишидан олдин бу сўзни ҳақ деб билган бўлса, уларнинг сўзини олиши мумкин. Аммо буни рози бўлмаган, гирифтор бўлгач эса уларнинг сўзини олишни хоҳлаб қолган киши — мен унинг учун бунга (рухсат) деб кўрмайман», деди.

أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا أَنْ يُفَارِقَهُ بَعْدَ الْبَيْعِ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ بِالْكَلاَمِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ الْبَيْعِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَعْنًى حَيْثُ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha ixtiyor egasidirlar, magar bu ixtiyor savdosi boʻlsa (bundan mustasno). (Sotuvchining) sherigi savdodan qaytib qolishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishi unga halol emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buning maʼnosi shuki, savdodan soʻng sherigi savdoni buzib qaytishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishidir. Agar ajralish soʻz bilan boʻlganida va savdodan soʻng unga ixtiyor qolmaganida edi, bu hadisning maʼnosi boʻlmas edi, chunki u zot ﷺ: «(Sotuvchining) qaytib qolishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishi unga halol emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча ихтиёр эгасидирлар, магар бу ихтиёр савдоси бўлса (бундан мустасно). (Сотувчининг) шериги савдодан қайтиб қолишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бунинг маъноси шуки, савдодан сўнг шериги савдони бузиб қайтишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетишидир. Агар ажралиш сўз билан бўлганида ва савдодан сўнг унга ихтиёр қолмаганида эди, бу ҳадиснинг маъноси бўлмас эди, чунки у зот ﷺ: «(Сотувчининг) қайтиб қолишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَاتَبَ عَبْدَهُ عَلَى مِائَةِ أُوقِيَّةٍ فَأَدَّاهَا إِلاَّ عَشْرَ أَوَاقٍ أَوْ قَالَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ ثُمَّ عَجَزَ فَهُوَ رَقِيقٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُكَاتَبَ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ كِتَابَتِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ نَحْوَهُ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning xutba qilib turib: «Kim oʻz qulini yuz uqiya (kumush)ga mukotab qilsa-yu, u oʻn uqiyadan — yoki: oʻn dirhamdan — boshqasini ado etib, soʻng (qolganini toʻlashga) ojizlik qilsa, u (yana) quldir», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli shunga amal qiladilarki, mukotab oʻz kitobatidan (ozodlik puli)dan biror narsa qolar ekan, quldir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг хутба қилиб туриб: «Ким ўз қулини юз уқия (кумуш)га мукотаб қилса-ю, у ўн уқиядан — ёки: ўн дирҳамдан — бошқасини адо этиб, сўнг (қолганини тўлашга) ожизлик қилса, у (яна) қулдир», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли шунга амал қиладиларки, мукотаб ўз китобатидан (озодлик пули)дан бирор нарса қолар экан, қулдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺdan (daraxtda) osilib turgan meva haqida soʻralganda, u zot: «Kim muhtoj boʻlib, (etagiga) tugib olmasdan undan (ehtiyojicha) yesa, unga (gunoh) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Набий ﷺдан (дарахтда) осилиб турган мева ҳақида сўралганда, у зот: «Ким муҳтож бўлиб, (этагига) тугиб олмасдан ундан (эҳтиёжича) еса, унга (гуноҳ) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ يَرْفَعَانِ الْحَدِيثَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا مَنْ وَهَبَ هِبَةً لِذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَمَنْ وَهَبَ هِبَةً لِغَيْرِ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا مَا لَمْ يُثَبْ مِنْهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Tovusning Ibn Umar va Ibn Abbosdan, ular esa hadisni Nabiy ﷺga koʻtarib (marfuʼ qilib) shu hadisni rivoyat qilganini eshitgan. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlmish baʼzi ilm ahli nazdida amal shu hadisga binoandir. Ular: «Kim mahram qarindoshiga hadya bersa, uni qaytarib olishga haqli emas; kim mahram boʻlmagan kishiga hadya bersa, undan (evaz) olmagan ekan, uni qaytarib olishga haqlidir», deganlar. Bu Savriyning soʻzidir. Shofeiy esa: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota mustasnodir», degan. Shofeiy Abdulloh ibn Umarning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi bilan dalil keltirgan: U zot: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota mustasnodir», dedilar.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Товуснинг Ибн Умар ва Ибн Аббосдан, улар эса ҳадисни Набий ﷺга кўтариб (марфуъ қилиб) шу ҳадисни ривоят қилганини эшитган. Абу Исо айтди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлмиш баъзи илм аҳли наздида амал шу ҳадисга биноандир. Улар: «Ким маҳрам қариндошига ҳадя берса, уни қайтариб олишга ҳақли эмас; ким маҳрам бўлмаган кишига ҳадя берса, ундан (эваз) олмаган экан, уни қайтариб олишга ҳақлидир», деганлар. Бу Саврийнинг сўзидир. Шофеий эса: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота мустаснодир», деган. Шофеий Абдуллоҳ ибн Умарнинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси билан далил келтирган: У зот: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота мустаснодир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، وَغَيْرُهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏"‏ الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَرْزَمِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ضَعَّفَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki: Nabiy ﷺ oʻz xutbalarida: «Dalil daʼvogarning zimmasiga, qasam daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim)dir», dedilar. Bu — isnodida gap boʻlgan hadisdir. Muhammad ibn Ubaydulloh al-Arzamiy hadisda yodlash jihatidan zaif sanaladi, uni Ibnul-Muborak va boshqalar zaif deganlar.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики: Набий ﷺ ўз хутбаларида: «Далил даъвогарнинг зиммасига, қасам даъво қилинувчининг зиммасига (лозим)дир», дедилар. Бу — иснодида гап бўлган ҳадисдир. Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ал-Арзамий ҳадисда ёдлаш жиҳатидан заиф саналади, уни Ибнул-Муборак ва бошқалар заиф деганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ، وَهُوَ ابْنُ هِلاَلٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَإِنْ شَاءُوا أَخَذُوا الدِّيَةَ وَهِيَ ثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً وَمَا صَالَحُوا عَلَيْهِ فَهُوَ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ لِتَشْدِيدِ الْعَقْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa, u oʻldirilganning vorislariga topshiriladi. Agar xohlasalar uni oʻldiradilar, xohlasalar diyat oladilar; u diyat oʻttizta hiqqa, oʻttizta jazaʼa va qirqta xalifa (homilador tuya)dir. (Bundan ziyod) nimaga sulh qilsalar, u oʻzlariniki boʻladi», dedilar. Bu esa qon (toʻlovi)ni ogʻirlashtirish uchundir. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, у ўлдирилганнинг ворисларига топширилади. Агар хоҳласалар уни ўлдирадилар, хоҳласалар дият оладилар; у дият ўттизта ҳиққа, ўттизта жазаъа ва қирқта халифа (ҳомиладор туя)дир. (Бундан зиёд) нимага сулҳ қилсалар, у ўзлариники бўлади», дедилар. Бу эса қон (тўлови)ни оғирлаштириш учундир. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الْمَوَاضِحِ خَمْسٌ خَمْسٌ ‏"‏ ‏.‏ قال أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَنَّ فِي الْمُوضِحَةِ خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Mavozih (suyakni ochib yuboradigan jarohatlar)da beshtadan, beshtadan (tuya diyat) bor», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, bu Sufyon Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidirki, muziha (suyakni ochuvchi jarohat)da beshta tuya bor.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мавозиҳ (суякни очиб юборадиган жароҳатлар)да бештадан, бештадан (туя дият) бор», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, бу Суфён Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидирки, музиҳа (суякни очувчи жароҳат)да бешта туя бор.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دِيَةُ عَقْلِ الْكَافِرِ نِصْفُ دِيَةِ عَقْلِ الْمُؤْمِنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ إِلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ نِصْفُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ أَرْبَعَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ مِثْلُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishi kofir (oʻrnida qasos uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. Yana shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Kofirning diyati moʻminning diyatining yarmidir», deganlari rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu bobdagi Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli yahudiy va nasroniyning diyati haqida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli yahudiy va nasroniyning diyatida Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan narsaga (ergashib) qaror qilganlar. Umar ibn Abdulaziz: «Yahudiy va nasroniyning diyati musulmonning diyatining yarmidir», degan. Ahmad ibn Hanbal ham shunday deydi. Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilinishicha, u: «Yahudiy va nasroniyning diyati toʻrt ming dirham, majusiyning diyati esa sakkiz yuz dirhamdir», degan. Molik ibn Anas, Shofiʼiy va Ishoq ham shunday deydilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Yahudiy va nasroniyning diyati musulmonning diyati misli kabidir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон киши кофир (ўрнида қасос учун) ўлдирилмайди», дедилар. Яна шу иснод билан Набий ﷺдан: «Кофирнинг дияти мўминнинг диятининг ярмидир», деганлари ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу бобдаги Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли яҳудий ва насронийнинг дияти ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли яҳудий ва насронийнинг диятида Набий ﷺдан ривоят қилинган нарсага (эргашиб) қарор қилганлар. Умар ибн Абдулазиз: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг диятининг ярмидир», деган. Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам шундай дейди. Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у: «Яҳудий ва насронийнинг дияти тўрт минг дирҳам, мажусийнинг дияти эса саккиз юз дирҳамдир», деган. Молик ибн Анас, Шофиъий ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар. Баъзи илм аҳли эса: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг дияти мисли кабидир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَنَاشُدِ الأَشْعَارِ فِي الْمَسْجِدِ وَعَنِ الْبَيْعِ وَالاِشْتِرَاءِ فِيهِ وَأَنْ يَتَحَلَّقَ النَّاسُ فِيهِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ رَأَيْتُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَذَكَرَ غَيْرَهُمَا يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ سَمِعَ شُعَيْبُ بْنُ مُحَمَّدٍ مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَنْ تَكَلَّمَ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ إِنَّمَا ضَعَّفَهُ لأَنَّهُ يُحَدِّثُ عَنْ صَحِيفَةِ جَدِّهِ كَأَنَّهُمْ رَأَوْا أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ هَذِهِ الأَحَادِيثَ مِنْ جَدِّهِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ قَالَ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عِنْدَنَا وَاهِي ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ رُخْصَةٌ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَيْرِ حَدِيثٍ رُخْصَةٌ فِي إِنْشَادِ الشِّعْرِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ masjidda sheʼrlar oʻqishishdan, unda sotish va sotib olishdan hamda odamlarning juma kuni namozdan oldin unda davra qurib oʻtirishlaridan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Burayda, Jobir va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amr ibn al-Osning hadisi hasan hadisdir. Amr ibn Shuayb esa u — Muhammad ibn Abdulloh ibn Amr ibn al-Osning oʻgʻlidir. Muhammad ibn Ismoil aytdi: Men Ahmad, Ishoq va boshqalarni — ularni ham zikr qildi — Amr ibn Shuaybning hadisi bilan dalil keltirayotganlarini koʻrdim. Muhammad aytdi: Shuayb ibn Muhammad bobosi Abdulloh ibn Amrdan (hadis) eshitgan. Abu Iso aytdi: Amr ibn Shuaybning hadisi haqida (tanqidiy) gapirgan kishi uni faqat shuning uchun zaif sanaganki, u bobosining sahifasidan (yozma toʻplamidan) hadis rivoyat qiladi; goʻyo ular u bu hadislarni bobosidan (bevosita) eshitmagan deb hisoblashgan. Ali ibn Abdulloh aytdi: Yahyo ibn Saiddan zikr qilinishicha, u: Amr ibn Shuaybning hadisi bizning nazdimizda zaifdir, degan. Ilm ahlidan bir qavm masjidda sotish va sotib olishni makruh sanashgan, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Tobeʼinlardan boʻlgan baʼzi ilm ahlidan masjidda sotish va sotib olishga ruxsat (berilgani) rivoyat qilingan. Nabiy ﷺdan bir necha hadisda masjidda sheʼr oʻqishga ruxsat (berilgani) rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ масжидда шеърлар ўқишишдан, унда сотиш ва сотиб олишдан ҳамда одамларнинг жума куни намоздан олдин унда давра қуриб ўтиришларидан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Бурайда, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Оснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Амр ибн Шуайб эса у — Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Оснинг ўғлидир. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: Мен Аҳмад, Ишоқ ва бошқаларни — уларни ҳам зикр қилди — Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси билан далил келтираётганларини кўрдим. Муҳаммад айтди: Шуайб ибн Муҳаммад бобоси Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳадис) эшитган. Абу Исо айтди: Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси ҳақида (танқидий) гапирган киши уни фақат шунинг учун заиф санаганки, у бобосининг саҳифасидан (ёзма тўпламидан) ҳадис ривоят қилади; гўё улар у бу ҳадисларни бобосидан (бевосита) эшитмаган деб ҳисоблашган. Али ибн Абдуллоҳ айтди: Яҳё ибн Саиддан зикр қилинишича, у: Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси бизнинг наздимизда заифдир, деган. Илм аҳлидан бир қавм масжидда сотиш ва сотиб олишни макруҳ санашган, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Тобеъинлардан бўлган баъзи илм аҳлидан масжидда сотиш ва сотиб олишга рухсат (берилгани) ривоят қилинган. Набий ﷺдан бир неча ҳадисда масжидда шеър ўқишга рухсат (берилгани) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏"‏ أَوْفُوا بِحِلْفِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ لاَ يَزِيدُهُ يَعْنِي الإِسْلاَمَ إِلاَّ شِدَّةً وَلاَ تُحْدِثُوا حِلْفًا فِي الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ xutbalarida: «Johiliyatdagi ittifoqlarga (qarindoshlik ahdlariga) vafo qilinglar, chunki u, yaʼni Islom, faqat uni (ittifoqni) mustahkamroq qiladi. Islomda esa yangi ittifoq paydo qilmanglar», dedilar. Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Ummu Salama, Jubayr ibn Mutʼim, Abu Hurayra, Ibn Abbos va Qays ibn Osimdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ хутбаларида: «Жоҳилиятдаги иттифоқларга (қариндошлик аҳдларига) вафо қилинглар, чунки у, яъни Ислом, фақат уни (иттифоқни) мустаҳкамроқ қилади. Исломда эса янги иттифоқ пайдо қилманглар», дедилар. Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Умму Салама, Жубайр ибн Мутъим, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Қайс ибн Осимдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الرَّاكِبُ شَيْطَانٌ وَالرَّاكِبَانِ شَيْطَانَانِ وَالثَّلاَثَةُ رَكْبٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمٍ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ هُوَ ثِقَةٌ صَدُوقٌ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ لاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Bir otliq — shaytondir, ikki otliq — ikki shaytondir, uch (kishi) esa — (haqiqiy) yoʻlovchilardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Osimning rivoyatidangina bilamiz. U — Osim ibn Muhammad ibn Zayd ibn Abdulloh ibn Umardir. Abdulloh ibn Amrning hadisi hasandir. Muhammad aytdi: «U (Osim) ishonchli, rostgoʻydir. Osim ibn Umar al-Umariy esa hadisda zaifdir, men undan hech narsa rivoyat qilmayman». Abdulloh ibn Amrning hadisi hasandir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир отлиқ — шайтондир, икки отлиқ — икки шайтондир, уч (киши) эса — (ҳақиқий) йўловчилардир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат шу йўлдан, Осимнинг ривоятидангина биламиз. У — Осим ибн Муҳаммад ибн Зайд ибн Абдуллоҳ ибн Умардир. Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир. Муҳаммад айтди: «У (Осим) ишончли, ростгўйдир. Осим ибн Умар ал-Умарий эса ҳадисда заифдир, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман». Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَشْرَبُ قَائِمًا وَقَاعِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilib aytadi: Men Rasululloh ﷺni tik turgan holda ham, oʻtirgan holda ham ichayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилиб айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺни тик турган ҳолда ҳам, ўтирган ҳолда ҳам ичаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَيَعْرِفْ شَرَفَ كَبِيرِنَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَيَعْرِفْ حَقَّ كَبِيرِنَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kichigimizga rahm qilmagan va kattamizning sharafini bilmagan kishi bizdan emas», dedilar. Bizga Hannod hadis aytdi, bizga Abda Muhammad ibn Ishoqdan shunga oʻxshashini aytdi, faqat u: «Kattamizning haqqini bilmagan», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кичигимизга раҳм қилмаган ва каттамизнинг шарафини билмаган киши биздан эмас», дедилар. Бизга Ҳаннод ҳадис айтди, бизга Абда Муҳаммад ибн Ишоқдан шунга ўхшашини айтди, фақат у: «Каттамизнинг ҳаққини билмаган», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ عَاهَرَ بِحُرَّةٍ أَوْ أَمَةٍ فَالْوَلَدُ وَلَدُ زِنَا لاَ يَرِثُ وَلاَ يُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ ابْنِ لَهِيعَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ وَلَدَ الزِّنَا لاَ يَرِثُ مِنْ أَبِيهِ.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi hur ayol yo choʻri bilan zino qilsa, bas, bola — zino bolasidir, u meros olmaydi va undan meros ham olinmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Ibn Lahiadan boshqalar ham Amr ibn Shuaybdan rivoyat qilganlar. Bu masalada ilm ahli shunga amal qilganlar: zino bolasi otasidan meros olmaydi.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши ҳур аёл ё чўри билан зино қилса, бас, бола — зино боласидир, у мерос олмайди ва ундан мерос ҳам олинмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Ибн Лаҳиадан бошқалар ҳам Амр ибн Шуайбдан ривоят қилганлар. Бу масалада илм аҳли шунга амал қилганлар: зино боласи отасидан мерос олмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَرِثُ الْوَلاَءَ مَنْ يَرِثُ الْمَالَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Valoga (ozod qilish qarobatiga) molga meros oladigan kishi meros oladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi kuchli emas.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Валога (озод қилиш қаробатига) молга мерос оладиган киши мерос олади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди кучли эмас.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْثَالَ الذَّرِّ فِي صُوَرِ الرِّجَالِ يَغْشَاهُمُ الذُّلُّ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَيُسَاقُونَ إِلَى سِجْنٍ فِي جَهَنَّمَ يُسَمَّى بُولَسَ تَعْلُوهُمْ نَارُ الأَنْيَارِ يُسْقَوْنَ مِنْ عُصَارَةِ أَهْلِ النَّارِ طِينَةِ الْخَبَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mutakabbirlar qiyomat kuni odamlar suratidagi mayda zarralar misolida toʻplanadilar. Ularni har tomondan xorlik qoplab oladi. Soʻng ular jahannamdagi ‹Bulas› deb nomlanadigan zindonga haydaladi. Ularning ustidan olovlar olovi koʻtarilib turadi. Ularga doʻzax ahlining sharbasi — ‹tiynatul-xabol› (yiringli loyqa)dan ichiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мутакаббирлар қиёмат куни одамлар суратидаги майда зарралар мисолида тўпланадилар. Уларни ҳар томондан хорлик қоплаб олади. Сўнг улар жаҳаннамдаги ‹Булас› деб номланадиган зиндонга ҳайдалади. Уларнинг устидан оловлар олови кўтарилиб туради. Уларга дўзах аҳлининг шарбаси — ‹тийнатул-хабол› (йирингли лойқа)дан ичирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خَصْلَتَانِ مَنْ كَانَتَا فِيهِ كَتَبَهُ اللَّهُ شَاكِرًا صَابِرًا وَمَنْ لَمْ تَكُونَا فِيهِ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ شَاكِرًا وَلاَ صَابِرًا مَنْ نَظَرَ فِي دِينِهِ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَاقْتَدَى بِهِ وَنَظَرَ فِي دُنْيَاهُ إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا فَضَّلَهُ بِهِ عَلَيْهِ كَتَبَهُ اللَّهُ شَاكِرًا صَابِرًا وَمَنْ نَظَرَ فِي دِينِهِ إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَنَظَرَ فِي دُنْيَاهُ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَأَسِفَ عَلَى مَا فَاتَهُ مِنْهُ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ شَاكِرًا وَلاَ صَابِرًا ‏"‏ ‏.‏ أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ حِزَامٍ الرَّجُلُ الصَّالِحُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلَمْ يَذْكُرْ سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim», dedi: «Ikki xislat bor, kimda ular boʻlsa, Alloh uni shukr qiluvchi, sabr qiluvchi deb yozadi; kimda ular boʻlmasa, Alloh uni shukr qiluvchi ham, sabr qiluvchi ham deb yozmaydi. Kim oʻz dinida oʻzidan ustun kishiga qarab unga ergashsa, dunyoviy ishlarida esa oʻzidan past kishiga qarab, Alloh uni undan afzal qilgan neʼmatlari uchun Allohga hamd aytsa, Alloh uni shukr qiluvchi, sabr qiluvchi deb yozadi. Kim oʻz dinida oʻzidan past kishiga qarasa, dunyoviy ishlarida esa oʻzidan ustun kishiga qarab, oʻzidan oʻtkazib yuborgan narsasiga afsus chekonsa, Alloh uni shukr qiluvchi ham, sabr qiluvchi ham deb yozmaydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Suvayd ibn Nasr oʻz rivoyatida «otasidan» (degan soʻzni) zikr qilmagan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим», деди: «Икки хислат бор, кимда улар бўлса, Аллоҳ уни шукр қилувчи, сабр қилувчи деб ёзади; кимда улар бўлмаса, Аллоҳ уни шукр қилувчи ҳам, сабр қилувчи ҳам деб ёзмайди. Ким ўз динида ўзидан устун кишига қараб унга эргашса, дунёвий ишларида эса ўзидан паст кишига қараб, Аллоҳ уни ундан афзал қилган неъматлари учун Аллоҳга ҳамд айтса, Аллоҳ уни шукр қилувчи, сабр қилувчи деб ёзади. Ким ўз динида ўзидан паст кишига қараса, дунёвий ишларида эса ўзидан устун кишига қараб, ўзидан ўтказиб юборган нарсасига афсус чеконса, Аллоҳ уни шукр қилувчи ҳам, сабр қилувчи ҳам деб ёзмайди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Сувайд ибн Наср ўз ривоятида «отасидан» (деган сўзни) зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَشَبَّهَ بِغَيْرِنَا لاَ تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ وَلاَ بِالنَّصَارَى فَإِنَّ تَسْلِيمَ الْيَهُودِ الإِشَارَةُ بِالأَصَابِعِ وَتَسْلِيمَ النَّصَارَى الإِشَارَةُ بِالأَكُفِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bizdan boshqaga oʻxshashga uringan kishi bizdan emas. Yahudiylarga ham, nasrolarga ham oʻxshamanglar. Chunki yahudiylarning salomi barmoqlar bilan ishora qilishdir, nasrolarning salomi esa kaft bilan ishora qilishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi zaifdir. Ibn al-Muborak bu hadisni Ibn Lahiadan rivoyat qilib, uni marfu qilmagan (Paygʻambarga koʻtarmagan).Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Биздан бошқага ўхшашга уринган киши биздан эмас. Яҳудийларга ҳам, насроларга ҳам ўхшаманглар. Чунки яҳудийларнинг саломи бармоқлар билан ишора қилишдир, насроларнинг саломи эса кафт билан ишора қилишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди заифдир. Ибн ал-Муборак бу ҳадисни Ибн Лаҳиадан ривоят қилиб, уни марфу қилмаган (Пайғамбарга кўтармаган).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْخُذُ مِنْ لِحْيَتِهِ مِنْ عَرْضِهَا وَطُولِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ هَارُونَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ لاَ أَعْرِفُ لَهُ حَدِيثًا لَيْسَ إِسْنَادُهُ أَصْلاً أَوْ قَالَ يَنْفَرِدُ بِهِ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُ مِنْ لِحْيَتِهِ مِنْ عَرْضِهَا وَطُولِهَا ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ هَارُونَ وَرَأَيْتُهُ حَسَنَ الرَّأْىِ فِي عُمَرَ بْنِ هَارُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ قُتَيْبَةَ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ هَارُونَ كَانَ صَاحِبَ حَدِيثٍ وَكَانَ يَقُولُ الإِيمَانُ قَوْلٌ وَعَمَلٌ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ قُتَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَصَبَ الْمَنْجَنِيقَ عَلَى أَهْلِ الطَّائِفِ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ قُلْتُ لِوَكِيعٍ مَنْ هَذَا قَالَ صَاحِبُكُمْ عُمَرُ بْنُ هَارُونَ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u esa bobosidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ soqollarining eni va boʻyidan olib turar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Umar ibn Horun muqorib ul-hadisdir (hadisi oʻrtamiyona qabul qilingan); uning isnodi asli boʻlmagan yoki u yolgʻiz oʻzi rivoyat qilgan birorta hadisini bilmayman, magar shu hadisni — «Nabiy ﷺ soqollarining eni va boʻyidan olib turar edilar». Buni faqat Umar ibn Horun rivoyatidan bilamiz, va men uning Umar ibn Horun haqida yaxshi fikrda ekanini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Men Qutaybaning shunday deganini eshitdim: Umar ibn Horun hadis sohibi edi va u: «Iymon — soʻz va ameldir», der edi. (Qutayba) aytdi: Men Qutaybadan eshitdim, bizga Vakeʼ ibn Jarroh bir kishidan, u Savr ibn Yaziddan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ Toif ahliga qarshi manjaniq (toshotar) oʻrnatdilar. Qutayba aytdi: Vakeʼga: «Bu kim?» dedim. U: «Sizning sohibingiz Umar ibn Horun», dedi.Амр ибн Шуайб отасидан, у эса бобосидан ривоят қилади: Набий ﷺ соқолларининг эни ва бўйидан олиб турар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Умар ибн Ҳорун муқориб ул-ҳадисдир (ҳадиси ўртамиёна қабул қилинган); унинг исноди асли бўлмаган ёки у ёлғиз ўзи ривоят қилган бирорта ҳадисини билмайман, магар шу ҳадисни — «Набий ﷺ соқолларининг эни ва бўйидан олиб турар эдилар». Буни фақат Умар ибн Ҳорун ривоятидан биламиз, ва мен унинг Умар ибн Ҳорун ҳақида яхши фикрда эканини кўрдим. Абу Исо айтди: Мен Қутайбанинг шундай деганини эшитдим: Умар ибн Ҳорун ҳадис соҳиби эди ва у: «Иймон — сўз ва амелдир», дер эди. (Қутайба) айтди: Мен Қутайбадан эшитдим, бизга Вакеъ ибн Жарроҳ бир кишидан, у Савр ибн Язиддан ривоят қилдики, Набий ﷺ Тоиф аҳлига қарши манжаниқ (тошотар) ўрнатдилар. Қутайба айтди: Вакеъга: «Бу ким?» дедим. У: «Сизнинг соҳибингиз Умар ибн Ҳорун», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبَّ أَنْ يُرَى أَثَرُ نِعْمَتِهِ عَلَى عَبْدِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ أَبِيهِ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh banda ustida Oʻz neʼmatining asari koʻrinishini yaxshi koʻradi», dedilar. Bu bobda Abul Ahvasning otasidan, Imron ibn Husayn va Ibn Masʼuddan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ банда устида Ўз неъматининг асари кўринишини яхши кўради», дедилар. Бу бобда Абул Аҳваснинг отасидан, Имрон ибн Ҳусайн ва Ибн Масъуддан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ نَتْفِ الشَّيْبِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُ نُورُ الْمُسْلِمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ قَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ وَغَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ oq sochni yulishdan qaytardilar va: «Albatta, u musulmonning nuridir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasandir, u Abdurahmon ibn al-Horis va boshqa bir nechtasidan, Amr ibn Shuaybdan rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ оқ сочни юлишдан қайтардилар ва: «Албатта, у мусулмоннинг нуридир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасандир, у Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ва бошқа бир нечтасидан, Амр ибн Шуайбдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، حَدَّثَنِي عَمِّي، يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِتَسْمِيَةِ الْمَوْلُودِ يَوْمَ سَابِعِهِ وَوَضْعِ الأَذَى عَنْهُ وَالْعَقِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ chaqaloqni yettinchi kunida ism qoʻyishni, undan ozorni (sochini) olib tashlashni va aqiqa qilishni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Набий ﷺ чақалоқни еттинчи кунида исм қўйишни, ундан озорни (сочини) олиб ташлашни ва ақиқа қилишни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الأَخْنَسِ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مَرْثَدُ بْنُ أَبِي مَرْثَدٍ وَكَانَ رَجُلاً يَحْمِلُ الأَسْرَى مِنْ مَكَّةَ حَتَّى يَأْتِيَ بِهِمُ الْمَدِينَةَ قَالَ وَكَانَتِ امْرَأَةٌ بَغِيٌّ بِمَكَّةَ يُقَالُ لَهَا عَنَاقُ وَكَانَتْ صَدِيقَةً لَهُ وَإِنَّهُ كَانَ وَعَدَ رَجُلاً مِنْ أُسَارَى مَكَّةَ يَحْمِلُهُ قَالَ فَجِئْتُ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى ظِلِّ حَائِطٍ مِنْ حَوَائِطِ مَكَّةَ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَتْ عَنَاقُ فَأَبْصَرَتْ سَوَادَ ظِلِّي بِجَنْبِ الْحَائِطِ فَلَمَّا انْتَهَتْ إِلَىَّ عَرَفَتْهُ فَقَالَتْ مَرْثَدُ فَقُلْتُ مَرْثَدُ ‏.‏ فَقَالَتْ مَرْحَبًا وَأَهْلاً هَلُمَّ فَبِتْ عِنْدَنَا اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا عَنَاقُ حَرَّمَ اللَّهُ الزِّنَا ‏.‏ قَالَتْ يَا أَهْلَ الْخِيَامِ هَذَا الرَّجُلُ يَحْمِلُ أَسْرَاكُمْ ‏.‏ قَالَ فَتَبِعَنِي ثَمَانِيَةٌ وَسَلَكْتُ الْخَنْدَمَةَ فَانْتَهَيْتُ إِلَى كَهْفٍ أَوْ غَارٍ فَدَخَلْتُ فَجَاءُوا حَتَّى قَامُوا عَلَى رَأْسِي فَبَالُوا فَطَلَّ بَوْلُهُمْ عَلَى رَأْسِي وَأَعْمَاهُمُ اللَّهُ عَنِّي ‏.‏ قَالَ ثُمَّ رَجَعُوا وَرَجَعْتُ إِلَى صَاحِبِي فَحَمَلْتُهُ وَكَانَ رَجُلاً ثَقِيلاً حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الإِذْخِرِ فَفَكَكْتُ عَنْهُ كَبْلَهُ فَجَعَلْتُ أَحْمِلُهُ وَيُعِينُنِي حَتَّى قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْكِحُ عَنَاقًا مَرَّتَيْنِ فَأَمْسَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَرُدَّ عَلَىَّ شَيْئًا حَتَّى نَزَلَتِ ‏:‏ ‏(‏الزَّانِي لاَ يَنْكِحُ إِلاَّ زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لاَ يَنْكِحُهَا إِلاَّ زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَرْثَدُ الزَّانِي لاَ يَنْكِحُ إِلاَّ زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لاَ يَنْكِحُهَا إِلاَّ زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ فَلاَ تَنْكِحْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (Abdulloh ibn Amr ibn al-Os) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: Marsad ibn Abu Marsad degan bir kishi bor edi. U Makkadan asirlarni olib chiqib, Madinaga olib keladigan kishi edi. Makkada Anoq deb ataladigan, fohisha bir ayol bor edi va u uning (jaholat davridagi) doʻsti edi. Marsad Makka asirlaridan bir kishini olib chiqishga vaʼda bergan edi. (Marsad) aytdi: «Men kelib, oydin bir kechada Makka devorlaridan birining soyasiga yetib bordim. Shunda Anoq keldi-da, devor yonidagi soyamning qoraligini koʻrdi. Yonimga yetib kelganda, meni tanib: ‹Marsad?› dedi. Men: ‹Marsad›, dedim. U: ‹Marhabo, xush kelibsan, kel, bu kecha biznikida qol›, dedi. Men: ‹Ey Anoq, Alloh zinoni harom qilgan›, dedim. U: ‹Ey chodir ahli, mana bu kishi sizning asirlaringizni olib qochmoqda!› dedi. Shunda sakkiz kishi meni quvib keldi, men Xandama (togʻi) tomonga yoʻl oldim va bir gʻorga yetib, kirib oldim. Ular kelib, boshim ustida turishdi va siyishdi, siydiklari boshimga toma boshladi, lekin Alloh ularni mendan koʻr qildi (meni topa olishmadi). Soʻng ular qaytishdi, men ham sherigimning oldiga qaytdim. U ogʻir kishi edi, men uni koʻtardim, nihoyat Izxir (degan joy)ga yetdim, undan kishanini yechib tashladim. Soʻng uni goh koʻtarib, goh u menga yordamlashib, Madinaga yetib keldim. Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: ‹Ey Rasululloh, Anoqqa uylanaymi?› dedim — buni ikki marta (soʻradim). Rasululloh ﷺ jim turdilar va menga hech narsa qaytarmadilar, nihoyat {Zinokor erkak faqat zinokor yoki mushrika ayolga uylanadi, zinokor ayolga esa faqat zinokor yoki mushrik erkak uylanadi va bu moʻminlarga harom qilindi} (oyati) nozil boʻldi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Ey Marsad, zinokor erkak faqat zinokor yoki mushrika ayolga uylanadi, zinokor ayolga esa faqat zinokor yoki mushrik erkak uylanadi, shuning uchun unga uylanma›, dedilar». (Nur 3). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: Марсад ибн Абу Марсад деган бир киши бор эди. У Маккадан асирларни олиб чиқиб, Мадинага олиб келадиган киши эди. Маккада Аноқ деб аталадиган, фоҳиша бир аёл бор эди ва у унинг (жаҳолат давридаги) дўсти эди. Марсад Макка асирларидан бир кишини олиб чиқишга ваъда берган эди. (Марсад) айтди: «Мен келиб, ойдин бир кечада Макка деворларидан бирининг соясига етиб бордим. Шунда Аноқ келди-да, девор ёнидаги соямнинг қоралигини кўрди. Ёнимга етиб келганда, мени таниб: ‹Марсад?› деди. Мен: ‹Марсад›, дедим. У: ‹Марҳабо, хуш келибсан, кел, бу кеча бизникида қол›, деди. Мен: ‹Эй Аноқ, Аллоҳ зинони ҳаром қилган›, дедим. У: ‹Эй чодир аҳли, мана бу киши сизнинг асирларингизни олиб қочмоқда!› деди. Шунда саккиз киши мени қувиб келди, мен Хандама (тоғи) томонга йўл олдим ва бир ғорга етиб, кириб олдим. Улар келиб, бошим устида туришди ва сийишди, сийдиклари бошимга тома бошлади, лекин Аллоҳ уларни мендан кўр қилди (мени топа олишмади). Сўнг улар қайтишди, мен ҳам шеригимнинг олдига қайтдим. У оғир киши эди, мен уни кўтардим, ниҳоят Изхир (деган жой)га етдим, ундан кишанини ечиб ташладим. Сўнг уни гоҳ кўтариб, гоҳ у менга ёрдамлашиб, Мадинага етиб келдим. Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ, Аноққа уйланайми?› дедим — буни икки марта (сўрадим). Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар ва менга ҳеч нарса қайтармадилар, ниҳоят {Зинокор эркак фақат зинокор ёки мушрика аёлга уйланади, зинокор аёлга эса фақат зинокор ёки мушрик эркак уйланади ва бу мўминларга ҳаром қилинди} (ояти) нозил бўлди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эй Марсад, зинокор эркак фақат зинокор ёки мушрика аёлга уйланади, зинокор аёлга эса фақат зинокор ёки мушрик эркак уйланади, шунинг учун унга уйланма›, дедилар». (Нур 3). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، أَتَتَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي أَيْدِيهِمَا سُوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ لَهُمَا ‏"‏ أَتُؤَدِّيَانِ زَكَاتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتَا لاَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتُحِبَّانِ أَنْ يُسَوِّرَكُمَا اللَّهُ بِسُوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتَا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَدِّيَا زَكَاتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ وَابْنُ لَهِيعَةَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, ikki ayol Rasululloh ﷺning huzurlariga keldi, qoʻllarida oltindan ikkita bilakuzuk bor edi. U zot ularga: «Bularning zakotini berasizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Alloh sizlarni olovdan boʻlgan ikkita bilakuzuk bilan bezashini xohlaysizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda uning zakotini beringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Musanno ibn Sabboh Amr ibn Shuaybdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Musanno ibn Sabboh va Ibn Lahiya hadisda zaif sanaladilar, bu bobda Nabiy ﷺdan hech narsa sahih emas.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, икки аёл Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келди, қўлларида олтиндан иккита билакузук бор эди. У зот уларга: «Буларнинг закотини берасизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Аллоҳ сизларни оловдан бўлган иккита билакузук билан безашини хоҳлайсизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда унинг закотини беринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Мусанно ибн Саббоҳ Амр ибн Шуайбдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Мусанно ибн Саббоҳ ва Ибн Лаҳия ҳадисда заиф саналадилар, бу бобда Набий ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ وَلِيَ يَتِيمًا لَهُ مَالٌ فَلْيَتَّجِرْ فِيهِ وَلاَ يَتْرُكْهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الصَّدَقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ لأَنَّ الْمُثَنَّى بْنَ الصَّبَّاحِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏.‏ فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَرَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةً ‏.‏ مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَابْنُ عُمَرَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَشُعَيْبٌ قَدْ سَمِعَ مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَقَالَ هُوَ عِنْدَنَا وَاهٍ ‏.‏ وَمَنْ ضَعَّفَهُ فَإِنَّمَا ضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ يُحَدِّثُ مِنْ صَحِيفَةِ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَمَّا أَكْثَرُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فَيَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَيُثْبِتُونَهُ مِنْهُمْ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ odamlarga xutba qilib: «Ogoh boʻlinglar! Kim moli bor yetimga vasiy boʻlsa, uning moli bilan tijorat qilsin, uni sadaqa (zakot) yeb tugatmaguncha qoʻyib qoʻymasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis faqat shu yoʻl bilan rivoyat qilingan va uning isnodida soʻz (eʼtiroz oʻrni) bor, chunki Musanno ibn Sabboh hadisda zaif sanaladi. Baʼzilari bu hadisni Amr ibn Shuaybdan, Umar ibn Xattobdan deb rivoyat qilib, bu hadisni zikr qilganlar. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan bir nechalari — ular orasida Umar, Ali, Oisha va Ibn Umar — yetimning molida zakot bor deb koʻrganlar. Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir toifa: «Yetimning molida zakot yoʻq», deganlar. Sufyon Savriy va Abdulloh ibn Muborak shuni aytadilar. Amr ibn Shuayb — u Muhammad ibn Abdulloh ibn Amr ibn Osning oʻgʻlidir, Shuayb bobosi Abdulloh ibn Amrdan eshitgan. Yahyo ibn Said Amr ibn Shuaybning hadisi haqida soʻz qilib: «U bizning nazarimizda zaifdir», degan. Uni zaif sanaganlar faqat u bobosi Abdulloh ibn Amrning sahifasidan rivoyat qilgani uchun zaif sanaganlar. Hadis ahlining koʻpchiligi esa Amr ibn Shuaybning hadisi bilan hujjat keltiradilar va uni isbotlaydilar; ular orasida Ahmad, Ishoq va boshqalar bor.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Набий ﷺ одамларга хутба қилиб: «Огоҳ бўлинглар! Ким моли бор етимга васий бўлса, унинг моли билан тижорат қилсин, уни садақа (закот) еб тугатмагунча қўйиб қўймасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис фақат шу йўл билан ривоят қилинган ва унинг иснодида сўз (эътироз ўрни) бор, чунки Мусанно ибн Саббоҳ ҳадисда заиф саналади. Баъзилари бу ҳадисни Амр ибн Шуайбдан, Умар ибн Хаттобдан деб ривоят қилиб, бу ҳадисни зикр қилганлар. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир нечалари — улар орасида Умар, Али, Оиша ва Ибн Умар — етимнинг молида закот бор деб кўрганлар. Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир тоифа: «Етимнинг молида закот йўқ», деганлар. Суфён Саврий ва Абдуллоҳ ибн Муборак шуни айтадилар. Амр ибн Шуайб — у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Оснинг ўғлидир, Шуайб бобоси Абдуллоҳ ибн Амрдан эшитган. Яҳё ибн Саид Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси ҳақида сўз қилиб: «У бизнинг назаримизда заифдир», деган. Уни заиф санаганлар фақат у бобоси Абдуллоҳ ибн Амрнинг саҳифасидан ривоят қилгани учун заиф санаганлар. Ҳадис аҳлининг кўпчилиги эса Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси билан ҳужжат келтирадилар ва уни исботлайдилар; улар орасида Аҳмад, Ишоқ ва бошқалар бор.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُنَادِيًا فِي فِجَاجِ مَكَّةَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ صَدَقَةَ الْفِطْرِ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ مُدَّانِ مِنْ قَمْحٍ أَوْ سِوَاهُ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى عُمَرُ بْنُ هَارُونَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَقَالَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مِينَاءَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ بَعْضَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ حدثنا جارود حدثنا عمر بن هارون هذا الحديث

Amr ibn Shuʼayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ Makka koʻchalariga bir jarchini yuborib: «Ogʻoh boʻlinglar! Fitr sadaqasi har bir musulmonga — erkak boʻlsin yoki ayol, ozod boʻlsin yoki qul, kichik boʻlsin yoki katta boʻlsin — vojibdir: bugʻdoydan ikki mudd yoki undan boshqasidan bir soʼ taomdir», deb (eʼlon qildirdilar). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Umar ibn Horun bu hadisni Ibn Jurayjdan rivoyat qilib, Abbos ibn Miyno orqali Nabiy ﷺdan deb keltirgan va bu hadisning baʼzisini zikr qilgan.Амр ибн Шуъайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Набий ﷺ Макка кўчаларига бир жарчини юбориб: «Оғоҳ бўлинглар! Фитр садақаси ҳар бир мусулмонга — эркак бўлсин ёки аёл, озод бўлсин ёки қул, кичик бўлсин ёки катта бўлсин — вожибдир: буғдойдан икки мудд ёки ундан бошқасидан бир сў таомдир», деб (эълон қилдирдилар). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Умар ибн Ҳорун бу ҳадисни Ибн Журайждан ривоят қилиб, Аббос ибн Мийно орқали Набий ﷺдан деб келтирган ва бу ҳадиснинг баъзисини зикр қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ، - يَعْنِي ابْنَ كَثِيرٍ - حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، بِإِسْنَادِهِ بِهَذَا قَالَ فِي ضَالَّةِ الشَّاءِ قَالَ ‏"‏ فَاجْمَعْهَا ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan oʻz isnodi bilan shu (hadis) rivoyat qilingan. (Unda) u adashib qolgan qoʻy haqida: «Uni yigʻib (saqlab) ol», dedi.Амр ибн Шуъайбдан ўз исноди билан шу (ҳадис) ривоят қилинган. (Унда) у адашиб қолган қўй ҳақида: «Уни йиғиб (сақлаб) ол», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الأَخْنَسِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، بِهَذَا بِإِسْنَادِهِ قَالَ فِي ضَالَّةِ الْغَنَمِ ‏"‏ لَكَ أَوْ لأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ خُذْهَا قَطُّ ‏"‏ ‏.‏ كَذَا قَالَ فِيهِ أَيُّوبُ وَيَعْقُوبُ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَخُذْهَا ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan oʻz isnodi bilan shu (hadis) rivoyat qilingan. (Unda) u adashib qolgan qoʻy haqida: «U yo senga, yo birodaringga, yoki boʻriga (nasiba) boʻladi. Uni darhol ol», dedi. Ayyub va Yaʼqub ibn Atoʼ ham Amr ibn Shuʼaybdan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilib: «Bas, uni ol», dedilar.Амр ибн Шуъайбдан ўз исноди билан шу (ҳадис) ривоят қилинган. (Унда) у адашиб қолган қўй ҳақида: «У ё сенга, ё биродарингга, ёки бўрига (насиба) бўлади. Уни дарҳол ол», деди. Айюб ва Яъқуб ибн Атў ҳам Амр ибн Шуъайбдан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилиб: «Бас, уни ол», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ طُفْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا جِئْنَا دُبَرَ الْكَعْبَةِ قُلْتُ أَلاَ تَتَعَوَّذُ ‏.‏ قَالَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ ‏.‏ ثُمَّ مَضَى حَتَّى اسْتَلَمَ الْحَجَرَ وَأَقَامَ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْبَابِ فَوَضَعَ صَدْرَهُ وَوَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ وَكَفَّيْهِ هَكَذَا وَبَسَطَهُمَا بَسْطًا ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb otasidan rivoyat qilib aytadilar: «Men Abdulloh (ibn Amr) bilan birga tavof qildim. Kaʼbaning orqa tomoniga kelganimizda men: ‹(Allohdan) panoh soʻramaysizmi?› dedim. U: ‹Doʻzaxdan Allohdan panoh soʻraymiz›, dedi. Soʻng (oldinga) yurib, Hajar(-ul Asvad)ni istilom qildi va (Hajar-ul Asvad) burchagi bilan eshik orasida turdi-da, koʻkragini, yuzini, ikki bilagini va ikki kaftini mana shunday qoʻyib, ularni yoyib qoʻydi, soʻng: ‹Men Rasululloh ﷺni shunday qilayotganlarini koʻrdim›, dedi».Амр ибн Шуъайб отасидан ривоят қилиб айтадилар: «Мен Абдуллоҳ (ибн Амр) билан бирга тавоф қилдим. Каъбанинг орқа томонига келганимизда мен: ‹(Аллоҳдан) паноҳ сўрамайсизми?› дедим. У: ‹Дўзахдан Аллоҳдан паноҳ сўраймиз›, деди. Сўнг (олдинга) юриб, Ҳажар(-ул Асвад)ни истилом қилди ва (Ҳажар-ул Асвад) бурчаги билан эшик орасида турди-да, кўкрагини, юзини, икки билагини ва икки кафтини мана шундай қўйиб, уларни ёйиб қўйди, сўнг: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай қилаётганларини кўрдим›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى مَعْصِيَةٍ فَلاَ يَمِينَ لَهُ وَمَنْ حَلَفَ عَلَى قَطِيعَةِ رَحِمٍ فَلاَ يَمِينَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn al-Alo bizga aytdi, bizga Abu Usoma xabar berdi, u Valid ibn Kasirdan, menga Abdurrahmon ibn al-Horis Amr ibn Shuaybdan, oʻsha isnod va oʻsha maʼno bilan rivoyat qildi va shuni qoʻshdi: «Kim bir maʼsiyat (gunoh ish) ustiga qasam ichsa, uning qasami (eʼtiborli) emas; va kim qarindoshlik aloqasini uzish ustiga qasam ichsa, uning qasami (eʼtiborli) emas».Муҳаммад ибн ал-Ало бизга айтди, бизга Абу Усома хабар берди, у Валид ибн Касирдан, менга Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис Амр ибн Шуайбдан, ўша иснод ва ўша маъно билан ривоят қилди ва шуни қўшди: «Ким бир маъсият (гуноҳ иш) устига қасам ичса, унинг қасами (эътиборли) эмас; ва ким қариндошлик алоқасини узиш устига қасам ичса, унинг қасами (эътиборли) эмас».

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي هَذَا الْخَبَرِ زَادَ ‏"‏ وَلاَ نَذْرَ إِلاَّ فِيمَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَى ذِكْرُهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn as-Sarh bizga aytdi, bizga Ibn Vahb, u Yahyo ibn Abdulloh ibn Solimdan, u Abdurrahmon ibn al-Horis al-Maxzumiydan, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ bu xabarda (shuni) aytdilar va u: «Allohning yuzini (rozʼoligini) istab qilingandan boshqa nazr yoʻq», deb qoʻshdi.Ибн ас-Сарҳ бизга айтди, бизга Ибн Ваҳб, у Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Солимдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ал-Махзумийдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Набий ﷺ бу хабарда (шуни) айтдилар ва у: «Аллоҳнинг юзини (розъолигини) истаб қилингандан бошқа назр йўқ», деб қўшди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - عَنْ دَاوُدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ أُرَاهُ عَنْ جَدِّهِ قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْعَقِيقَةِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يُحِبُّ اللَّهُ الْعُقُوقَ ‏"‏ ‏.‏ كَأَنَّهُ كَرِهَ الاِسْمَ وَقَالَ ‏"‏ مَنْ وُلِدَ لَهُ وَلَدٌ فَأَحَبَّ أَنْ يَنْسُكَ عَنْهُ فَلْيَنْسُكْ عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ مُكَافِئَتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ شَاةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَسُئِلَ عَنِ الْفَرَعِ قَالَ ‏"‏ وَالْفَرَعُ حَقٌّ وَأَنْ تَتْرُكُوهُ حَتَّى يَكُونَ بَكْرًا شُغْزُبًّا ابْنَ مَخَاضٍ أَوِ ابْنَ لَبُونٍ فَتُعْطِيَهُ أَرْمَلَةً أَوْ تَحْمِلَ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذْبَحَهُ فَيَلْزَقَ لَحْمُهُ بِوَبَرِهِ وَتُكْفِئَ إِنَاءَكَ وَتُوَلِّهَ نَاقَتَكَ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u esa, oʻylashimcha, bobosidan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ dan aqiqa haqida soʻraldi. Shunda u zot: «Alloh uquqni (oqlik, qarindoshlik aloqasini uzishni) yaxshi koʻrmaydi», dedilar — goʻyo u zot bu nomni yoqtirmaganday boʻldilar — va: «Kimning farzandi tugʻilsa va u uning uchun qurbonlik soʻymoqchi boʻlsa, soʻysin: oʻgʻil bola uchun (bir-biriga) teng ikkita qoʻy, qiz bola uchun esa bitta qoʻy (soʻyiladi)», dedilar. U zotdan faraʼ haqida ham soʻraldi. U zot: «Faraʼ haqdir; lekin uni qoldirib, toki u (yetilgan) ibn maxoz yoki ibn labun (bir yoki ikki yashar tuya) boʻlguncha kutib, soʻng uni bevaga berishing yoki Alloh yoʻlida (jihodga) minib chiqishing — uni soʻyib, goʻshtini juniga yopishtirib qoʻyishing, idishingni agʻdarib (boʻsh qoldirishing) va tuyangni (bolasidan) ayirib qoʻyishingdan koʻra yaxshiroqdir», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у эса, ўйлашимча, бобосидан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ дан ақиқа ҳақида сўралди. Шунда у зот: «Аллоҳ уқуқни (оқлик, қариндошлик алоқасини узишни) яхши кўрмайди», дедилар — гўё у зот бу номни ёқтирмагандай бўлдилар — ва: «Кимнинг фарзанди туғилса ва у унинг учун қурбонлик сўймоқчи бўлса, сўйсин: ўғил бола учун (бир-бирига) тенг иккита қўй, қиз бола учун эса битта қўй (сўйилади)», дедилар. У зотдан фараъ ҳақида ҳам сўралди. У зот: «Фараъ ҳақдир; лекин уни қолдириб, токи у (етилган) ибн махоз ёки ибн лабун (бир ёки икки яшар туя) бўлгунча кутиб, сўнг уни бевага беришинг ёки Аллоҳ йўлида (жиҳодга) миниб чиқишинг — уни сўйиб, гўштини жунига ёпиштириб қўйишинг, идишингни ағдариб (бўш қолдиришинг) ва туянгни (боласидан) айириб қўйишингдан кўра яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْحَارِثِ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، - يَعْنِي الْمُعَلِّمَ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي فَقِيرٌ لَيْسَ لِي شَىْءٌ وَلِي يَتِيمٌ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ كُلْ مِنْ مَالِ يَتِيمِكَ غَيْرَ مُسْرِفٍ وَلاَ مُبَادِرٍ وَلاَ مُتَأَثِّلٍ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Men kambagʻalman, hech narsam yoʻq, lekin qaramogʻimda bir yetim bor», dedi. U zot: «Yetimingning molidan isrof qilmagan, shoshmagan va oʻzlashtirib olmagan holda yegin», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен камбағалман, ҳеч нарсам йўқ, лекин қарамоғимда бир етим бор», деди. У зот: «Етимингнинг молидан исроф қилмаган, шошмаган ва ўзлаштириб олмаган ҳолда егин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ مَزْيَدٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ، أَوْصَى أَنْ يُعْتَقَ، عَنْهُ مِائَةُ رَقَبَةٍ فَأَعْتَقَ ابْنُهُ هِشَامٌ خَمْسِينَ رَقَبَةً فَأَرَادَ ابْنُهُ عَمْرٌو أَنْ يَعْتِقَ عَنْهُ الْخَمْسِينَ الْبَاقِيَةَ فَقَالَ حَتَّى أَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي أَوْصَى بِعِتْقِ مِائَةِ رَقَبَةٍ وَإِنَّ هِشَامًا أَعْتَقَ عَنْهُ خَمْسِينَ وَبَقِيَتْ عَلَيْهِ خَمْسُونَ رَقَبَةً أَفَأُعْتِقُ عَنْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَوْ كَانَ مُسْلِمًا فَأَعْتَقْتُمْ عَنْهُ أَوْ تَصَدَّقْتُمْ عَنْهُ أَوْ حَجَجْتُمْ عَنْهُ بَلَغَهُ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilinadiki, al-Os ibn Voil oʻzi nomidan yuzta qul ozod qilinishini vasiyat qildi. Shunda oʻgʻli Hishom uning nomidan ellikta qul ozod qildi. (Boshqa) oʻgʻli Amr qolgan ellaktasini uning nomidan ozod qilmoqchi boʻlib: «Avval Rasululloh ﷺdan soʻrab olay», dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, otam yuzta qul ozod qilishni vasiyat qilgan, Hishom uning nomidan ellaktasini ozod qildi, zimmasida yana ellikta qul qoldi. Men uning nomidan (qolganini) ozod qilaymi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar u musulmon boʻlganida, siz uning nomidan qul ozod qilsangiz yoki sadaqa qilsangiz yoxud haj qilsangiz, bu unga yetar edi», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилинадики, ал-Ос ибн Воил ўзи номидан юзта қул озод қилинишини васият қилди. Шунда ўғли Ҳишом унинг номидан элликта қул озод қилди. (Бошқа) ўғли Амр қолган эллактасини унинг номидан озод қилмоқчи бўлиб: «Аввал Расулуллоҳ ﷺдан сўраб олай», деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, отам юзта қул озод қилишни васият қилган, Ҳишом унинг номидан эллактасини озод қилди, зиммасида яна элликта қул қолди. Мен унинг номидан (қолганини) озод қилайми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар у мусулмон бўлганида, сиз унинг номидан қул озод қилсангиз ёки садақа қилсангиз ёхуд ҳаж қилсангиз, бу унга етар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، أَخْبَرَنِي عِيسَى أَبُو مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb otasidan, u esa bobosidan, u esa Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Амр ибн Шуъайб отасидан, у эса бобосидан, у эса Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رِئَابَ بْنَ حُذَيْفَةَ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةَ غِلْمَةٍ فَمَاتَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثُوهَا رِبَاعَهَا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا وَكَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَصَبَةَ بَنِيهَا فَأَخْرَجَهُمْ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمَاتَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ مَالاً لَهُ فَخَاصَمَهُ إِخْوَتُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَجُلٍ آخَرَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ اخْتَصَمُوا إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ أَوْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ هِشَامٍ فَرَفَعَهُمْ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي مَا كُنْتُ أَرَاهُ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِكِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَحْنُ فِيهِ إِلَى السَّاعَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Riob ibn Huzayfa bir ayolga uylangan va undan unga uchta oʻgʻil bola tugʻilgan edi. Soʻng onalari vafot etdi, ular onasidan uning uy-joylarini va ozod qilgan qullarining valosini meros qilib oldilar. Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) esa uning oʻgʻillarining asabasi (otalik tomonidan qarindoshi) edi. U ularni Shomga olib chiqdi va ular oʻsha yerda vafot etdilar. Soʻng Amr ibn al-Os (qaytib) keldi. (Bu orada) ayolning ozod qilgan bir quli vafot etib, ortidan mol qoldirdi. Ayolning aka-ukalari Amr ibn al-Os bilan daʼvolashib, ishni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordilar. Umar: «Rasululloh ﷺ: ‹Bola yoki ota nimani egallagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar oʻzining asabasiniki boʻladi›, deganlar», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng (Umar) unga (Amrga) bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Abdulmalik xalifa qilinganida, ular (yana) Hishom ibn Ismoil yoki Ismoil ibn Hishomning huzurida daʼvolashdilar, u esa ularni Abdulmalikning huzuriga yoʻlladi. (Abdulmalik): «Bu shunday hukmki, men uni (toʻgʻri deb) koʻrar edim», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng u biz uchun Umar ibn al-Xattobning hujjati boʻyicha hukm chiqardi va biz shu kungacha shu (hukm) boʻyichamiz.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Риоб ибн Ҳузайфа бир аёлга уйланган ва ундан унга учта ўғил бола туғилган эди. Сўнг оналари вафот этди, улар онасидан унинг уй-жойларини ва озод қилган қулларининг валосини мерос қилиб олдилар. Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) эса унинг ўғилларининг асабаси (оталик томонидан қариндоши) эди. У уларни Шомга олиб чиқди ва улар ўша ерда вафот этдилар. Сўнг Амр ибн ал-Ос (қайтиб) келди. (Бу орада) аёлнинг озод қилган бир қули вафот этиб, ортидан мол қолдирди. Аёлнинг ака-укалари Амр ибн ал-Ос билан даъволашиб, ишни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб бордилар. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ёки ота нимани эгаллаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар ўзининг асабасиники бўлади›, деганлар», деди. (Ровий) айтди: Сўнг (Умар) унга (Амрга) бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Абдулмалик халифа қилинганида, улар (яна) Ҳишом ибн Исмоил ёки Исмоил ибн Ҳишомнинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уларни Абдулмаликнинг ҳузурига йўллади. (Абдулмалик): «Бу шундай ҳукмки, мен уни (тўғри деб) кўрар эдим», деди. (Ровий) айтди: Сўнг у биз учун Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳужжати бўйича ҳукм чиқарди ва биз шу кунгача шу (ҳукм) бўйичамиз.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ الْغَازِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ هَبَطْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ ثَنِيَّةِ أَذَاخِرَ فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ - يَعْنِي - فَصَلَّى إِلَى جِدَارٍ فَاتَّخَذَهُ قِبْلَةً وَنَحْنُ خَلْفَهُ فَجَاءَتْ بَهْمَةٌ تَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ فَمَا زَالَ يُدَارِئُهَا حَتَّى لَصِقَ بَطْنُهُ بِالْجِدَارِ وَمَرَّتْ مِنْ وَرَائِهِ ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ مُسَدَّدٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi. U aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Azoxir dovonidan tushdik. Namoz vaqti boʻldi, u zot bir devorga qarab namoz oʻqidilar va uni qibla qilib oldilar, biz esa ularning orqasida edik. Shunda bir qoʻzi kelib, u zotning oldidan oʻtmoqchi boʻldi. U zot toki qornilari devorga tegguncha uni (oldidan oʻtkazmay) toʻsaverdilar, oxiri u (qoʻzi) ularning orqasidan oʻtib ketdi. Yoki Musaddad aytganidek (boʻldi).Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қилади. У айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Азохир довонидан тушдик. Намоз вақти бўлди, у зот бир деворга қараб намоз ўқидилар ва уни қибла қилиб олдилар, биз эса уларнинг орқасида эдик. Шунда бир қўзи келиб, у зотнинг олдидан ўтмоқчи бўлди. У зот токи қорнилари деворга теггунча уни (олдидан ўтказмай) тўсавердилар, охири у (қўзи) уларнинг орқасидан ўтиб кетди. Ёки Мусаддад айтганидек (бўлди).