حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى صَاحِبِ الْخَضِرِ قَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ . فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ فَقَالَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَيُقَالُ يُوسَعُ فَحَمَلَ مُوسَى حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ وَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَاَنْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنُسِّيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى قَالَ لِفَتَاهُ: (آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا ) قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ : (قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ) قَالَ مُوسَى : ( ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ) قَالَ فَكَانَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا . قَالَ سُفْيَانُ يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ وَلاَ يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيِّتًا إِلاَّ عَاشَ . قَالَ وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قَطَرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ . قَالَ فَقَصَّا آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى : ( هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ) قَالَ لَهُ الْخَضِرُ : (فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ) قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا : ( لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ) ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ وَإِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى : ( أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ) قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى : ( قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ) يَقُولُ مَائِلٌ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا : ( فَأَقَامَهُ ) فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا : ( إِنْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا * قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا " . قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الأُولَى كَانَتْ مِنْ مُوسَى نِسْيَانٌ - قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ " . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا مُزَاحِمٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ حَجَجْتُ حَجَّةً وَلَيْسَ لِي هِمَّةٌ إِلاَّ أَنْ أَسْمَعَ مِنْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْخَبَرَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ سُفْيَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْخَبَرَ .
Saeed ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy, Bani Isroil (paygʻambari boʻlgan) Muso Xizrning hamrohi boʻlgan Muso emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. U: «Allohning dushmani yolgʻon aytibdi. Men Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)ni Rasululloh ﷺdan eshitdim, deb aytayotganini eshitdim», dedi. U zot: «Muso Bani Isroil ichida xutba qilib turdi. Undan: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› deb soʻraldi. U: ‹Men bilimdonroqman›, dedi. Ilmni Allohga qaytarmagani uchun Alloh unga itob qildi va unga: ‹Ikki dengiz qoʻshilgan joyda mening bandalarimdan bir banda bor, u sendan bilimdonroq›, deb vahiy qildi. Muso: ‹Ey Robbim, uni qanday topay?› dedi. (Alloh): ‹Bir baliqni savatga sol, baliqni qayerda yoʻqotsang, u (banda) oʻsha yerda›, dedi. Muso yoʻlga chiqdi, u bilan birga xizmatkori — Yushaʼ ibn Nun ham (ketdi). Muso baliqni savatga solib, oʻzi va xizmatkori yurib ketdilar. Ular qoyaga yetganlarida, Muso ham, xizmatkori ham uxlab qoldilar. Baliq savatda harakatlanib, savatdan chiqdi va dengizga tushib ketdi. Alloh undan suvning oqimini toʻxtatib qoʻydi, hatto (suv) toq (gumbaz) kabi boʻldi; baliq uchun (yoʻl) yoʻlak boʻldi, Muso va uning xizmatkori uchun ajablanarli (ish) boʻldi. Ular kunlarining qolgan qismi va kechalarini yurib oʻtdilar; Musoning hamrohi unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Muso tongga chiqqanida, xizmatkoriga: {Nonushtamizni keltir, bu safarimizda biz charchadik} (Kahf 62) dedi», dedilar. U zot: «(Muso) buyurilgan joydan oʻtgunicha charchamadi», dedilar. {(Xizmatkori): Qoyaga panoh bekinganimizda baliqni unutib qoldirganimni koʻrdingmi? Uni eslashdan meni faqat shayton unuttirdi; u dengizda ajib yoʻl tutib ketdi, dedi. Muso: Mana shu biz izlayotgan (joy) edi, dedi va ikkovlari oʻz izlaridan qaytib yurdilar} (Kahf 63–64). U zot: «Ikkovlari oʻz izlaridan (qaytib) izlab bordilar», dedilar. Sufyon aytdi: Baʼzi kishilar oʻsha qoyaning oldida hayot buloqi bor, uning suvi tomgan har bir oʻlik albatta tiriladi, deb daʼvo qiladilar. (U) baliq (qisman) yeyilgan edi, unga suv tomganda tirildi. (Muso va xizmatkori) oʻz izlaridan izlab borib qoyaga yetdilar. (Muso) bir kishini koʻrdi, kiyimga oʻralgan edi. Muso unga salom berdi. U: ‹Sening yeringda salom qayoqdan (paydo boʻldi)?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman›, dedi. U: ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. U: ‹Ey Muso, sen Allohning ilmidan bir ilm ustidasanki, Alloh seni unga oʻrgatgan, men uni bilmayman; men ham Allohning ilmidan bir ilm ustidamanki, Alloh meni unga oʻrgatgan, sen uni bilmaysan›, dedi. Shunda Muso: {Sen oʻrgatilgan toʻgʻri yoʻldan menga oʻrgatishing uchun senga ergashaymi? (Xizr) dedi: Sen men bilan birga sabr qila olmaysan. Oʻzing toʻla bilib olmagan narsaga qanday sabr qilasan? (Muso) dedi: Inshaalloh, meni sabrli topasan, men senga hech ishda osiy boʻlmayman} (Kahf 66–69) dedi. Xizr unga: {Agar menga ergashsang, men senga oʻzim (sirini) eslamagunimcha, hech narsadan meni soʻrama} (Kahf 70) dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. Xizr va Muso dengiz sohili boʻylab yurib ketdilar. Ularning yonidan bir kema oʻtdi, ular (kema egalariga) oʻzlarini olib oʻtishlarini soʻradilar. Ular Xizrni tanidilar va ularni haqsiz (bepul) olib oʻtdilar. Xizr kemaning taxtalaridan biriga qarab uni qoʻporib oldi. Muso unga: ‹(Bular) bizni haqsiz olib oʻtgan kishilar, sen ularning kemasiga qarab uni teshding›, dedi: {Kema ahlini gʻarq qilish uchunmi? Sen bir dahshatli ish qilding! (Xizr) dedi: Men senga, sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi? (Muso) dedi: Unutganim sababli meni (gunohga) tutma va ishimda meni qiyinchilikka solma} (Kahf 71–73). Soʻng ikkovlari kemadan tushdilar. Ular sohil boʻylab ketayotganlarida, bir oʻgʻil bola boshqa bolalar bilan oʻynab turgan edi. Xizr uning boshidan ushlab, qoʻli bilan uni uzib (yulib) oʻldirib qoʻydi. Muso unga: {Bir pok jonni boshqa jon (qasosi)siz oʻldirdingmi? Sen yomon ish qilding! (Xizr) dedi: Men senga, sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi?} (Kahf 74–75) dedi. U zot: «Bu birinchisidan ham qattiqroq edi», dedilar. {(Muso) dedi: Agar bundan keyin sendan biror narsa soʻrasam, men bilan hamroh boʻlma; mana sen mendan uzr (eshitishga) yetib bording. Soʻng ikkovlari yoʻlga chiqdilar, hatto bir qishloq ahlining oldiga kelib, ulardan taom soʻradilar; ular ikkovlarini mehmon qilishdan bosh tortdilar. Ular u yerda yiqilay deb turgan bir devorni topdilar} — yaʼni qiyshaygan (devor) — Xizr qoʻli bilan shunday qildi: {uni tikladi (toʻgʻrilab qoʻydi)}. Muso unga: ‹(Bular) biz kelganimizda bizni mehmon ham qilmagan, taom ham bermagan kishilar›, dedi: {Agar xohlasang, buning evaziga haq olarding. (Xizr) dedi: Bu — men bilan sening orangdagi ajralishdir; men senga sabr qila olmagan narsalarning sirini xabar beraman} (Kahf 76–78). Rasululloh ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin, ikkovlarining xabarlaridan bizga (yana) hikoya qilib berishi uchun, koshki u sabr qilganida edi», dedilar. U zot: «Birinchisi Muso tomonidan unutish (sababli) boʻldi», dedilar. U zot: «Bir chumchuq kelib kemaning chetiga qoʻndi, soʻng dengizdan (choʻqilab) bir tomchi oldi. Shunda Xizr unga: ‹Mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan, mana shu chumchuq dengizdan kamaytirgani kabigina kamaytirdi (xolos)›, dedi», dedilar. Saeed ibn Jubayr aytdi: U — yaʼni Ibn Abbos — {ularning oldida har bir yaxshi kemani zoʻrlik bilan tortib oladigan bir podshoh bor edi} deb oʻqir edi; va {oʻgʻil bola esa kofir edi} deb oʻqir edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саээд ибн Жубайрдан ривоят қилинади: У айтди: Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий, Бани Исроил (пайғамбари бўлган) Мусо Хизрнинг ҳамроҳи бўлган Мусо эмас, деб даъво қиляпти», дедим. У: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтибди. Мен Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)ни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим, деб айтаётганини эшитдим», деди. У зот: «Мусо Бани Исроил ичида хутба қилиб турди. Ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› деб сўралди. У: ‹Мен билимдонроқман›, деди. Илмни Аллоҳга қайтармагани учун Аллоҳ унга итоб қилди ва унга: ‹Икки денгиз қўшилган жойда менинг бандаларимдан бир банда бор, у сендан билимдонроқ›, деб ваҳий қилди. Мусо: ‹Эй Роббим, уни қандай топай?› деди. (Аллоҳ): ‹Бир балиқни саватга сол, балиқни қаерда йўқотсанг, у (банда) ўша ерда›, деди. Мусо йўлга чиқди, у билан бирга хизматкори — Юшаъ ибн Нун ҳам (кетди). Мусо балиқни саватга солиб, ўзи ва хизматкори юриб кетдилар. Улар қояга етганларида, Мусо ҳам, хизматкори ҳам ухлаб қолдилар. Балиқ саватда ҳаракатланиб, саватдан чиқди ва денгизга тушиб кетди. Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатиб қўйди, ҳатто (сув) тоқ (гумбаз) каби бўлди; балиқ учун (йўл) йўлак бўлди, Мусо ва унинг хизматкори учун ажабланарли (иш) бўлди. Улар кунларининг қолган қисми ва кечаларини юриб ўтдилар; Мусонинг ҳамроҳи унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Мусо тонгга чиққанида, хизматкорига: {Нонуштамизни келтир, бу сафаримизда биз чарчадик} (Каҳф 62) деди», дедилар. У зот: «(Мусо) буюрилган жойдан ўтгунича чарчамади», дедилар. {(Хизматкори): Қояга паноҳ бекинганимизда балиқни унутиб қолдирганимни кўрдингми? Уни эслашдан мени фақат шайтон унуттирди; у денгизда ажиб йўл тутиб кетди, деди. Мусо: Мана шу биз излаётган (жой) эди, деди ва икковлари ўз изларидан қайтиб юрдилар} (Каҳф 63–64). У зот: «Икковлари ўз изларидан (қайтиб) излаб бордилар», дедилар. Суфён айтди: Баъзи кишилар ўша қоянинг олдида ҳаёт булоқи бор, унинг суви томган ҳар бир ўлик албатта тирилади, деб даъво қиладилар. (У) балиқ (қисман) ейилган эди, унга сув томганда тирилди. (Мусо ва хизматкори) ўз изларидан излаб бориб қояга етдилар. (Мусо) бир кишини кўрди, кийимга ўралган эди. Мусо унга салом берди. У: ‹Сенинг ерингда салом қаёқдан (пайдо бўлди)?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман›, деди. У: ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. У: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг илмидан бир илм устидасанки, Аллоҳ сени унга ўргатган, мен уни билмайман; мен ҳам Аллоҳнинг илмидан бир илм устидаманки, Аллоҳ мени унга ўргатган, сен уни билмайсан›, деди. Шунда Мусо: {Сен ўргатилган тўғри йўлдан менга ўргатишинг учун сенга эргашайми? (Хизр) деди: Сен мен билан бирга сабр қила олмайсан. Ўзинг тўла билиб олмаган нарсага қандай сабр қиласан? (Мусо) деди: Иншааллоҳ, мени сабрли топасан, мен сенга ҳеч ишда осий бўлмайман} (Каҳф 66–69) деди. Хизр унга: {Агар менга эргашсанг, мен сенга ўзим (сирини) эсламагунимча, ҳеч нарсадан мени сўрама} (Каҳф 70) деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. Хизр ва Мусо денгиз соҳили бўйлаб юриб кетдилар. Уларнинг ёнидан бир кема ўтди, улар (кема эгаларига) ўзларини олиб ўтишларини сўрадилар. Улар Хизрни танидилар ва уларни ҳақсиз (бепул) олиб ўтдилар. Хизр кеманинг тахталаридан бирига қараб уни қўпориб олди. Мусо унга: ‹(Булар) бизни ҳақсиз олиб ўтган кишилар, сен уларнинг кемасига қараб уни тешдинг›, деди: {Кема аҳлини ғарқ қилиш учунми? Сен бир даҳшатли иш қилдинг! (Хизр) деди: Мен сенга, сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми? (Мусо) деди: Унутганим сабабли мени (гуноҳга) тутма ва ишимда мени қийинчиликка солма} (Каҳф 71–73). Сўнг икковлари кемадан тушдилар. Улар соҳил бўйлаб кетаётганларида, бир ўғил бола бошқа болалар билан ўйнаб турган эди. Хизр унинг бошидан ушлаб, қўли билан уни узиб (юлиб) ўлдириб қўйди. Мусо унга: {Бир пок жонни бошқа жон (қасоси)сиз ўлдирдингми? Сен ёмон иш қилдинг! (Хизр) деди: Мен сенга, сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми?} (Каҳф 74–75) деди. У зот: «Бу биринчисидан ҳам қаттиқроқ эди», дедилар. {(Мусо) деди: Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, мен билан ҳамроҳ бўлма; мана сен мендан узр (эшитишга) етиб бординг. Сўнг икковлари йўлга чиқдилар, ҳатто бир қишлоқ аҳлининг олдига келиб, улардан таом сўрадилар; улар икковларини меҳмон қилишдан бош тортдилар. Улар у ерда йиқилай деб турган бир деворни топдилар} — яъни қийшайган (девор) — Хизр қўли билан шундай қилди: {уни тиклади (тўғрилаб қўйди)}. Мусо унга: ‹(Булар) биз келганимизда бизни меҳмон ҳам қилмаган, таом ҳам бермаган кишилар›, деди: {Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг. (Хизр) деди: Бу — мен билан сенинг орангдаги ажралишдир; мен сенга сабр қила олмаган нарсаларнинг сирини хабар бераман} (Каҳф 76–78). Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин, икковларининг хабарларидан бизга (яна) ҳикоя қилиб бериши учун, кошки у сабр қилганида эди», дедилар. У зот: «Биринчиси Мусо томонидан унутиш (сабабли) бўлди», дедилар. У зот: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан (чўқилаб) бир томчи олди. Шунда Хизр унга: ‹Менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан, мана шу чумчуқ денгиздан камайтиргани кабигина камайтирди (холос)›, деди», дедилар. Саээд ибн Жубайр айтди: У — яъни Ибн Аббос — {уларнинг олдида ҳар бир яхши кемани зўрлик билан тортиб оладиган бир подшоҳ бор эди} деб ўқир эди; ва {ўғил бола эса кофир эди} деб ўқир эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.