حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَطِّعُ قِرَاءَتَهُ يَقْرَأُ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ ثُمَّ يَقِفُ ‏(‏ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ثُمَّ يَقِفُ وَكَانَ يَقْرَؤُهَا ‏(‏مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَبِهِ يَقْرَأُ أَبُو عُبَيْدٍ وَيَخْتَارُهُ هَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ لأَنَّ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ يَعْلَى بْنِ مَمْلَكٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا وَصَفَتْ قِرَاءَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَرْفًا حَرْفًا وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَصَحُّ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ اللَّيْثِ وَكَانَ يَقْرَأُ ‏(‏مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ qiroatlarini boʻlib-boʻlib oʻqirdilar: {Alhamdu lillahi rabbil-olamiyn} deb, soʻng toʻxtardilar; {ar-Rahmanir-rahiym} deb, soʻng toʻxtardilar; va uni {Maliki yavmid-diyn} deb oʻqirdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abu Ubayd shunga koʻra oʻqiydi va shuni ixtiyor qiladi. Yahyo ibn Said al-Amaviy va boshqalar shu tarzda Ibn Jurayjdan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Ummu Saladan rivoyat qilganlar, biroq uning isnodi muttasil emas. Chunki Lays ibn Saʼd bu hadisni Ibn Abu Mulaykadan, u Yaʼlo ibn Mamlakdan, u Ummu Saladan rivoyat qilgan boʻlib, unda Ummu Sala Paygʻambar ﷺning qiroatlarini harf-baharf vasf qilgan. Laysning hadisi sahihroqdir va Laysning hadisida «uni {Maliki yavmid-diyn} deb oʻqirdilar» degan soʻz yoʻq.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ қироатларини бўлиб-бўлиб ўқирдилар: {Алҳамду лиллаҳи раббил-оламийн} деб, сўнг тўхтардилар; {ар-Раҳманир-раҳийм} деб, сўнг тўхтардилар; ва уни {Малики явмид-дийн} деб ўқирдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абу Убайд шунга кўра ўқийди ва шуни ихтиёр қилади. Яҳё ибн Саид ал-Амавий ва бошқалар шу тарзда Ибн Журайждан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Умму Саладан ривоят қилганлар, бироқ унинг исноди муттасил эмас. Чунки Лайс ибн Саъд бу ҳадисни Ибн Абу Мулайкадан, у Яъло ибн Мамлакдан, у Умму Саладан ривоят қилган бўлиб, унда Умму Сала Пайғамбар ﷺнинг қироатларини ҳарф-баҳарф васф қилган. Лайснинг ҳадиси саҳиҳроқдир ва Лайснинг ҳадисида «уни {Малики явмид-дийн} деб ўқирдилар» деган сўз йўқ.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُوَيْدٍ الرَّمْلِيُّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ - وَأُرَاهُ قَالَ - وَعُثْمَانَ كَانُوا يَقْرَءُونَ ‏(‏مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ أَيُّوبَ بْنِ سُوَيْدٍ الرَّمْلِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَقْرَءُونَ ‏(‏مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَقْرَءُونَ ‏(‏مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ‏)‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr va Umar — yana, oʻylaymanki, Usmon ham deb aytdi — {Maliki yavmid-diyn} deb oʻqirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir; uni az-Zuhriydan, u Anas ibn Molikdan rivoyat qilingan tarzda faqat shu shayx Ayyub ibn Suvayd ar-Ramliyning hadisi orqaligina bilamiz. Az-Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni az-Zuhriydan, Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr va Umar {Maliki yavmid-diyn} deb oʻqirdilar, deb rivoyat qilganlar. Abdurrazzoq ham Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan, Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr va Umar {Maliki yavmid-diyn} deb oʻqirdilar, deb rivoyat qilgan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар — яна, ўйлайманки, Усмон ҳам деб айтди — {Малики явмид-дийн} деб ўқирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир; уни аз-Зуҳрийдан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилинган тарзда фақат шу шайх Айюб ибн Сувайд ар-Рамлийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар {Малики явмид-дийн} деб ўқирдилар, деб ривоят қилганлар. Абдурраззоқ ҳам Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар {Малики явмид-дийн} деб ўқирдилар, деб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي عَلِيِّ ابْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ‏(‏أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنُ بِالْعَيْنِ ‏)‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَأَبُو عَلِيِّ بْنُ يَزِيدَ هُوَ أَخُو يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ تَفَرَّدَ ابْنُ الْمُبَارَكِ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَهَكَذَا قَرَأَ أَبُو عُبَيْدٍ ‏(‏ وَالْعَيْنُ بِالْعَيْنِ ‏)‏ اتِّبَاعًا لِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Annan-nafsa bin-nafsi val-aynu bil-ayn} deb oʻqidilar. Bu hasan gʻarib hadisdir. Abu Ali ibn Yaziyd — Yunus ibn Yaziydning akasidir. Muhammad aytdi: Ibn al-Muborak bu hadisni Yunus ibn Yaziyddan rivoyat qilishda yakka qolgan. Abu Ubayd ham bu hadisga ergashib {val-aynu bil-ayn} deb oʻqigan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Аннан-нафса бин-нафси вал-айну бил-айн} деб ўқидилар. Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Али ибн Язийд — Юнус ибн Язийднинг акасидир. Муҳаммад айтди: Ибн ал-Муборак бу ҳадисни Юнус ибн Язийддан ривоят қилишда якка қолган. Абу Убайд ҳам бу ҳадисга эргашиб {вал-айну бил-айн} деб ўқиган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَْ ‏(‏هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ ‏)‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَالإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Hal tastatiyu rabbaka} deb oʻqidilar. Bu gʻarib hadisdir; uni faqat Rishdiynning hadisi orqaligina bilamiz va uning isnodi qavviy (kuchli) emas. Rishdiyn ibn Saʼd va al-Ifriqiy hadisda zaif sanaladi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Ҳал тастатию раббака} деб ўқидилар. Бу ғариб ҳадисдир; уни фақат Ришдийннинг ҳадиси орқалигина биламиз ва унинг исноди қаввий (кучли) эмас. Ришдийн ибн Саъд ва ал-Ифриқий ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَؤُهَا ‏(‏إِنَّهُ عَمِلَ غَيْرَ صَالِحٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ نَحْوَ هَذَا وَهُوَ حَدِيثُ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ وَسَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ يَقُولُ أَسْمَاءُ بِنْتُ يَزِيدَ هِيَ أُمُّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ عِنْدِي وَاحِدٌ وَقَدْ رَوَى شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ غَيْرَ حَدِيثٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ الأَنْصَارِيَّةِ وَهِيَ أَسْمَاءُ بِنْتُ يَزِيدَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ uni {Innahu amila gʻayra solih} deb oʻqirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni bir necha kishi Sobit al-Bunoniydan shunga oʻxshash rivoyat qilgan va bu Sobit al-Bunoniyning hadisidir. Bu hadis yana Shahr ibn Havshabdan, u Asmo bint Yaziyddan ham rivoyat qilingan. Men Abd ibn Humaydning: «Asmo bint Yaziyd — u Ummu Salama al-Ansoriyadir», deganini eshitdim. Abu Iso aytdi: Mening nazdimda har ikki hadis ham birdir. Shahr ibn Havshab Ummu Salama al-Ansoriyadan — u Asmo bint Yaziyddir — bir nechta hadis rivoyat qilgan. Bunga oʻxshashi Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уни {Иннаҳу амила ғайра солиҳ} деб ўқирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни бир неча киши Собит ал-Бунонийдан шунга ўхшаш ривоят қилган ва бу Собит ал-Бунонийнинг ҳадисидир. Бу ҳадис яна Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Асмо бинт Язийддан ҳам ривоят қилинган. Мен Абд ибн Ҳумайднинг: «Асмо бинт Язийд — у Умму Салама ал-Ансориядир», деганини эшитдим. Абу Исо айтди: Менинг наздимда ҳар икки ҳадис ҳам бирдир. Шаҳр ибн Ҳавшаб Умму Салама ал-Ансориядан — у Асмо бинт Язийддир — бир нечта ҳадис ривоят қилган. Бунга ўхшаши Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ وَحَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا هَارُونُ النَّحْوِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّهُ عَمِلَ غَيْرَ صَالِحٍ ‏)‏‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bu oyatni {Innahu amila gʻayra solih} deb oʻqidilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бу оятни {Иннаҳу амила ғайра солиҳ} деб ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ، - الْبَصْرِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَارِيَةِ الْعَبْدِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَْ ‏(قَد ‏بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا‏)‏ مُثَقَّلَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ ثِقَةٌ وَأَبُو الْجَارِيَةِ الْعَبْدِيُّ شَيْخٌ مَجْهُولٌ وَ لاَ يُعْرَفُ اسْمُهُ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Qad balagʻta min ladunniy uzro} (oyatini) «nun» harfini tashdid bilan oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir; uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Umayya ibn Xolid ishonchli (siqa)dir, Abul-Joriya al-Abdiy esa nomaʼlum (majhul) shayx boʻlib, uning ismi bilinmaydi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Қад балағта мин ладунний узро} (оятини) «нун» ҳарфини ташдид билан ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир; уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Умайя ибн Холид ишончли (сиқа)дир, Абул-Жория ал-Абдий эса номаълум (мажҳул) шайх бўлиб, унинг исми билинмайди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ مِصْدَعٍ أَبِي يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ ‏(‏فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قِرَاءَتُهُ ‏.‏ وَيُرْوَى أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَعَمْرَو بْنَ الْعَاصِي اخْتَلَفَا فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ الآيَةِ وَارْتَفَعَا إِلَى كَعْبِ الأَحْبَارِ فِي ذَلِكَ فَلَوْ كَانَتْ عِنْدَهُ رِوَايَةٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَسْتَغْنَى بِرِوَايَتِهِ وَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى كَعْبٍ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Fiy aynin hamiʼa} deb oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir; uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Toʻgʻrisi esa Ibn Abbosdan rivoyat qilingan oʻz qiroatidir. Rivoyat qilinishicha, Ibn Abbos bilan Amr ibn al-Os bu oyatning qiroatida ixtilof qilib, bu haqda Kaʼb al-Ahborga murojaat qilishgan. Agar Ibn Abbosning nazdida Paygʻambar ﷺdan rivoyat boʻlganda edi, oʻz rivoyati bilan kifoyalanib, Kaʼbga ehtiyoj sezmas edi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Фий айнин ҳамиъа} деб ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир; уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Тўғриси эса Ибн Аббосдан ривоят қилинган ўз қироатидир. Ривоят қилинишича, Ибн Аббос билан Амр ибн ал-Ос бу оятнинг қироатида ихтилоф қилиб, бу ҳақда Каъб ал-Аҳборга мурожаат қилишган. Агар Ибн Аббоснинг наздида Пайғамбар ﷺдан ривоят бўлганда эди, ўз ривояти билан кифояланиб, Каъбга эҳтиёж сезмас эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ ظَهَرَتِ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ فَأَعْجَبَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِينَ فَنَزَلَتْ ‏(‏ الم * غُلِبَتِ الرُّومُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏(‏يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ ‏)‏ قَالَ فَفْرَحَ الْمُؤْمِنُونَ بِظُهُورِ الرُّومِ عَلَى فَارِسَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَيُقْرَأُ غَلَبَتْ وَغُلِبَتْ يَقُولُ كَانَتْ غُلِبَتْ ثُمَّ غَلَبَتْ هَكَذَا قَرَأَ نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ غَلَبَتْ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Badr kuni boʻlganida Rum (Vizantiya) Forsdan gʻolib chiqdi, bu esa moʻminlarni xursand qildi. Shunda {Alif, lom, miym. Rum (Vizantiya) magʻlub boʻldi} (oyatlaridan) toki {moʻminlar shod boʻlarlar} degan soʻzigacha nozil boʻldi. U aytdi: Moʻminlar Rumning Forsdan gʻolib chiqishidan xursand boʻldilar. Abu Iso aytdi: Bu shu yoʻldan hasan gʻarib hadisdir. «Gʻalabat» (gʻolib boʻldi) va «gʻulibat» (magʻlub boʻldi) deb ham oʻqiladi; yaʼni avval magʻlub boʻlgan, soʻng gʻolib boʻlgan, deydi. Nasr ibn Ali shu tarzda «gʻalabat» deb oʻqigan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Бадр куни бўлганида Рум (Византия) Форсдан ғолиб чиқди, бу эса мўминларни хурсанд қилди. Шунда {Алиф, лом, мийм. Рум (Византия) мағлуб бўлди} (оятларидан) токи {мўминлар шод бўларлар} деган сўзигача нозил бўлди. У айтди: Мўминлар Румнинг Форсдан ғолиб чиқишидан хурсанд бўлдилар. Абу Исо айтди: Бу шу йўлдан ҳасан ғариб ҳадисдир. «Ғалабат» (ғолиб бўлди) ва «ғулибат» (мағлуб бўлди) деб ҳам ўқилади; яъни аввал мағлуб бўлган, сўнг ғолиб бўлган, дейди. Наср ибн Али шу тарзда «ғалабат» деб ўқиган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ النَّحْوِيُّ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَرَأَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلمَ ‏(‏خَلَقَكُمْ مِنْ ضعْفٍ ‏)‏ فَقَالَ مِنْ ضُعْفٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺga {Xalaqakum min doʻfin} deb oʻqib berganida, u zot: «Min zuʼfin (deb oʻqi)», dedilar. Bu hasan gʻarib hadisdir; uni faqat Fuzayl ibn Marzuqning hadisi orqaligina bilamiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺга {Халақакум мин дўфин} деб ўқиб берганида, у зот: «Мин зуъфин (деб ўқи)», дедилар. Бу ҳасан ғариб ҳадисдир; уни фақат Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَأُ ‏(‏فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ {Fahal min muddakir} deb oʻqirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ {Фаҳал мин муддакир} деб ўқирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ هَارُونَ الأَعْوَرِ، عَنْ بُدَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَأُ ‏(‏فَرُوحٌ وَ رَيْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَارُونَ الأَعْوَرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Faruvhun va rayhonun va jannatu naiym} deb oʻqirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir; uni faqat Horun al-Aʼvarning hadisi orqaligina bilamiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Фарувҳун ва райҳонун ва жаннату наийм} деб ўқирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир; уни фақат Ҳорун ал-Аъварнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَدِمْنَا الشَّامَ فَأَتَانَا أَبُو الدَّرْدَاءِ فَقَالَ أَفِيكُمْ أَحَدٌ يَقْرَأُ عَلَىَّ قِرَاءَةَ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فَأَشَارُوا إِلَىَّ فَقُلْتُ نَعَمْ أَنَا ‏.‏ قَالَ كَيْفَ سَمِعْتَ عَبْدَ اللَّهِ يَقْرَأُ هَذِهِ الآيَةَ ‏(وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ‏)‏ قَالَ قُلْتُ سَمِعْتُهُ يَقْرَؤُهَا ‏(‏‏وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ‏)‏ ‏(‏وَالذَّكَر وَالأُنْثَى ‏)‏ فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَأَنَا وَاللَّهِ هَكَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا وَهَؤُلاَءِ يُرِيدُونَنِي أَنْ أَقْرَأَهَا‏(‏وَمَا خَلَقَ ‏)‏ فَلاَ أُتَابِعُهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏(‏ وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى ‏)‏‏.‏

Alqama (rahimahulloh) aytdi: Shomga keldik, bizning oldimizga Abu Dardo keldi va: «Oraningizda menga Abdulloh (ibn Masʼud)ning qiroatiga koʻra oʻqib beradigan biror kishi bormi?» dedi. U aytdi: Ular meni koʻrsatishdi, men: «Ha, men (oʻqiy olaman)», dedim. U: «Abdullohning bu oyatni {Val-layli izo yagʻsho} qanday oʻqiganini eshitgansan?» dedi. Men: «Uni {Val-layli izo yagʻsho}, {vaz-zakari val-unso} deb oʻqiganini eshitganman», dedim. Shunda Abu Dardo: «Men ham, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺning uni shunday oʻqiganlarini eshitganman. Bular esa mendan uni {va mo xalaqa} deb oʻqishimni xohlashadi, lekin men ularga ergashmayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abdulloh ibn Masʼudning qiroati shunday: {Val-layli izo yagʻsho. Van-nahori izo tajallo. Vaz-zakari val-unso}.Алқама (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Шомга келдик, бизнинг олдимизга Абу Дардо келди ва: «Оранингизда менга Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг қироатига кўра ўқиб берадиган бирор киши борми?» деди. У айтди: Улар мени кўрсатишди, мен: «Ҳа, мен (ўқий оламан)», дедим. У: «Абдуллоҳнинг бу оятни {Вал-лайли изо яғшо} қандай ўқиганини эшитгансан?» деди. Мен: «Уни {Вал-лайли изо яғшо}, {ваз-закари вал-унсо} деб ўқиганини эшитганман», дедим. Шунда Абу Дардо: «Мен ҳам, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺнинг уни шундай ўқиганларини эшитганман. Булар эса мендан уни {ва мо халақа} деб ўқишимни хоҳлашади, лекин мен уларга эргашмайман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абдуллоҳ ибн Масъуднинг қироати шундай: {Вал-лайли изо яғшо. Ван-наҳори изо тажалло. Ваз-закари вал-унсо}.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ أَقْرَأَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏‏(‏ إِنِّي أَنَا الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ menga {Inniy anar-razzoqu zul-quvvatil-matiyn} deb oʻqib berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга {Инний анар-раззоқу зул-қувватил-матийн} деб ўқиб бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ، وَالْفَضْلُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ‏:‏ ‏(‏وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهَكَذَا رَوَى الْحَكَمُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِقَتَادَةَ سَمَاعًا مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ أَنَسٍ وَأَبِي الطُّفَيْلِ ‏.‏ وَهَذَا عِنْدِي حَدِيثٌ مُخْتَصَرٌ إِنَّمَا يُرْوَى عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي السَّفَرِ فَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ ‏)‏ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَحَدِيثُ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عِنْدِي مُخْتَصَرٌ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: {Va odamlarni mast holatda koʻrasan, holbuki ular mast emaslar} (Haj 2) deb qiroat qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Hakam ibn Abdulmalik ham Qatodadan shunday rivoyat qilgan. Biz Qatodaning Nabiy ﷺ sahobalaridan Anas va Abu Tufayldan boshqasidan hadis eshitganini bilmaymiz. Bu hadis menimcha qisqartirilgan hadisdir. Aslida u Qatodadan, u Hasandan, u Imron ibn Husayndan: «Biz Nabiy ﷺ bilan safarda edik, shunda u zot: {Ey insonlar, Robbingizdan qoʻrqinglar} (Haj 1) deb qiroat qildilar» degan toʻliq hadis tarzida rivoyat qilinadi. Hakam ibn Abdulmalikning hadisi esa menimcha shu hadisdan qisqartirilgandir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: {Ва одамларни маст ҳолатда кўрасан, ҳолбуки улар маст эмаслар} (Ҳаж 2) деб қироат қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Ҳакам ибн Абдулмалик ҳам Қатодадан шундай ривоят қилган. Биз Қатоданинг Набий ﷺ саҳобаларидан Анас ва Абу Туфайлдан бошқасидан ҳадис эшитганини билмаймиз. Бу ҳадис менимча қисқартирилган ҳадисдир. Аслида у Қатодадан, у Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан: «Биз Набий ﷺ билан сафарда эдик, шунда у зот: {Эй инсонлар, Роббингиздан қўрқинглар} (Ҳаж 1) деб қироат қилдилар» деган тўлиқ ҳадис тарзида ривоят қилинади. Ҳакам ибн Абдулмаликнинг ҳадиси эса менимча шу ҳадисдан қисқартирилгандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بِئْسَمَا لأَحَدِهِمْ أَوْ لأَحَدِكُمْ أَنْ يَقُولَ نَسِيتُ آيَةَ كَيْتَ وَكَيْتَ بَلْ هُوَ نُسِّيَ فَاسْتَذْكِرُوا الْقُرْآنَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَهُوَ أَشَدُّ تَفَصِّيًا مِنْ صُدُورِ الرِّجَالِ مِنَ النَّعَمِ مِنْ عُقُلِهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ulardan biri yoki sizlardan biri: ‹Men falon-falon oyatni unutdim› desa, bu naqadar yomon (ish). Aksincha, u unutdirilgandir. Qurʼonni eslab turinglar, zero, jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, u kishilarning koʻkraklaridan tushovidan boʻshangan tuyadan koʻra tezroq chiqib ketadi», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Улардан бири ёки сизлардан бири: ‹Мен фалон-фалон оятни унутдим› деса, бу нақадар ёмон (иш). Аксинча, у унутдирилгандир. Қуръонни эслаб туринглар, зеро, жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, у кишиларнинг кўкракларидан тушовидан бўшанган туядан кўра тезроқ чиқиб кетади», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ مَرَرْتُ بِهِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَهُوَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ قِرَاءَتَهُ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَنَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَمَّا سَلَّمَ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا فَقَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ وَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُوَ أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي تَقْرَؤُهَا ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ بِالْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ hayotlik davrlarida men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning yonidan oʻtdim, u Furqon surasini qiroat qilayotgan edi. Men uning qiroatiga quloq soldim, qarasam, u Rasululloh ﷺ menga oʻrgatmagan koʻplab harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyapti. Men namozdayoq unga tashlanay deb qoldim, ammo salom berguncha kutib turdim. U salom berishi bilan ridosidan changallab: «Sen oʻqiyotganini eshitganim bu surani senga kim oʻrgatdi?» dedim. U: «Buni menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding, Allohga qasamki, bu sen oʻqiyotgan surani menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedim. Soʻng uni yetaklab Nabiy ﷺ huzuriga olib bordim va: «Ey Allohning Rasuli, men buni Furqon surasini siz menga oʻrgatmagan harflar bilan oʻqiyotganini eshitdim, holbuki Furqon surasini menga siz oʻrgatgansiz», dedim. Nabiy ﷺ: «Uni qoʻyib yubor, ey Umar. Oʻqi, ey Hishom», dedilar. Shunda u oʻzimcha eshitgan qiroat bilan oʻqidi. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Oʻqi, ey Umar», dedilar. Men Nabiy ﷺ menga oʻrgatgan qiroat bilan oʻqidim. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Albatta bu Qurʼon yetti harf bilan nozil qilingan, bas, undan oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Molik ibn Anas ham az-Zuhriydan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, faqat u unda Misvar ibn Maxramani zikr qilmagan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик даврларида мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг ёнидан ўтдим, у Фурқон сурасини қироат қилаётган эди. Мен унинг қироатига қулоқ солдим, қарасам, у Расулуллоҳ ﷺ менга ўргатмаган кўплаб ҳарфлар (қироатлар) билан ўқияпти. Мен намоздаёқ унга ташланай деб қолдим, аммо салом бергунча кутиб турдим. У салом бериши билан ридосидан чангаллаб: «Сен ўқиётганини эшитганим бу сурани сенга ким ўргатди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳга қасамки, бу сен ўқиётган сурани менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», дедим. Сўнг уни етаклаб Набий ﷺ ҳузурига олиб бордим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен буни Фурқон сурасини сиз менга ўргатмаган ҳарфлар билан ўқиётганини эшитдим, ҳолбуки Фурқон сурасини менга сиз ўргатгансиз», дедим. Набий ﷺ: «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом», дедилар. Шунда у ўзимча эшитган қироат билан ўқиди. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Ўқи, эй Умар», дедилар. Мен Набий ﷺ менга ўргатган қироат билан ўқидим. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Албатта бу Қуръон етти ҳарф билан нозил қилинган, бас, ундан осон бўлганини ўқинглар», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас ҳам аз-Зуҳрийдан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилган, фақат у унда Мисвар ибн Махрамани зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ لَقِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِبْرِيلَ فَقَالَ ‏"‏ يَا جِبْرِيلُ إِنِّي بُعِثْتُ إِلَى أُمَّةٍ أُمِّيِّينَ مِنْهُمُ الْعَجُوزُ وَالشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَالْغُلاَمُ وَالْجَارِيَةُ وَالرَّجُلُ الَّذِي لَمْ يَقْرَأْ كِتَابًا قَطُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَأُمِّ أَيُّوبَ وَهِيَ امْرَأَةُ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ وَسَمُرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي جُهَيْمِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الصِّمَّةِ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ Jibrilni uchratib: «Ey Jibril, men ummiy bir ummatga yuborildim, ular orasida kampir ham, qari chol ham, oʻgʻil bola ham, qiz bola ham, hech qachon kitob oʻqimagan kishi ham bor», dedilar. U: «Ey Muhammad, albatta Qurʼon yetti harf bilan nozil qilingan», dedi. Bu bobda Umar, Huzayfa ibn al-Yamon, Ummu Ayyub — u Abu Ayyub al-Ansoriyning ayoli, Samura, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abu Juhaym ibn al-Horis ibn as-Simma, Amr ibn al-Os va Abu Bakradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Ubay ibn Kaʼbdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Жибрилни учратиб: «Эй Жибрил, мен уммий бир умматга юборилдим, улар орасида кампир ҳам, қари чол ҳам, ўғил бола ҳам, қиз бола ҳам, ҳеч қачон китоб ўқимаган киши ҳам бор», дедилар. У: «Эй Муҳаммад, албатта Қуръон етти ҳарф билан нозил қилинган», деди. Бу бобда Умар, Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Умму Айюб — у Абу Айюб ал-Ансорийнинг аёли, Самура, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Жуҳайм ибн ал-Ҳорис ибн ас-Симма, Амр ибн ал-Ос ва Абу Бакрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Убай ибн Каъбдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَفَّسَ عَنْ أَخِيهِ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ يَسَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَاللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ وَمَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا قَعَدَ قَوْمٌ فِي مَسْجِدٍ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلاَّ نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْهُمُ الْمَلاَئِكَةُ وَمَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَذَكَرَ بَعْضَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki birodaridan dunyo gʻamlaridan bir gʻamni daf qilsa, Alloh undan qiyomat kuni gʻamlaridan bir gʻamni daf qiladi. Kimki bir musulmonning (aybini) yashirsa, Alloh uni dunyoda ham, oxiratda ham yashiradi. Kimki qiyinchilikda boʻlganga yengillik qilsa, Alloh unga dunyoda ham, oxiratda ham yengillik qiladi. Banda oʻz birodariga yordam berib turar ekan, Alloh ham bandaga yordam berib turadi. Kimki ilm izlab bir yoʻlga kirsa, Alloh unga jannatga (eltadigan) yoʻlni oson qiladi. Qaysi bir qavm masjidda oʻtirib, Allohning Kitobini tilovat qilib, oʻzaro uni oʻrganishsa, albatta ularga sakina (xotirjamlik) nozil boʻladi, ularni rahmat qoplaydi, farishtalar ularni oʻrab oladi va Alloh ularni Oʻz huzuridagilar (orasida) zikr qiladi. Kimni amali (orqada) sustlashtirsa, uni nasabi tezlashtira olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan, deb bu hadisning aynisini bir necha kishi shunday rivoyat qilgan. Asbot ibn Muhammad esa Aʼmashdan: «Menga Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan hadis aytildi», deb rivoyat qilib, bu hadisning baʼzisini zikr qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки биродаридан дунё ғамларидан бир ғамни даф қилса, Аллоҳ ундан қиёмат куни ғамларидан бир ғамни даф қилади. Кимки бир мусулмоннинг (айбини) яширса, Аллоҳ уни дунёда ҳам, охиратда ҳам яширади. Кимки қийинчиликда бўлганга енгиллик қилса, Аллоҳ унга дунёда ҳам, охиратда ҳам енгиллик қилади. Банда ўз биродарига ёрдам бериб турар экан, Аллоҳ ҳам бандага ёрдам бериб туради. Кимки илм излаб бир йўлга кирса, Аллоҳ унга жаннатга (элтадиган) йўлни осон қилади. Қайси бир қавм масжидда ўтириб, Аллоҳнинг Китобини тиловат қилиб, ўзаро уни ўрганишса, албатта уларга сакина (хотиржамлик) нозил бўлади, уларни раҳмат қоплайди, фаришталар уларни ўраб олади ва Аллоҳ уларни Ўз ҳузуридагилар (орасида) зикр қилади. Кимни амали (орқада) сустлаштирса, уни насаби тезлаштира олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан, деб бу ҳадиснинг айнисини бир неча киши шундай ривоят қилган. Асбот ибн Муҳаммад эса Аъмашдан: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ҳадис айтилди», деб ривоят қилиб, бу ҳадиснинг баъзисини зикр қилган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كَمْ أَقْرَأُ الْقُرْآنَ قَالَ ‏"‏ اخْتِمْهُ فِي شَهْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اخْتِمْهُ فِي عِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اخْتِمْهُ فِي خَمْسَةَ عَشَرَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اخْتِمْهُ فِي عَشْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اخْتِمْهُ فِي خَمْسٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ فَمَا رَخَّصَ لِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمْ يَفْقَهْ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ اقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي أَرْبَعِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَلاَ نُحِبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَأْتِيَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَلَمْ يَقْرَإِ الْقُرْآنَ لِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُقْرَأُ الْقُرْآنُ فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثٍ لِلْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ فِي رَكْعَةٍ يُوتِرُ بِهَا وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَرَأَ الْقُرْآنَ فِي رَكْعَةٍ فِي الْكَعْبَةِ وَالتَّرْتِيلُ فِي الْقِرَاءَةِ أَحَبُّ إِلَى أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, Qurʼonni qancha (muddat)da oʻqiy?» dedim. U zot: «Uni bir oyda xatm qil», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa qodirman», dedim. U zot: «Uni yigirma (kun)da xatm qil», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa qodirman», dedim. U zot: «Uni oʻn besh (kun)da xatm qil», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa qodirman», dedim. U zot: «Uni oʻn (kun)da xatm qil», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa qodirman», dedim. U zot: «Uni besh (kun)da xatm qil», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa qodirman», dedim. (Abdulloh) aytdi: Ammo u zot menga (bundan koʻra kamroqqa) ruxsat bermadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, Abu Burdaning Abdulloh ibn Amrdan (qilgan) hadisi sifatida gʻarib sanaladi. Bu hadis Abdulloh ibn Amrdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan: «Qurʼonni uch (kun)dan kam (muddat)da oʻqigan kishi (uni) anglamadi», deb ham rivoyat qilingan. Yana Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ unga: «Qurʼonni qirq (kun)da oʻqi», deganlar. Ishoq ibn Ibrohim aytdi: Biz kishining qirq kundan ortiq vaqt oʻtib, Qurʼonni oʻqib chiqmasligini bu hadis sababli yaxshi koʻrmaymiz. Baʼzi ilm ahli: Qurʼon uch (kun)dan kam (muddat)da oʻqilmaydi, dedilar — Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan hadis sababli. Baʼzi ilm ahli esa unda ruxsat berdilar. Usmon ibn Affondan rivoyat qilinishicha, u Qurʼonni vitr oʻqigan bir rakatda oʻqir edi. Said ibn Jubayrdan rivoyat qilinishicha, u Qurʼonni Kaʼba ichida bir rakatda oʻqigan. Qiroatda tartil (sekin-sekin, dona-dona oʻqish) ilm ahliga koʻproq mahbubdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Қуръонни қанча (муддат)да ўқий?» дедим. У зот: «Уни бир ойда хатм қил», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа қодирман», дедим. У зот: «Уни йигирма (кун)да хатм қил», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа қодирман», дедим. У зот: «Уни ўн беш (кун)да хатм қил», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа қодирман», дедим. У зот: «Уни ўн (кун)да хатм қил», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа қодирман», дедим. У зот: «Уни беш (кун)да хатм қил», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа қодирман», дедим. (Абдуллоҳ) айтди: Аммо у зот менга (бундан кўра камроққа) рухсат бермадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Абу Бурданинг Абдуллоҳ ибн Амрдан (қилган) ҳадиси сифатида ғариб саналади. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Амрдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан: «Қуръонни уч (кун)дан кам (муддат)да ўқиган киши (уни) англамади», деб ҳам ривоят қилинган. Яна Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилинишича, Набий ﷺ унга: «Қуръонни қирқ (кун)да ўқи», деганлар. Ишоқ ибн Иброҳим айтди: Биз кишининг қирқ кундан ортиқ вақт ўтиб, Қуръонни ўқиб чиқмаслигини бу ҳадис сабабли яхши кўрмаймиз. Баъзи илм аҳли: Қуръон уч (кун)дан кам (муддат)да ўқилмайди, дедилар — Набий ﷺдан ривоят қилинган ҳадис сабабли. Баъзи илм аҳли эса унда рухсат бердилар. Усмон ибн Аффондан ривоят қилинишича, у Қуръонни витр ўқиган бир ракатда ўқир эди. Саид ибн Жубайрдан ривоят қилинишича, у Қуръонни Каъба ичида бир ракатда ўқиган. Қироатда тартил (секин-секин, дона-дона ўқиш) илм аҳлига кўпроқ маҳбубдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، هُوَ ابْنُ شَقِيقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ اقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي أَرْبَعِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَ قَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سِمَاكِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ فِي أَرْبَعِينَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga: «Qurʼonni qirq (kun)da oʻqi», deganlar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar buni Maʼmardan, u Simok ibn al-Fazldan, u Vahb ibn Munabbihdan: «Nabiy ﷺ Abdulloh ibn Amrga Qurʼonni qirq (kun)da oʻqishni buyurdilar», deb (Abdullohni zikr qilmay) rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга: «Қуръонни қирқ (кун)да ўқи», деганлар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар буни Маъмардан, у Симок ибн ал-Фазлдан, у Ваҳб ибн Мунаббиҳдан: «Набий ﷺ Абдуллоҳ ибн Амрга Қуръонни қирқ (кун)да ўқишни буюрдилар», деб (Абдуллоҳни зикр қилмай) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ الرَّبِيعِ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحٌ الْمُرِّيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَمَا الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قَالَ ‏"‏ الَّذِي يَضْرِبُ مِنْ أَوَّلِ الْقُرْآنِ إِلَى آخِرِهِ كُلَّمَا حَلَّ ارْتَحَلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحٌ الْمُرِّيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ الرَّبِيعِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, qaysi amal Allohga eng mahbub?» dedi. U zot: «Al-hollul-murtahil», dedilar. U: «Al-hollul-murtahil nima?» dedi. U zot: «Bu Qurʼonning boshidan oxirigacha (oʻqib) boradigan, har safar (oxiriga) yetgani zahoti yana (boshlab boshqa safarga) chiqadigan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Ibn Abbosning hadisi sifatida faqat shu yoʻldan bilamiz, uning isnodi kuchli emas. (Boshqa bir yoʻldan) Solih al-Murriydan, u Qatodadan, u Zuroro ibn Avfodan, u Nabiy ﷺdan maʼno jihatdan shunga oʻxshash, lekin unda Ibn Abbosni zikr qilmay rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu menimcha Nasr ibn Aliyning Haysam ibn ar-Rabiʼdan (qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, қайси амал Аллоҳга энг маҳбуб?» деди. У зот: «Ал-ҳоллул-муртаҳил», дедилар. У: «Ал-ҳоллул-муртаҳил нима?» деди. У зот: «Бу Қуръоннинг бошидан охиригача (ўқиб) борадиган, ҳар сафар (охирига) етгани заҳоти яна (бошлаб бошқа сафарга) чиқадиган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ибн Аббоснинг ҳадиси сифатида фақат шу йўлдан биламиз, унинг исноди кучли эмас. (Бошқа бир йўлдан) Солиҳ ал-Муррийдан, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Набий ﷺдан маъно жиҳатдан шунга ўхшаш, лекин унда Ибн Аббосни зикр қилмай ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу менимча Наср ибн Алийнинг Ҳайсам ибн ар-Рабиъдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمْ يَفْقَهْ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qurʼonni uch (kun)dan kam (muddat)da oʻqigan kishi (uni) anglamadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Yana) Shuʼbadan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қуръонни уч (кун)дан кам (муддат)да ўқиган киши (уни) англамади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Яна) Шуъбадан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилинган.