Zayd ibn Arqam

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عِيسَى ـ هُوَ ابْنُ يُونُسَ ـ عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، قَالَ قَالَ لِي زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ إِنْ كُنَّا لَنَتَكَلَّمُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، يُكَلِّمُ أَحَدُنَا صَاحِبَهُ بِحَاجَتِهِ حَتَّى نَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="238" aya_end="238"]{‏حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ‏}‏ الآيَةَ، فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida biz namoz oʻqiyotgan paytimizda gaplashar edik va birimiz oʻz ehtiyojini sherigiga aytar edi — to: «Namozlarni (xususan) oʻrta namozni qattiq saqlanglar» (Baqara, 238) — oyati nozil boʻlgunga qadar. Shundan keyin biz namozda jim turishga buyurildik.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида биз намоз ўқиётган пайтимизда гаплашар эдик ва биримиз ўз эҳтиёжини шеригига айтар эди — то: «Намозларни (хусусан) ўрта намозни қаттиқ сақланглар» (Бақара, 238) — ояти нозил бўлгунга қадар. Шундан кейин биз намозда жим туришга буюрилдик.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَزَا تِسْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً، وَأَنَّهُ حَجَّ بَعْدَ مَا هَاجَرَ حَجَّةً وَاحِدَةً لَمْ يَحُجَّ بَعْدَهَا حَجَّةَ الْوَدَاعِ‏.‏ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَبِمَكَّةَ أُخْرَى‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ oʻn toʻqqiz gʻazot qildilar va hijratdan keyin bir (marta) haj qildilar — undan keyin (boshqa) haj qilmadilar — bu Vidoʼ hajidir. Abu Ishoq: «(Hijratdan oldin) Makkada esa boshqa (bir haj ham qilgan edilar)», dedi.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ ўн тўққиз ғазот қилдилар ва ҳижратдан кейин бир (марта) ҳаж қилдилар — ундан кейин (бошқа) ҳаж қилмадилар — бу Видў ҳажидир. Абу Ишоқ: «(Ҳижратдан олдин) Маккада эса бошқа (бир ҳаж ҳам қилган эдилар)», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلاَةِ يُكَلِّمُ أَحَدُنَا أَخَاهُ فِي حَاجَتِهِ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="2" aya_start="238" aya_end="238"]{‏حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ‏}‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz namozda (bir-birimiz bilan) gaplashar edik — birimiz oʻz hojati haqida (din) qardoshi bilan gaplashardi — to bu oyat: ‹Namozlarni — (ayniqsa) oʻrta namozni — saqlanglar va Allohga itoatkor boʻ lib turinglar› (Baqara surasi, 238) nozil boʻ lguniga qadar; shunda biz sukut (jim turish)ga buyurildik.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз намозда (бир-биримиз билан) гаплашар эдик — биримиз ўз ҳожати ҳақида (дин) қардоши билан гаплашарди — то бу оят: ‹Намозларни — (айниқса) ўрта намозни — сақланглар ва Аллоҳга итоаткор бў либ туринглар› (Бақара сураси, 238) нозил бў лгунига қадар; шунда биз сукут (жим туриш)га буюрилдик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ فِي غَزَاةٍ فَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ، يَقُولُ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِهِ وَلَوْ رَجَعْنَا مِنْ عِنْدِهِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا‏.‏ الأَذَلَّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَمِّي أَوْ لِعُمَرَ فَذَكَرَهُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَانِي فَحَدَّثْتُهُ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ وَأَصْحَابِهِ فَحَلَفُوا مَا قَالُوا فَكَذَّبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَدَّقَهُ فَأَصَابَنِي هَمٌّ لَمْ يُصِبْنِي مِثْلُهُ قَطُّ، فَجَلَسْتُ فِي الْبَيْتِ فَقَالَ لِي عَمِّي مَا أَرَدْتَ إِلَى أَنْ كَذَّبَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَقَتَكَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="63" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ‏}‏ فَبَعَثَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ يَا زَيْدُ ‏"‏‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Men bir gʻazotda edim; Abdulloh ibn Ubayyni: «Rasululloh ﷺning huzuridagilarga nafaqa qilmanglar — toki ular uning atrofidan tarqalsin; agar uning oldidan (Madinaga) qaytsak, eng aziz (kuchli) undan eng xor (zaif)ni albatta chiqarib yuboradi», deb aytayotganini eshitdim. Men buni amakimga — yoki Umarga — zikr qildim; u esa buni Paygʻambar ﷺga zikr qildi. U zot meni chaqirdilar; men u zotga (eshitganimni) soʻzlab berdim. Rasululloh ﷺ Abdulloh ibn Ubayy va uning sheriklariga (odam) yubordilar; ular esa buni aytmadik deb qasam ichdi. Shunda Rasululloh ﷺ meni yolgʻonchi (sanab), uni (Abdullohni) rost (deb) chiqardi; menga — misli hech qachon yetmagan — bir gʻam yetdi. Men uyda (gʻ amgin) oʻ tirdim. Amakim menga: «Rasululloh ﷺning seni yolgʻonchi (sanab) sendan gʻ azablanishini istadingmi?» dedi. Soʻng Alloh taolo ‹Munofiqlar senga kelganida...› (Munofiqun surasi, 1) (oyatini) nozil qildi. Paygʻambar ﷺ menga (odam) yuborib (chaqirdilar) va (oyatni) oʻqib: «Albatta Alloh seni rost (chiqardi), ey Zayd», dedilar.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен бир ғазотда эдим; Абдуллоҳ ибн Убаййни: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузуридагиларга нафақа қилманглар — токи улар унинг атрофидан тарқалсин; агар унинг олдидан (Мадинага) қайцак, энг азиз (кучли) ундан энг хор (заиф)ни албатта чиқариб юборади», деб айтаётганини эшитдим. Мен буни амакимга — ёки Умарга — зикр қилдим; у эса буни Пайғамбар ﷺга зикр қилди. У зот мени чақирдилар; мен у зотга (эшитганимни) сўзлаб бердим. Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Убайй ва унинг шерикларига (одам) юбордилар; улар эса буни айтмадик деб қасам ичди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ мени ёлғончи (санаб), уни (Абдуллоҳни) рост (деб) чиқарди; менга — мисли ҳеч қачон етмаган — бир ғам етди. Мен уйда (ғ амгин) ў тирдим. Амаким менга: «Расулуллоҳ ﷺнинг сени ёлғончи (санаб) сендан ғ азабланишини истадингми?» деди. Сўнг Аллоҳ таоло ‹Мунофиқлар сенга келганида...› (Мунофиқун сураси, 1) (оятини) нозил қилди. Пайғамбар ﷺ менга (одам) юбориб (чақирдилар) ва (оятни) ўқиб: «Албатта Аллоҳ сени рост (чиқарди), эй Зайд», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ عَمِّي فَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ابْنَ سَلُولَ يَقُولُ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا‏.‏ وَقَالَ أَيْضًا لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَمِّي فَذَكَرَ عَمِّي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ وَأَصْحَابِهِ، فَحَلَفُوا مَا قَالُوا، فَصَدَّقَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَّبَنِي، فَأَصَابَنِي هَمٌّ لَمْ يُصِبْنِي مِثْلُهُ، فَجَلَسْتُ فِي بَيْتِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="63" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="63" aya_start="7" aya_end="8"]{‏هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="63" aya_start="8" aya_end="8"]{‏لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ‏}‏ فَأَرْسَلَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهَا عَلَىَّ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ ‏"‏‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Men amakim bilan (birga) edim; Abdulloh ibn Ubayy ibn Salulni: «Rasululloh ﷺning huzuridagilarga nafaqa qilmanglar — toki ular tarqalsin», deb aytayotganini eshitdim; yana: «Albatta, agar Madinaga qaytsak, eng aziz (kuchli) undan eng xor (zaif)ni chiqarib yuboradi», dedi. Men buni amakimga zikr qildim; amakim esa buni Rasululloh ﷺga zikr qildi. Rasululloh ﷺ Abdulloh ibn Ubayy va uning sheriklariga (odam) yubordilar; ular esa buni aytmadik deb qasam ichdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularni rost (deb), meni esa yolgʻonchi (sanab) chiqardi; menga — misli hech qachon yetmagan — bir gʻam yetdi. Men uyimda (gʻ amgin) oʻ tirdim. Soʻng Alloh azza va jalla ‹Munofiqlar senga kelganida...› (degan oyatdan) to ‹Ular — ‹Rasululloh huzuridagilarga nafaqa qilmanglar› deydiganlardir...› (degan soʻziga), to ‹...eng aziz undan eng xorni chiqarib yuboradi› (Munofiqun surasi, 1, 7-8) (degan soʻzigacha) (oyatni) nozil qildi. Shunda Rasululloh ﷺ menga (odam) yubordilar va uni menga oʻqib berdilar, soʻng: «Albatta Alloh seni rost (chiqardi)», dedilar.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен амаким билан (бирга) эдим; Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салулни: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузуридагиларга нафақа қилманглар — токи улар тарқалсин», деб айтаётганини эшитдим; яна: «Албатта, агар Мадинага қайцак, энг азиз (кучли) ундан энг хор (заиф)ни чиқариб юборади», деди. Мен буни амакимга зикр қилдим; амаким эса буни Расулуллоҳ ﷺга зикр қилди. Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Убайй ва унинг шерикларига (одам) юбордилар; улар эса буни айтмадик деб қасам ичди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни рост (деб), мени эса ёлғончи (санаб) чиқарди; менга — мисли ҳеч қачон етмаган — бир ғам етди. Мен уйимда (ғ амгин) ў тирдим. Сўнг Аллоҳ азза ва жалла ‹Мунофиқлар сенга келганида...› (деган оятдан) то ‹Улар — ‹Расулуллоҳ ҳузуридагиларга нафақа қилманглар› дейдиганлардир...› (деган сўзига), то ‹...энг азиз ундан энг хорни чиқариб юборади› (Мунофиқун сураси, 1, 7-8) (деган сўзигача) (оятни) нозил қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга (одам) юбордилар ва уни менга ўқиб бердилар, сўнг: «Албатта Аллоҳ сени рост (чиқарди)», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ كَعْبٍ الْقُرَظِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ‏.‏ وَقَالَ أَيْضًا لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ‏.‏ أَخْبَرْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلاَمَنِي الأَنْصَارُ، وَحَلَفَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ مَا قَالَ ذَلِكَ، فَرَجَعْتُ إِلَى الْمَنْزِلِ فَنِمْتُ فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ ‏"‏‏.‏ وَنَزَلَ ‏[quran sura="63" aya_start="7" aya_end="7"]{‏هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ تُنْفِقُوا‏}‏ الآيَةَ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ عَمْرٍو عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Abdulloh ibn Ubayy: «Rasululloh ﷺning huzuridagilarga nafaqa (sarf-xarajat) qilmanglar (toki ular tarqalsin)» deganida, va yana: «Albatta, agar Madinaga qaytsak (eng aziz eng xorni chiqarib yuboradi)» deganida, men buni Paygʻambar ﷺga xabar berdim. Shunda ansorlar meni malomat qildi; Abdulloh ibn Ubayy esa buni aytmadim deb qasam ichdi. Men manzilga qaytib uxladim. Soʻng Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar; men u zotning oldigʻa keldim. U zot: «Albatta Alloh seni rost (chiqardi)», dedilar va ‹Ular — ‹nafaqa qilmanglar› deydiganlardir...› (Munofiqun surasi, 7) (oyati) nozil boʻ ldi.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абдуллоҳ ибн Убайй: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузуридагиларга нафақа (сарф-харажат) қилманглар (токи улар тарқалсин)» деганида, ва яна: «Албатта, агар Мадинага қайцак (энг азиз энг хорни чиқариб юборади)» деганида, мен буни Пайғамбар ﷺга хабар бердим. Шунда ансорлар мени маломат қилди; Абдуллоҳ ибн Убайй эса буни айтмадим деб қасам ичди. Мен манзилга қайтиб ухладим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар; мен у зотнинг олдиға келдим. У зот: «Албатта Аллоҳ сени рост (чиқарди)», дедилар ва ‹Улар — ‹нафақа қилманглар› дейдиганлардир...› (Мунофиқун сураси, 7) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ أَصَابَ النَّاسَ فِيهِ شِدَّةٌ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ لأَصْحَابِهِ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِهِ‏.‏ وَقَالَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ‏.‏ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَأَرْسَلَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ فَسَأَلَهُ، فَاجْتَهَدَ يَمِينَهُ مَا فَعَلَ، قَالُوا كَذَبَ زَيْدٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَقَعَ فِي نَفْسِي مِمَّا قَالُوا شِدَّةٌ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ تَصْدِيقِي فِي ‏[quran sura="63" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ‏}‏ فَدَعَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِيَسْتَغْفِرَ لَهُمْ فَلَوَّوْا رُءُوسَهُمْ‏.‏ وَقَوْلُهُ ‏[quran sura="63" aya_start="4" aya_end="4"]{‏خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ‏}‏ قَالَ كَانُوا رِجَالاً أَجْمَلَ شَىْءٍ‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan bir safarga chiqdik — unda odamlarga qattiqchilik (mashaqqat) yetdi. Abdulloh ibn Ubayy oʻ z sheriklariga: «Rasululloh ﷺning huzuridagilarga nafaqa qilmanglar — toki ular uning atrofidan tarqalsin», dedi; yana: «Albatta, agar Madinaga qaytsak, eng aziz (kuchli) undan eng xor (zaif)ni chiqarib yuboradi», dedi. Men Paygʻambar ﷺning oldigʻa kelib, u zotga (buni) xabar berdim. U zot Abdulloh ibn Ubayyga (odam) yuborib, undan soʻradilar; u esa qilmadim deb qattiq qasam ichdi. Ular: «Zayd Rasululloh ﷺga yolgʻon (gap) aytdi», dedi. Ular aytgan (gap)dan koʻ nglimga qattiq (gʻam) tushdi, hatto Alloh azza va jalla mening rostligimni ‹Munofiqlar senga kelganida...› (Munofiqun surasi, 1) (oyatida) nozil qildi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ularni — ular uchun magʻ firat soʻrash uchun — chaqirdilar, ular esa boshlarini burdilar (yuz oʻ girdilar). Uning ‹...(goʻyo) suyab qoʻ yilgan xodalardek (boʻ shliq)› (Munofiqun surasi, 4) degan soʻzi (haqida Zayd): «Ular — eng koʻ rkam (kelishgan) erkaklar edi», dedi.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан бир сафарга чиқдик — унда одамларга қаттиқчилик (машаққат) етди. Абдуллоҳ ибн Убайй ў з шерикларига: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузуридагиларга нафақа қилманглар — токи улар унинг атрофидан тарқалсин», деди; яна: «Албатта, агар Мадинага қайцак, энг азиз (кучли) ундан энг хор (заиф)ни чиқариб юборади», деди. Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиға келиб, у зотга (буни) хабар бердим. У зот Абдуллоҳ ибн Убаййга (одам) юбориб, ундан сўрадилар; у эса қилмадим деб қаттиқ қасам ичди. Улар: «Зайд Расулуллоҳ ﷺга ёлғон (гап) айтди», деди. Улар айтган (гап)дан кў нглимга қаттиқ (ғам) тушди, ҳатто Аллоҳ азза ва жалла менинг ростлигимни ‹Мунофиқлар сенга келганида...› (Мунофиқун сураси, 1) (оятида) нозил қилди. Сўнг Пайғамбар ﷺ уларни — улар учун мағ фират сўраш учун — чақирдилар, улар эса бошларини бурдилар (юз ў гирдилар). Унинг ‹...(гўё) суяб қў йилган ходалардек (бў шлиқ)› (Мунофиқун сураси, 4) деган сўзи (ҳақида Зайд): «Улар — энг кў ркам (келишган) эркаклар эди», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ عَمِّي فَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ابْنَ سَلُولَ، يَقُولُ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا، وَلَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَمِّي، فَذَكَرَ عَمِّي لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏فَدَعَانِي فَحَدَّثْتُهُ، فَأَرْسَلَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ وَأَصْحَابِهِ فَحَلَفُوا مَا قَالُوا، وَكَذَّبَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏}‏ وَصَدَّقَهُمْ، فَأَصَابَنِي غَمٌّ لَمْ يُصِبْنِي مِثْلُهُ قَطُّ، فَجَلَسْتُ فِي بَيْتِي وَقَالَ عَمِّي مَا أَرَدْتَ إِلَى أَنْ كَذَّبَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَقَتَكَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="63" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ‏}‏ وَأَرْسَلَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهَا وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ ‏"‏‏.‏

(Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi:) Men amakim bilan (birga) edim; Abdulloh ibn Ubayy ibn Salulni: «Rasululloh ﷺning huzuridagilarga nafaqa qilmanglar — toki ular tarqalsin; agar Madinaga qaytsak, eng aziz (kuchli) undan eng xor (zaif)ni chiqarib yuboradi», deb aytayotganini eshitdim. Men buni amakimga zikr qildim; amakim esa buni Paygʻambar ﷺga zikr qildi. (U zot) meni chaqirdilar; men u zotga (eshitganimni) soʻzlab berdim. U zot Abdulloh ibn Ubayy va uning sheriklariga (odam) yubordilar; ular esa buni aytmadik deb qasam ichdi. Shunda Paygʻambar ﷺ meni yolgʻonchi (sanab), ularni rost (deb) chiqardi; menga — misli hech qachon yetmagan — bir gʻam yetdi. Men uyimda (gʻ amgin) oʻ tirdim. Amakim menga: «Paygʻambar ﷺning seni yolgʻonchi (sanab) sendan gʻ azablanishini istadingmi?» dedi. Soʻng Alloh taolo ‹Munofiqlar senga kelganida, ‹Biz guvohlik beramizki, albatta sen — Allohning Rasulisan› deydilar...› (Munofiqun surasi, 1) (oyatini) nozil qildi. Paygʻambar ﷺ menga (odam) yuborib, uni oʻqidilar va: «Albatta Alloh seni rost (chiqardi)», dedilar.(Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен амаким билан (бирга) эдим; Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салулни: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузуридагиларга нафақа қилманглар — токи улар тарқалсин; агар Мадинага қайцак, энг азиз (кучли) ундан энг хор (заиф)ни чиқариб юборади», деб айтаётганини эшитдим. Мен буни амакимга зикр қилдим; амаким эса буни Пайғамбар ﷺга зикр қилди. (У зот) мени чақирдилар; мен у зотга (эшитганимни) сўзлаб бердим. У зот Абдуллоҳ ибн Убайй ва унинг шерикларига (одам) юбордилар; улар эса буни айтмадик деб қасам ичди. Шунда Пайғамбар ﷺ мени ёлғончи (санаб), уларни рост (деб) чиқарди; менга — мисли ҳеч қачон етмаган — бир ғам етди. Мен уйимда (ғ амгин) ў тирдим. Амаким менга: «Пайғамбар ﷺнинг сени ёлғончи (санаб) сендан ғ азабланишини истадингми?» деди. Сўнг Аллоҳ таоло ‹Мунофиқлар сенга келганида, ‹Биз гувоҳлик берамизки, албатта сен — Аллоҳнинг Расулисан› дейдилар...› (Мунофиқун сураси, 1) (оятини) нозил қилди. Пайғамбар ﷺ менга (одам) юбориб, уни ўқидилар ва: «Албатта Аллоҳ сени рост (чиқарди)», дедилар.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، سَمِعَهُ مِنْهُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا تِسْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً وَحَجَّ بَعْدَ مَا هَاجَرَ حَجَّةً لَمْ يَحُجَّ غَيْرَهَا حَجَّةَ الْوَدَاعِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻn toʻqqiz marta gʻazot qildilar va hijratdan keyin bir marta hajga — Vidolashuv hajiga bordilar, undan boshqa haj qilmadilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўн тўққиз марта ғазот қилдилар ва ҳижратдан кейин бир марта ҳажга — Видолашув ҳажига бордилар, ундан бошқа ҳаж қилмадилар.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارِ بْنِ الرَّيَّانِ، حَدَّثَنَا حَسَّانُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ حَيَّانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ بِمَعْنَى حَدِيثِ زُهَيْرٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi. Va (rovi) hadisni Zuhayrning hadisi maʼnosida shunga oʻxshash keltirdi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади. Ва (рови) ҳадисни Зуҳайрнинг ҳадиси маъносида шунга ўхшаш келтирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَلأَبْنَاءِ الأَنْصَارِ وَأَبْنَاءِ أَبْنَاءِ الأَنْصَارِ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدَّثَنِيهِ يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ - حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Alloh! Ansorlarni, ansorlarning farzandlarini va ansorlar farzandlarining farzandlarini magʻfirat qilgin», — dedilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аллоҳ! Ансорларни, ансорларнинг фарзандларини ва ансорлар фарзандларининг фарзандларини мағфират қилгин», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلاَةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ وَهُوَ إِلَى جَنْبِهِ فِي الصَّلاَةِ حَتَّى نَزَلَتْ ‏{‏ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ‏}‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz namozda gapirar edik; kishi namozda yonidagi hamrohi bilan soʻzlashar edi. Shu vaqtgacha (davom etdiki), nihoyat {Allohga itoatda boʻlib turinglar} (Baqara 238) (oyati) nozil boʻldi. Bas, biz sukut saqlashga buyurildik va gapirishdan qaytarildik.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз намозда гапирар эдик; киши намозда ёнидаги ҳамроҳи билан сўзлашар эди. Шу вақтгача (давом этдики), ниҳоят {Аллоҳга итоатда бўлиб туринглар} (Бақара 238) (ояти) нозил бўлди. Бас, биз сукут сақлашга буюрилдик ва гапиришдан қайтарилдик.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، أَنَّهُ سَمِعَ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، يَقُولُ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ أَصَابَ النَّاسَ فِيهِ شِدَّةٌ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ لأَصْحَابِهِ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِهِ ‏.‏ قَالَ زُهَيْرٌ وَهِيَ قِرَاءَةُ مَنْ خَفَضَ حَوْلَهُ ‏.‏ وَقَالَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ - قَالَ - فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِذَلِكَ فَأَرْسَلَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ فَسَأَلَهُ فَاجْتَهَدَ يَمِينَهُ مَا فَعَلَ فَقَالَ كَذَبَ زَيْدٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - فَوَقَعَ فِي نَفْسِي مِمَّا قَالُوهُ شِدَّةٌ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقِي ‏{‏ إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ‏}‏ قَالَ ثُمَّ دَعَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِيَسْتَغْفِرَ لَهُمْ - قَالَ - فَلَوَّوْا رُءُوسَهُمْ ‏.‏ وَقَوْلُهُ ‏{‏ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ‏}‏ وَقَالَ كَانُوا رِجَالاً أَجْمَلَ شَىْءٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga bir safarga chiqdik. Bu safarda odamlar qattiq qiyinchilikka uchradilar. Shunda Abdulloh ibn Ubay oʻz hamrohlariga: ‹Rasululloh ﷺ huzuridagilarga, ular u zotning atrofidan tarqalib ketgunlaricha, sarf-xarajat qilmanglar›, dedi». (Zuhayr aytdi: bu — ‹havlahu› soʻzini ‹xafz› (kasra) bilan oʻqigan kishining qiroatidir.) «Yana u: ‹Agar Madinaga qaytsak, albatta aziz boʻlgan kishi u yerdan xor boʻlganni chiqarib yuboradi›, dedi. (Zayd) aytdi: ‹Men Nabiy ﷺ huzuriga keldim va bu haqda u zotga xabar berdim. Shunda u zot Abdulloh ibn Ubayga (odam) yuborib, undan soʻradilar. U esa qattiq qasam ichib, (bunday gapni) qilmaganini (aytdi) va: «Zayd Rasululloh ﷺ ga yolgʻon gapirdi», dedi›. (Zayd) aytdi: ‹Ularning aytgan gaplaridan koʻnglimga qattiq ogʻirlik tushdi. Nihoyat Alloh mening rost ekanligimni tasdiqlab: {Munofiqlar sening oldingga kelganlarida...} (oyatini) nozil qildi›. (Zayd) aytdi: ‹Soʻng Nabiy ﷺ ularga magʻfirat soʻrab berish uchun ularni chaqirdilar. Shunda ular boshlarini burib oldilar›. Va Allohning {Goʻyo ular suyab qoʻyilgan yogʻochlardir} degan soʻzi (shu haqdadir). (Zayd) aytdi: ‹Ular eng chiroyli koʻrinishli kishilar edilar›.»Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир сафарга чиқдик. Бу сафарда одамлар қаттиқ қийинчиликка учрадилар. Шунда Абдуллоҳ ибн Убай ўз ҳамроҳларига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳузуридагиларга, улар у зотнинг атрофидан тарқалиб кетгунларича, сарф-харажат қилманглар›, деди». (Зуҳайр айтди: бу — ‹ҳавлаҳу› сўзини ‹хафз› (касра) билан ўқиган кишининг қироатидир.) «Яна у: ‹Агар Мадинага қайтсак, албатта азиз бўлган киши у ердан хор бўлганни чиқариб юборади›, деди. (Зайд) айтди: ‹Мен Набий ﷺ ҳузурига келдим ва бу ҳақда у зотга хабар бердим. Шунда у зот Абдуллоҳ ибн Убайга (одам) юбориб, ундан сўрадилар. У эса қаттиқ қасам ичиб, (бундай гапни) қилмаганини (айтди) ва: «Зайд Расулуллоҳ ﷺ га ёлғон гапирди», деди›. (Зайд) айтди: ‹Уларнинг айтган гапларидан кўнглимга қаттиқ оғирлик тушди. Ниҳоят Аллоҳ менинг рост эканлигимни тасдиқлаб: {Мунофиқлар сенинг олдингга келганларида...} (оятини) нозил қилди›. (Зайд) айтди: ‹Сўнг Набий ﷺ уларга мағфират сўраб бериш учун уларни чақирдилар. Шунда улар бошларини буриб олдилар›. Ва Аллоҳнинг {Гўё улар суяб қўйилган ёғочлардир} деган сўзи (шу ҳақдадир). (Зайд) айтди: ‹Улар энг чиройли кўринишли кишилар эдилар›.»

وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - وَهُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ الْقَاسِمِ الشَّيْبَانِيِّ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، رَأَى قَوْمًا يُصَلُّونَ مِنَ الضُّحَى فَقَالَ أَمَا لَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ الصَّلاَةَ فِي غَيْرِ هَذِهِ السَّاعَةِ أَفْضَلُ ‏.‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ الأَوَّابِينَ حِينَ تَرْمَضُ الْفِصَالُ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U baʼzi kishilarni zuho (chosht) namozini oʻqiyotgan holda koʻrdi va: «Ular bu soatdan boshqa paytdagi namoz afzalroq ekanini yaxshi bilishadi-ku. Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ: ‹Avvobinlar (Allohga qaytguvchilar)ning namozi — botqoq (qum) qizib, (sutdan ajratilgan) bota tuyalar (oyogʻiga) issiq tegadigan paytdir›, — dedilar», — dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У баъзи кишиларни зуҳо (чошт) намозини ўқиётган ҳолда кўрди ва: «Улар бу соатдан бошқа пайтдаги намоз афзалроқ эканини яхши билишади-ку. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аввобинлар (Аллоҳга қайтгувчилар)нинг намози — ботқоқ (қум) қизиб, (сутдан ажратилган) бота туялар (оёғига) иссиқ тегадиган пайтдир›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَهْلِ قُبَاءٍ وَهُمْ يُصَلُّونَ فَقَالَ ‏"‏ صَلاَةُ الأَوَّابِينَ إِذَا رَمِضَتِ الْفِصَالُ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Quba ahlining oldiga chiqdilar, ular (chosht) namozini oʻqiyotgan edilar. Shunda u zot: «Avvobinlar (Allohga qaytguvchilar)ning namozi — bota tuyalar(ga) issiq tegadigan paytdir», — dedilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Қуба аҳлининг олдига чиқдилар, улар (чошт) намозини ўқиётган эдилар. Шунда у зот: «Аввобинлар (Аллоҳга қайтгувчилар)нинг намози — бота туялар(га) иссиқ тегадиган пайтдир», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ مِنَّا صَاحِبَهُ إِلَى جَنْبِهِ حَتَّى نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏)‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا إِذَا تَكَلَّمَ الرَّجُلُ عَامِدًا فِي الصَّلاَةِ أَوْ نَاسِيًا أَعَادَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا تَكَلَّمَ عَامِدًا فِي الصَّلاَةِ أَعَادَ الصَّلاَةَ وَإِنْ كَانَ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلاً أَجْزَأَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺning orqalarida namozda gaplashardik; bizdan kishi yonidagi hamrohiga gapirardi, toki {Va Alloh uchun itoatda turinglar} (Baqara 238) (oyati) nozil boʻlguncha. Shunda biz jim turishga buyurildik va gapirishdan qaytarildik. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud va Muoviya ibn al-Hakamdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Arqamning hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir. Ular: Kishi namozda atayin yoki unutib gapirib qoʻysa, namozni qaytadan oʻqiydi, dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzilari esa: Atayin gapirsa namozni qaytaradi, agar unutib yoki bilmasdan qilgan boʻlsa, kifoya qiladi, dedilar. Shofeiy ham shuni aytadi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг орқаларида намозда гаплашардик; биздан киши ёнидаги ҳамроҳига гапирарди, токи {Ва Аллоҳ учун итоатда туринглар} (Бақара 238) (ояти) нозил бўлгунча. Шунда биз жим туришга буюрилдик ва гапиришдан қайтарилдик. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд ва Муовия ибн ал-Ҳакамдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир. Улар: Киши намозда атайин ёки унутиб гапириб қўйса, намозни қайтадан ўқийди, дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзилари эса: Атайин гапирса намозни қайтаради, агар унутиб ёки билмасдан қилган бўлса, кифоя қилади, дедилар. Шофеий ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَعَدَ الرَّجُلُ وَيَنْوِي أَنْ يَفِيَ بِهِ فَلَمْ يَفِ بِهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ثِقَةٌ وَلاَ يُعْرَفُ أَبُو النُّعْمَانِ وَلاَ أَبُو وَقَّاصٍ وَهُمَا مَجْهُولاَنِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi vada bersa-yu, uni bajarishni niyat qilsa, soʻng uni bajara olmasa, unga gunoh yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi kuchli emas. Ali ibn Abdulaʼlo ishonchli (rovi), ammo Abu Nuʼmon ham, Abu Vaqqos ham tanilmagan, ular ikkalasi majhuldir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши вада берса-ю, уни бажаришни ният қилса, сўнг уни бажара олмаса, унга гуноҳ йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди кучли эмас. Али ибн Абдулаъло ишончли (рови), аммо Абу Нуъмон ҳам, Абу Ваққос ҳам танилмаган, улар иккаласи мажҳулдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَأْخُذْ مِنْ شَارِبِهِ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ صُهَيْبٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim moʻylovidan olmasa, u bizdan emas», dedilar. Bu bobda Mugʻiyra ibn Shuʼbadan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мўйловидан олмаса, у биздан эмас», дедилар. Бу бобда Муғийра ибн Шуъбадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏)‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺ zamonida namozda gaplashar edik. Shunda: {Alloh uchun itoatkor boʻlib turinglar} (Baqara 238) oyati nozil boʻldi va bizga (namozda) jim turish buyurildi. Boshqa bir rivoyatda shunga oʻxshash keladi va unda: «Bizga gapirish taqiqlandi», deb qoʻshilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Amr ash-Shayboniyning ismi Saʼd ibn Iyosdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонида намозда гаплашар эдик. Шунда: {Аллоҳ учун итоаткор бўлиб туринглар} (Бақара 238) ояти нозил бўлди ва бизга (намозда) жим туриш буюрилди. Бошқа бир ривоятда шунга ўхшаш келади ва унда: «Бизга гапириш тақиқланди», деб қўшилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الأَزْدِيِّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مَعَنَا أُنَاسٌ مِنَ الأَعْرَابِ فَكُنَّا نَبْتَدِرُ الْمَاءَ وَكَانَ الأَعْرَابُ يَسْبِقُونَّا إِلَيْهِ فَسَبَقَ أَعْرَابِيٌّ أَصْحَابَهُ فَسَبَقَ الأَعْرَابِيُّ فَيَمْلأُ الْحَوْضَ وَيَجْعَلُ حَوْلَهُ حِجَارَةً وَيَجْعَلُ النَّطْعَ عَلَيْهِ حَتَّى يَجِيءَ أَصْحَابُهُ ‏.‏ قَالَ فَأَتَى رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَعْرَابِيًّا فَأَرْخَى زِمَامَ نَاقَتِهِ لِتَشْرَبَ فَأَبَى أَنْ يَدَعَهُ فَانْتَزَعَ قِبَاضَ الْمَاءِ فَرَفَعَ الأَعْرَابِيُّ خَشَبَتَهُ فَضَرَبَ بِهَا رَأْسَ الأَنْصَارِيِّ فَشَجَّهُ فَأَتَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ رَأْسَ الْمُنَافِقِينَ فَأَخْبَرَهُ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِهِ فَغَضِبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏(‏لا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا ‏)‏ مِنْ حَوْلِهِ ‏.‏ يَعْنِي الأَعْرَابَ وَكَانُوا يَحْضُرُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ الطَّعَامِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا انْفَضُّوا مِنْ عِنْدِ مُحَمَّدٍ فَائْتُوا مُحَمَّدًا بِالطَّعَامِ فَلْيَأْكُلْ هُوَ وَمَنْ عِنْدَهُ ثُمَّ قَالَ لأَصْحَابِهِ لَئِنْ رَجَعْتُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ وَأَنَا رِدْفُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ فَأَخْبَرْتُ عَمِّي فَانْطَلَقَ فَأَخْبَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَلَفَ وَجَحَدَ ‏.‏ قَالَ فَصَدَّقَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَّبَنِي قَالَ فَجَاءَ عَمِّي إِلَىَّ فَقَالَ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ أَنْ مَقَتَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَّبَكَ وَالْمُسْلِمُونَ ‏.‏ قَالَ فَوَقَعَ عَلَىَّ مِنَ الْهَمِّ مَا لَمْ يَقَعْ عَلَى أَحَدٍ ‏.‏ قَالَ فَبَيْنَمَا أَنَا أَسِيرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ قَدْ خَفَقْتُ بِرَأْسِي مِنَ الْهَمِّ إِذْ أَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَرَكَ أُذُنِي وَضَحِكَ فِي وَجْهِي فَمَا كَانَ يَسُرُّنِي أَنَّ لِي بِهَا الْخُلْدَ فِي الدُّنْيَا ‏.‏ ثُمَّ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لَحِقَنِي فَقَالَ مَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ مَا قَالَ شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُ عَرَكَ أُذُنِي وَضَحِكَ فِي وَجْهِي ‏.‏ فَقَالَ أَبْشِرْ ‏.‏ ثُمَّ لَحِقَنِي عُمَرُ فَقُلْتُ لَهُ مِثْلَ قَوْلِي لأَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُورَةَ الْمُنَافِقِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Rasululloh ﷺ bilan birga gʻazotga chiqdik. Biz bilan baʼzi badaviy aʼrobiylar ham bor edi. Biz suvga (yetib olishga) shoshilardik, aʼrobiylar esa bizdan ilgari yetib borardilar. Bir aʼrobiy oʻz sheriklaridan oldinroq yetib borib, hovuzni toʻldirardi, atrofiga toshlar terib, ustiga teri yopinchiq yopib, sheriklari kelguncha (saqlab turardi). Bir ansoriy kishi aʼrobiyning oldiga kelib, tuyasi suv ichsin deb jilovini boʻshatdi. Aʼrobiy uni qoʻyib bermay, suvni toʻsdi. Ansoriy suvga toʻsiqni surib qoʻydi. Shunda aʼrobiy yogʻochini koʻtarib, ansoriyning boshiga urdi va yorib yubordi. (Ansoriy) munofiqlarning boshligʻi Abdulloh ibn Ubayyning oldiga kelib (boʻlgan voqeani) aytdi — u (aʼrobiy) uning sheriklaridan edi. Abdulloh ibn Ubayy gʻazablanib, soʻng: ‹Rasullullohning huzuridagilarga, ular tarqab ketguncha sarf-xarajat qilmanglar›, dedi — aʼrobiylarni nazarda tutardi, ular taom paytida Rasululloh ﷺning huzuriga kelib turardilar. Abdulloh: ‹Ular Muhammadning huzuridan tarqalib ketsalar, Muhammadga taom keltiringlar, oʻzi va huzuridagilar yesin›, dedi. Soʻng oʻz sheriklariga: ‹Agar Madinaga qaytsangiz, albatta azizlar undagi xorlarni chiqarib yuboradi›, dedi. Zayd dedi: Men Rasululloh ﷺning ortida (ulovda) edim. Abdulloh ibn Ubayyning gapini eshitib, amakimga aytdim. U borib Rasululloh ﷺga xabar berdi. Rasululloh ﷺ uni chaqirtirdi, u esa qasam ichib (gapini) inkor qildi. Shunda Rasululloh ﷺ uni tasdiqlab, meni yolgʻonchiga chiqardi. Amakim oldimga kelib: ‹Sen Rasululloh ﷺning gʻazabiga, seni yolgʻonchiga chiqarishiga hamda musulmonlarning (gʻazabiga) sabab boʻlishdan boshqa narsani istamabsan-da›, dedi. Menga hech kimga tushmagan darajada gʻam-qaygʻu tushdi. Bir kuni safarda Rasululloh ﷺ bilan birga ketayotgan edim, gʻamdan boshimni quyi solib olgan edim. Shunda Rasululloh ﷺ huzurimga kelib, qulogʻimni sekin tortib, yuzimga kulib boqdilar. Endi men buning oʻrniga dunyoda mangu yashashni ham istamasdim. Soʻng Abu Bakr menga yetib olib: ‹Rasululloh ﷺ senga nima dedilar?› dedi. Men: ‹Hech narsa demadilar, faqat qulogʻimni tortib, yuzimga kulib boqdilar›, dedim. U: ‹Suyunchi boʻlsin!› dedi. Soʻng Umar yetib oldi, men unga ham Abu Bakrga aytganimday aytdim. Tong otgach, Rasululloh ﷺ Munofiqun surasini oʻqidilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ғазотга чиқдик. Биз билан баъзи бадавий аъробийлар ҳам бор эди. Биз сувга (етиб олишга) шошилардик, аъробийлар эса биздан илгари етиб борардилар. Бир аъробий ўз шерикларидан олдинроқ етиб бориб, ҳовузни тўлдирарди, атрофига тошлар териб, устига тери ёпинчиқ ёпиб, шериклари келгунча (сақлаб турарди). Бир ансорий киши аъробийнинг олдига келиб, туяси сув ичсин деб жиловини бўшатди. Аъробий уни қўйиб бермай, сувни тўсди. Ансорий сувга тўсиқни суриб қўйди. Шунда аъробий ёғочини кўтариб, ансорийнинг бошига урди ва ёриб юборди. (Ансорий) мунофиқларнинг бошлиғи Абдуллоҳ ибн Убаййнинг олдига келиб (бўлган воқеани) айтди — у (аъробий) унинг шерикларидан эди. Абдуллоҳ ибн Убайй ғазабланиб, сўнг: ‹Расуллуллоҳнинг ҳузуридагиларга, улар тарқаб кетгунча сарф-харажат қилманглар›, деди — аъробийларни назарда тутарди, улар таом пайтида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига келиб турардилар. Абдуллоҳ: ‹Улар Муҳаммаднинг ҳузуридан тарқалиб кетсалар, Муҳаммадга таом келтиринглар, ўзи ва ҳузуридагилар есин›, деди. Сўнг ўз шерикларига: ‹Агар Мадинага қайтсангиз, албатта азизлар ундаги хорларни чиқариб юборади›, деди. Зайд деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ортида (уловда) эдим. Абдуллоҳ ибн Убаййнинг гапини эшитиб, амакимга айтдим. У бориб Расулуллоҳ ﷺга хабар берди. Расулуллоҳ ﷺ уни чақиртирди, у эса қасам ичиб (гапини) инкор қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни тасдиқлаб, мени ёлғончига чиқарди. Амаким олдимга келиб: ‹Сен Расулуллоҳ ﷺнинг ғазабига, сени ёлғончига чиқаришига ҳамда мусулмонларнинг (ғазабига) сабаб бўлишдан бошқа нарсани истамабсан-да›, деди. Менга ҳеч кимга тушмаган даражада ғам-қайғу тушди. Бир куни сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга кетаётган эдим, ғамдан бошимни қуйи солиб олган эдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга келиб, қулоғимни секин тортиб, юзимга кулиб боқдилар. Энди мен бунинг ўрнига дунёда мангу яшашни ҳам истамасдим. Сўнг Абу Бакр менга етиб олиб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга нима дедилар?› деди. Мен: ‹Ҳеч нарса демадилар, фақат қулоғимни тортиб, юзимга кулиб боқдилар›, дедим. У: ‹Суюнчи бўлсин!› деди. Сўнг Умар етиб олди, мен унга ҳам Абу Бакрга айтганимдай айтдим. Тонг отгач, Расулуллоҳ ﷺ Мунофиқун сурасини ўқидилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، رضى الله عنه قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَلِ وَالْعَجْزِ وَالْبُخْلِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَتَعَوَّذُ مِنَ الْهَرَمِ وَعَذَابِ الْقَبْرِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Allohim, dangasalikdan, ojizlikdan va baxillikdan Senga panoh tilayman», deb aytar edilar. Shu isnod bilan Nabiy ﷺdan (rivoyat qilinishicha), u zot keksalik (zaifligi)dan va qabr azobidan ham panoh tilar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Аллоҳим, дангасаликдан, ожизликдан ва бахилликдан Сенга паноҳ тилайман», деб айтар эдилар. Шу иснод билан Набий ﷺдан (ривоят қилинишича), у зот кексалик (заифлиги)дан ва қабр азобидан ҳам паноҳ тилар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ قَادِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ الْهَمْدَانِيُّ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ صُبَيْحٍ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ‏"‏ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبْتُمْ وَسَلْمٌ لِمَنْ سَالَمْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَصُبَيْحٌ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ لَيْسَ بِمَعْرُوفٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Ali, Fotima, Hasan va Husaynga: «Men siz kimga qarshi urush qilsangiz, oʻshanga qarshi urush qiluvchiman; siz kim bilan sulh qilsangiz, oʻsha bilan sulh qiluvchiman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Subayh — Ummu Salamaning ozod qilgan qulidir — mashhur (rovi) emas.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Али, Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнга: «Мен сиз кимга қарши уруш қилсангиз, ўшанга қарши уруш қилувчиман; сиз ким билан сулҳ қилсангиз, ўша билан сулҳ қилувчиман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Субайҳ — Умму Саламанинг озод қилган қулидир — машҳур (рови) эмас.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ الْحُشُوشَ مُحْتَضَرَةٌ فَإِذَا أَتَى أَحَدُكُمُ الْخَلاَءَ فَلْيَقُلْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu hojatxonalarda (jin va shaytonlar) hozir boʻlib turadi. Bas, biringiz hojatxonaga kirsa: ‹Aʼuzu billahi minal-xubusi val-xabois› (erkak va ayol shaytonlardan Allohga panoh tilayman), — desin», — dedilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу ҳожатхоналарда (жин ва шайтонлар) ҳозир бўлиб туради. Бас, бирингиз ҳожатхонага кирса: ‹Аъузу биллаҳи минал-хубуси вал-хабоис› (эркак ва аёл шайтонлардан Аллоҳга паноҳ тилайман), — десин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْخَلِيلِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ إِنَّ ثَلاَثَةَ نَفَرٍ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ أَتَوْا عَلِيًّا يَخْتَصِمُونَ إِلَيْهِ فِي وَلَدٍ وَقَدْ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَقَالَ لاِثْنَيْنِ مِنْهُمَا طِيبَا بِالْوَلَدِ لِهَذَا ‏.‏ فَغَلَيَا ثُمَّ قَالَ لاِثْنَيْنِ طِيبَا بِالْوَلَدِ لِهَذَا ‏.‏ فَغَلَبَا ثُمَّ قَالَ لاِثْنَيْنِ طِيبَا بِالْوَلَدِ لِهَذَا ‏.‏ فَغَلَبَا فَقَالَ أَنْتُمْ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ إِنِّي مُقْرِعٌ بَيْنَكُمْ فَمَنْ قُرِعَ فَلَهُ الْوَلَدُ وَعَلَيْهِ لِصَاحِبَيْهِ ثُلُثَا الدِّيَةِ ‏.‏ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَجَعَلَهُ لِمَنْ قُرِعَ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ أَضْرَاسُهُ أَوْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Men Nabiy ﷺ huzurlarida oʻtirgan edim. Shunda Yamandan bir kishi kelib aytdi: Yaman ahlidan uch kishi Ali huzuriga bir bola toʻgʻrisida daʼvolashib kelishdi. Ular bir ayolga bitta poklik (tuhr) davrida (jimo bilan) yaqinlashgan edilar. (Ali) ulardan ikkitasiga: «Bolani mana bunga (uchinchisiga) rozilik bilan bering», dedi. Lekin ular qattiq baqirishdi. Soʻng ikkovga: «Bolani mana bunga rozilik bilan bering», dedi. Lekin ular boʻysunmadilar. Soʻng yana ikkovga: «Bolani mana bunga rozilik bilan bering», dedi. Lekin ular boʻysunmadilar. Shunda (Ali): «Sizlar bir-biringiz bilan tortishuvchi sheriklarsiz. Men oʻrtangizda qurʼa tashlayman. Kimga qurʼa chiqsa, bola oʻshaniki boʻladi va u oʻz ikki sherigiga diyatning uchdan ikki qismini berishi lozim», dedi. Soʻng ular oʻrtasida qurʼa tashladi va (bolani) qurʼa chiqqan kishiga berdi. (Buni eshitib) Rasululloh ﷺ ozish tishlari yoki oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Мен Набий ﷺ ҳузурларида ўтирган эдим. Шунда Ямандан бир киши келиб айтди: Яман аҳлидан уч киши Али ҳузурига бир бола тўғрисида даъволашиб келишди. Улар бир аёлга битта поклик (туҳр) даврида (жимо билан) яқинлашган эдилар. (Али) улардан иккитасига: «Болани мана бунга (учинчисига) розилик билан беринг», деди. Лекин улар қаттиқ бақиришди. Сўнг икковга: «Болани мана бунга розилик билан беринг», деди. Лекин улар бўйсунмадилар. Сўнг яна икковга: «Болани мана бунга розилик билан беринг», деди. Лекин улар бўйсунмадилар. Шунда (Али): «Сизлар бир-бирингиз билан тортишувчи шерикларсиз. Мен ўртангизда қуръа ташлайман. Кимга қуръа чиқса, бола ўшаники бўлади ва у ўз икки шеригига диятнинг учдан икки қисмини бериши лозим», деди. Сўнг улар ўртасида қуръа ташлади ва (болани) қуръа чиққан кишига берди. (Буни эшитиб) Расулуллоҳ ﷺ озиш тишлари ёки озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

حَدَّثَنَا خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ صَالِحٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ أُتِيَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِثَلاَثَةٍ وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَسَأَلَ اثْنَيْنِ أَتُقِرَّانِ لِهَذَا بِالْوَلَدِ قَالاَ لاَ ‏.‏ حَتَّى سَأَلَهُمْ جَمِيعًا فَجَعَلَ كُلَّمَا سَأَلَ اثْنَيْنِ قَالاَ لاَ ‏.‏ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالَّذِي صَارَتْ عَلَيْهِ الْقُرْعَةُ وَجَعَلَ عَلَيْهِ ثُلُثَىِ الدِّيَةِ قَالَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Ali (roziyallohu anhu) Yamanda boʻlgan paytida uning huzuriga uch kishi keltirildi. Ular bir ayolga bitta poklik (tuhr) davrida yaqinlashgan edilar. (Ali) ulardan ikkitasidan: «Mana bu bolani bunisiniki deb tan olasizlarmi?» deb soʻradi. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Toki barchasidan soʻrab chiqdi; har ikki kishidan soʻraganida, ular: «Yoʻq», deb javob berdilar. Shunda ular oʻrtasida qurʼa tashladi va bolani qurʼa chiqqan kishiga qoʻshib berdi hamda unga diyatning uchdan ikki qismini yukladi. (Rovi) aytdi: Bu (voqea) Nabiy ﷺga zikr qilindi. Shunda u zot oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Али (розияллоҳу анҳу) Яманда бўлган пайтида унинг ҳузурига уч киши келтирилди. Улар бир аёлга битта поклик (туҳр) даврида яқинлашган эдилар. (Али) улардан иккитасидан: «Мана бу болани бунисиники деб тан оласизларми?» деб сўради. Улар: «Йўқ», дейишди. Токи барчасидан сўраб чиқди; ҳар икки кишидан сўраганида, улар: «Йўқ», деб жавоб бердилар. Шунда улар ўртасида қуръа ташлади ва болани қуръа чиққан кишига қўшиб берди ҳамда унга диятнинг учдан икки қисмини юклади. (Рови) айтди: Бу (воқеа) Набий ﷺга зикр қилинди. Шунда у зот озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كَانَ أَحَدُنَا يُكَلِّمُ الرَّجُلَ إِلَى جَنْبِهِ فِي الصَّلاَةِ فَنَزَلَتْ ‏{‏ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏}‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ ‏.‏

Muhammad ibn Iso bizga rivoyat qildi, Hushaym bizga rivoyat qildi, Ismoil ibn Abu Xolid bizga al-Horis ibn Shubayldan, u Abu Amr ash-Shayboniydan, u Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: U dedi: Bizdan biri namozda yonidagi kishi bilan gaplashar edi. Shunda {Va Alloh uchun itoatda turingiz} (Baqara 238) (oyati) nozil boʻldi. Bas, biz jim turishga buyurildik va gapirishdan qaytarildik.Муҳаммад ибн Исо бизга ривоят қилди, Ҳушайм бизга ривоят қилди, Исмоил ибн Абу Холид бизга ал-Ҳорис ибн Шубайлдан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: У деди: Биздан бири намозда ёнидаги киши билан гаплашар эди. Шунда {Ва Аллоҳ учун итоатда турингиз} (Бақара 238) (ояти) нозил бўлди. Бас, биз жим туришга буюрилдик ва гапиришдан қайтарилдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ أَبِي رَمْلَةَ الشَّامِيِّ، قَالَ شَهِدْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَهُوَ يَسْأَلُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ قَالَ أَشَهِدْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِيدَيْنِ اجْتَمَعَا فِي يَوْمٍ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ صَنَعَ قَالَ صَلَّى الْعِيدَ ثُمَّ رَخَّصَ فِي الْجُمُعَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏

Iyos ibn Abu Ramla ash-Shomiy aytadi: Men Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ning huzurida boʻldim, u Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan soʻrar edi. U: «Sen Rasululloh ﷺ bilan bir kunda toʻplangan ikki hayitda (juma va hayitda) hozir boʻlganmiding?» dedi. U: «Ha» dedi. (Muoviya): «(U zot) qanday qildilar?» dedi. (Zayd): «Hayit (namozi)ni oʻqidilar, soʻng juma (namozi)da ruxsat berib: ‹Kim oʻqishni xohlasa, oʻqisin› dedilar» deb javob berdi.Иёс ибн Абу Рамла аш-Шомий айтади: Мен Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида бўлдим, у Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан сўрар эди. У: «Сен Расулуллоҳ ﷺ билан бир кунда тўпланган икки ҳайитда (жума ва ҳайитда) ҳозир бўлганмидинг?» деди. У: «Ҳа» деди. (Муовия): «(У зот) қандай қилдилар?» деди. (Зайд): «Ҳайит (намози)ни ўқидилар, сўнг жума (намози)да рухсат бериб: ‹Ким ўқишни хоҳласа, ўқисин› дедилар» деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِعَيْنَىَّ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga Hajjoj ibn Muhammaddan, u Yunus ibn Abu Ishoqdan, u otasidan, u Zayd ibn Arqamdan rivoyat qildi: U (Zayd) aytdi: Rasululloh ﷺ meni koʻzlarimda boʻlgan ogʻriq (sababli) yoʻqlab keldilar.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга Ҳажжож ибн Муҳаммаддан, у Юнус ибн Абу Ишоқдан, у отасидан, у Зайд ибн Арқамдан ривоят қилди: У (Зайд) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени кўзларимда бўлган оғриқ (сабабли) йўқлаб келдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ ‏:‏ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلْنَا مَنْزِلاً فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَا أَنْتُمْ جُزْءٌ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ جُزْءٍ مِمَّنْ يَرِدُ عَلَىَّ الْحَوْضَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ‏:‏ كَمْ كُنْتُمْ يَوْمَئِذٍ قَالَ ‏:‏ سَبْعَمِائَةٍ أَوْ ثَمَانَمِائَةٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Bir manzilga tushganimizda, u zot: «Sizlar mening huzurimga havz boshiga keladiganlarning yuz mingdan bir qismi ham emassiz» dedilar. (Roviy aytadi:) Men: «Oʻsha kuni siz necha kishi edingiz?» deb soʻradim. U: «Yetti yuz yoki sakkiz yuz kishi edik» dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Бир манзилга тушганимизда, у зот: «Сизлар менинг ҳузуримга ҳавз бошига келадиганларнинг юз мингдан бир қисми ҳам эмассиз» дедилар. (Ровий айтади:) Мен: «Ўша куни сиз неча киши эдингиз?» деб сўрадим. У: «Етти юз ёки саккиз юз киши эдик» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ حَيَّانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ularga xutba qilib: «Ammo baʼd (soʻngra)…» dedilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ уларга хутба қилиб: «Аммо баъд (сўнгра)…» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا وَعَدَ الرَّجُلُ أَخَاهُ - وَمِنْ نِيَّتِهِ أَنْ يَفِيَ لَهُ - فَلَمْ يَفِ وَلَمْ يَجِئْ لِلْمِيعَادِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Bir kishi oʻz birodariga — vafo qilish niyatida boʻlgani holda — vaʼda bersa-yu, soʻng vafo qilmasa va belgilangan joyga kelmasa, unga gunoh yoʻq».Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Бир киши ўз биродарига — вафо қилиш ниятида бўлгани ҳолда — ваъда берса-ю, сўнг вафо қилмаса ва белгиланган жойга келмаса, унга гуноҳ йўқ».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، - وَهَذَا حَدِيثُ مُسَدَّدٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ دَاوُدَ الطُّفَاوِيَّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو مُسْلِمٍ الْبَجَلِيُّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ سَمِعْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَقَالَ سُلَيْمَانُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي دُبُرِ صَلاَتِهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَرَبَّ كُلِّ شَىْءٍ أَنَا شَهِيدٌ أَنَّكَ أَنْتَ الرَّبُّ وَحْدَكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَرَبَّ كُلِّ شَىْءٍ أَنَا شَهِيدٌ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَرَبَّ كُلِّ شَىْءٍ أَنَا شَهِيدٌ أَنَّ الْعِبَادَ كُلَّهُمْ إِخْوَةٌ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَرَبَّ كُلِّ شَىْءٍ اجْعَلْنِي مُخْلِصًا لَكَ وَأَهْلِي فِي كُلِّ سَاعَةٍ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ اسْمَعْ وَاسْتَجِبِ اللَّهُ أَكْبَرُ الأَكْبَرُ اللَّهُمَّ نُورَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ ‏"‏ رَبَّ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ الأَكْبَرُ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ اللَّهُ أَكْبَرُ الأَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Nabiysi ﷺni shunday deb aytayotganlarini eshitdim — Sulaymon esa: «Rasululloh ﷺ namozining ortidan aytar edilar», dedi: «Allohumma rabbano va rabba kulli shayʼin, ana shahidun annaka antar-rabbu vahdaka lo sharika lak. Allohumma rabbano va rabba kulli shayʼin, ana shahidun anna Muhammadan abduka va rasuluk. Allohumma rabbano va rabba kulli shayʼin, ana shahidun annal-ibada kullahum ixvatun. Allohumma rabbano va rabba kulli shayʼin-jʼalni muxlisan laka va ahli fi kulli soatin fid-dunyo val-oxirati, yo zal-jalali val-ikrom, ismaʼ vastajib. Allohu akbarul-akbar. Allohumma nuras-samovati val-arz (Ey Alloh, bizning Robbimiz va har narsaning Robbi, men guvohlik beramanki, Sen yolgʻiz Robsan, Sening sheriging yoʻq. Ey Alloh, bizning Robbimiz va har narsaning Robbi, men guvohlik beramanki, Muhammad Sening bandang va elchingdir. Ey Alloh, bizning Robbimiz va har narsaning Robbi, men guvohlik beramanki, barcha bandalar oʻzaro birodardirlar. Ey Alloh, bizning Robbimiz va har narsaning Robbi, meni va ahlimni dunyo va oxiratda har soatda Sen uchun xolis qilgin, ey ulugʻlik va karam egasi, eshitgin va ijobat qilgin. Alloh eng ulugʻdan ham ulugʻdir. Ey Alloh, osmonlar va yerning nuri)». Sulaymon ibn Dovud: «Robbas-samovati val-arz (osmonlar va yerning Robbi)» dedi. «Allohu akbarul-akbar. Hasbiyallohu va niʼmal-vakil. Allohu akbarul-akbar (Alloh eng ulugʻdan ham ulugʻdir. Alloh menga kifoyadir va U eng yaxshi vakildir. Alloh eng ulugʻdan ham ulugʻdir)».Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Набийси ﷺни шундай деб айтаётганларини эшитдим — Сулаймон эса: «Расулуллоҳ ﷺ намозининг ортидан айтар эдилар», деди: «Аллоҳумма раббано ва рабба кулли шайъин, ана шаҳидун аннака антар-раббу ваҳдака ло шарика лак. Аллоҳумма раббано ва рабба кулли шайъин, ана шаҳидун анна Муҳаммадан абдука ва расулук. Аллоҳумма раббано ва рабба кулли шайъин, ана шаҳидун аннал-ибада куллаҳум ихватун. Аллоҳумма раббано ва рабба кулли шайъин-жъални мухлисан лака ва аҳли фи кулли соатин фид-дунё вал-охирати, ё зал-жалали вал-икром, исмаъ вастажиб. Аллоҳу акбарул-акбар. Аллоҳумма нурас-самовати вал-арз (Эй Аллоҳ, бизнинг Роббимиз ва ҳар нарсанинг Робби, мен гувоҳлик бераманки, Сен ёлғиз Робсан, Сенинг шеригинг йўқ. Эй Аллоҳ, бизнинг Роббимиз ва ҳар нарсанинг Робби, мен гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Сенинг банданг ва элчингдир. Эй Аллоҳ, бизнинг Роббимиз ва ҳар нарсанинг Робби, мен гувоҳлик бераманки, барча бандалар ўзаро биродардирлар. Эй Аллоҳ, бизнинг Роббимиз ва ҳар нарсанинг Робби, мени ва аҳлимни дунё ва охиратда ҳар соатда Сен учун холис қилгин, эй улуғлик ва карам эгаси, эшитгин ва ижобат қилгин. Аллоҳ энг улуғдан ҳам улуғдир. Эй Аллоҳ, осмонлар ва ернинг нури)». Сулаймон ибн Довуд: «Роббас-самовати вал-арз (осмонлар ва ернинг Робби)» деди. «Аллоҳу акбарул-акбар. Ҳасбияллоҳу ва ниъмал-вакил. Аллоҳу акбарул-акбар (Аллоҳ энг улуғдан ҳам улуғдир. Аллоҳ менга кифоядир ва У энг яхши вакилдир. Аллоҳ энг улуғдан ҳам улуғдир)».

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يَأْخُذْ شَارِبَهُ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim moʻylovini olmasa, u bizdan emas», — dedilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мўйловини олмаса, у биздан эмас», — дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَارِثُ بْنُ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يُكَلِّمُ صَاحِبَهُ فِي الصَّلاَةِ بِالْحَاجَةِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏}‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida kishi namozda oʻz yonidagi bilan biror hojat haqida gaplashardi, toki bu oyat nozil boʻlgunicha: {Namozlarni va oʻrta namozni saqlanglar hamda Alloh uchun boʻysungan holda turinglar} (Baqara 238). Shundan soʻng biz jim boʻlishga buyurildik.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида киши намозда ўз ёнидаги билан бирор ҳожат ҳақида гаплашарди, токи бу оят нозил бўлгунича: {Намозларни ва ўрта намозни сақланглар ҳамда Аллоҳ учун бўйсунган ҳолда туринглар} (Бақара 238). Шундан сўнг биз жим бўлишга буюрилдик.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ صَالِحٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ أُتِيَ عَلِيٌّ رضى الله عنه بِثَلاَثَةٍ وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَسَأَلَ اثْنَيْنِ أَتُقِرَّانِ لِهَذَا بِالْوَلَدِ قَالاَ لاَ ‏.‏ ثُمَّ سَأَلَ اثْنَيْنِ أَتُقِرَّانِ لِهَذَا بِالْوَلَدِ قَالاَ لاَ ‏.‏ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالَّذِي صَارَتْ عَلَيْهِ الْقُرْعَةُ وَجَعَلَ عَلَيْهِ ثُلُثَىِ الدِّيَةِ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ali (roziyallohu anhu) Yamanda ekan, uning oldiga bir tuhr (hayzdan pok davr) ichida bitta ayolga yaqinlik qilgan uch kishi keltirildi. U ikkitasidan: «Bu bolani mana shu kishiniki deb tan olasizlarmi?» deb soʻradi. Ular: «Yoʻq», dedilar. Soʻng yana ikkitasidan: «Bu bolani mana shu kishiniki deb tan olasizlarmi?» deb soʻradi. Ular: «Yoʻq», dedilar. Shunda u ular orasida qurʼa tashladi va bolani qurʼa chiqqan kishiga nisbat berdi hamda unga diyatning uchdan ikki qismini yukladi. Bu Paygʻambar ﷺga aytilganda, u zot oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Али (розияллоҳу анҳу) Яманда экан, унинг олдига бир туҳр (ҳайздан пок давр) ичида битта аёлга яқинлик қилган уч киши келтирилди. У иккитасидан: «Бу болани мана шу кишиники деб тан оласизларми?» деб сўради. Улар: «Йўқ», дедилар. Сўнг яна иккитасидан: «Бу болани мана шу кишиники деб тан оласизларми?» деб сўради. Улар: «Йўқ», дедилар. Шунда у улар орасида қуръа ташлади ва болани қуръа чиққан кишига нисбат берди ҳамда унга диятнинг учдан икки қисмини юклади. Бу Пайғамбар ﷺга айтилганда, у зот озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الْخَلِيلِ الْحَضْرَمِيُّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ مِنَ الْيَمَنِ فَجَعَلَ يُخْبِرُهُ وَيُحَدِّثُهُ وَعَلِيٌّ بِهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَى عَلِيًّا ثَلاَثَةُ نَفَرٍ يَخْتَصِمُونَ فِي وَلَدٍ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺning huzurlarida turgan edik, shu payt Yamandan bir kishi keldi. Ali oʻsha yerda edi. U kishi: «Ey Rasululloh, Alining oldiga bola haqida bahslashayotgan uch kishi keldi, ular bir ayolga bir tuhr ichida yaqinlik qilgan edilar», deb Rasulullohga xabar bera boshladi. Va u hadisni oxirigacha keltirdi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида турган эдик, шу пайт Ямандан бир киши келди. Али ўша ерда эди. У киши: «Эй Расулуллоҳ, Алининг олдига бола ҳақида баҳслашаётган уч киши келди, улар бир аёлга бир туҳр ичида яқинлик қилган эдилар», деб Расулуллоҳга хабар бера бошлади. Ва у ҳадисни охиригача келтирди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعَلِيٌّ رضى الله عنه يَوْمَئِذٍ بِالْيَمَنِ فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ شَهِدْتُ عَلِيًّا أُتِيَ فِي ثَلاَثَةِ نَفَرٍ ادَّعَوْا وَلَدَ امْرَأَةٍ فَقَالَ عَلِيٌّ لأَحَدِهِمْ تَدَعُهُ لِهَذَا ‏.‏ فَأَبَى وَقَالَ لِهَذَا تَدَعُهُ لِهَذَا ‏.‏ فَأَبَى وَقَالَ لِهَذَا تَدَعُهُ لِهَذَا ‏.‏ فَأَبَى قَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه أَنْتُمْ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَسَأُقْرِعُ بَيْنَكُمْ فَأَيُّكُمْ أَصَابَتْهُ الْقُرْعَةُ فَهُوَ لَهُ وَعَلَيْهِ ثُلُثَا الدِّيَةِ ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺning huzurlarida edim, oʻsha kunlari Ali (roziyallohu anhu) Yamanda edi. Bir kishi kelib: «Men Alining oldiga bir ayolning bolasini daʼvo qilgan uch kishi keltirilganida guvoh boʻldim. Ali ulardan biriga: ‹Bolani buniki deb qoʻyasanmi?› dedi. U koʻnmadi. Boshqasiga: ‹Buniki deb qoʻyasanmi?› dedi. U ham koʻnmadi. Yana boshqasiga: ‹Buniki deb qoʻyasanmi?› dedi. U ham koʻnmadi. Shunda Ali (roziyallohu anhu): ‹Sizlar bir-biringizga qarshi sherik-daʼvogarlarsiz. Men sizlar orasida qurʼa tashlayman, qaysingizga qurʼa chiqsa, bola oʻshaniki boʻladi va uning zimmasiga diyatning uchdan ikki qismi yuklanadi›, dedi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида эдим, ўша кунлари Али (розияллоҳу анҳу) Яманда эди. Бир киши келиб: «Мен Алининг олдига бир аёлнинг боласини даъво қилган уч киши келтирилганида гувоҳ бўлдим. Али улардан бирига: ‹Болани буники деб қўясанми?› деди. У кўнмади. Бошқасига: ‹Буники деб қўясанми?› деди. У ҳам кўнмади. Яна бошқасига: ‹Буники деб қўясанми?› деди. У ҳам кўнмади. Шунда Али (розияллоҳу анҳу): ‹Сизлар бир-бирингизга қарши шерик-даъвогарларсиз. Мен сизлар орасида қуръа ташлайман, қайсингизга қуръа чиқса, бола ўшаники бўлади ва унинг зиммасига диятнинг учдан икки қисми юкланади›, деди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ شَاهِينَ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ حَضْرَمَوْتَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا عَلَى الْيَمَنِ فَأُتِيَ بِغُلاَمٍ تَنَازَعَ فِيهِ ثَلاَثَةٌ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏ خَالَفَهُمْ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Alini Yamanga (voliy qilib) yubordilar. Uning oldiga uch kishi bahslashib turgan bir bola keltirildi. Va u hadisni oxirigacha keltirdi. Salama ibn Kuhayl bularga muxolif rivoyat qildi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Алини Яманга (волий қилиб) юбордилар. Унинг олдига уч киши баҳслашиб турган бир бола келтирилди. Ва у ҳадисни охиригача келтирди. Салама ибн Куҳайл буларга мухолиф ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ ابْنِ حَيَّانَ، - يَعْنِي يَزِيدَ - عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ سَحَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ فَاشْتَكَى لِذَلِكَ أَيَّامًا فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ إِنَّ رَجُلاً مِنَ الْيَهُودِ سَحَرَكَ عَقَدَ لَكَ عُقَدًا فِي بِئْرِ كَذَا وَكَذَا فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَخْرَجُوهَا فَجِيءَ بِهَا فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّمَا نُشِطَ مِنْ عِقَالٍ فَمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِذَلِكَ الْيَهُودِيِّ وَلاَ رَآهُ فِي وَجْهِهِ قَطُّ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺni yahudiylardan bir kishi sehrladi. Shu sababdan u zot bir necha kun bemor boʻldilar. Soʻng u zotning huzuriga Jabroil alayhissalom kelib: «Yahudiylardan bir kishi seni sehrladi, sen uchun falon-falon quduqda tugunlar tugib qoʻydi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ (odam) yubordilar, ular uni chiqarib olib keldilar. Rasululloh ﷺ goʻyo tushovdan boʻshatilgandek oʻrinlaridan turdilar. U zot bu haqda oʻsha yahudiyga hech narsa demadilar va yuzida uni sira sezdirmadilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺни яҳудийлардан бир киши сеҳрлади. Шу сабабдан у зот бир неча кун бемор бўлдилар. Сўнг у зотнинг ҳузурига Жаброил алайҳиссалом келиб: «Яҳудийлардан бир киши сени сеҳрлади, сен учун фалон-фалон қудуқда тугунлар тугиб қўйди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ (одам) юбордилар, улар уни чиқариб олиб келдилар. Расулуллоҳ ﷺ гўё тушовдан бўшатилгандек ўринларидан турдилар. У зот бу ҳақда ўша яҳудийга ҳеч нарса демадилар ва юзида уни сира сездирмадилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَاضِرٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ لاَ أُعَلِّمُكُمْ إِلاَّ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعَلِّمُنَا يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَالْبُخْلِ وَالْجُبْنِ وَالْهَرَمِ وَعَذَابِ الْقَبْرِ اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِي تَقْوَاهَا وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلاَهَا اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ قَلْبٍ لاَ يَخْشَعُ وَمِنْ نَفْسٍ لاَ تَشْبَعُ وَعِلْمٍ لاَ يَنْفَعُ وَدَعْوَةٍ لاَ يُسْتَجَابُ لَهَا ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men sizlarga faqat Allohning Rasuli ﷺ bizga oʻrgatgan narsanigina oʻrgataman», dedi. U zot ﷺ shunday deb aytardilar: «Allohumma inniy aʼuzu bika minal-ajzi val-kasali val-buxli val-jubni val-harami va azobil-qabr. Allohumma oti nafsiy taqvoho va zakkiho, Anta xayru man zakkoho, Anta valiyyuho va mavloho. Allohumma inniy aʼuzu bika min qalbin lo yaxshaʼu va min nafsin lo tashbaʼu va ilmin lo yanfaʼu va daʼvatin lo yustajobu laho (Ey Alloh, men Sendan ojizlikdan, dangasalikdan, baxillikdan, qoʻrqoqlikdan, qariib holsizlanishdan va qabr azobidan panoh soʻrayman. Ey Alloh, nafsimga taqvosini ato et va uni poklagin, Sen uni poklaguvchilarning eng yaxshisisan, Sen uning egasi va homiysisan. Ey Alloh, men Sendan qoʻrqmaydigan qalbdan, toʻymaydigan nafsdan, foyda bermaydigan ilmdan va ijobat boʻlmaydigan duodan panoh soʻrayman)».Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен сизларга фақат Аллоҳнинг Расули ﷺ бизга ўргатган нарсанигина ўргатаман», деди. У зот ﷺ шундай деб айтардилар: «Аллоҳумма инний аъузу бика минал-ажзи вал-касали вал-бухли вал-жубни вал-ҳарами ва азобил-қабр. Аллоҳумма оти нафсий тақвоҳо ва заккиҳо, Анта хайру ман заккоҳо, Анта валийюҳо ва мавлоҳо. Аллоҳумма инний аъузу бика мин қалбин ло яхшаъу ва мин нафсин ло ташбаъу ва илмин ло янфаъу ва даъватин ло юстажобу лаҳо (Эй Аллоҳ, мен Сендан ожизликдан, дангасаликдан, бахилликдан, қўрқоқликдан, қарииб ҳолсизланишдан ва қабр азобидан паноҳ сўрайман. Эй Аллоҳ, нафсимга тақвосини ато эт ва уни поклагин, Сен уни поклагувчиларнинг энг яхшисисан, Сен унинг эгаси ва ҳомийсисан. Эй Аллоҳ, мен Сендан қўрқмайдиган қалбдан, тўймайдиган нафсдан, фойда бермайдиган илмдан ва ижобат бўлмайдиган дуодан паноҳ сўрайман)».