Zayd ibn Arqam

وَقَالَ لَنَا أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ زُهَيْرٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الأَنْصَارِيُّ وَخَرَجَ مَعَهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَزَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ رضى الله عنهم فَاسْتَسْقَى، فَقَامَ بِهِمْ عَلَى رِجْلَيْهِ عَلَى غَيْرِ مِنْبَرٍ فَاسْتَغْفَرَ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ يَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ وَلَمْ يُؤَذِّنْ، وَلَمْ يُقِمْ‏.‏ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَرَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abdulloh ibn Yazid al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Baroʼ ibn Ozib va Zayd ibn Arqam bilan (uydan) chiqib, yomgʻir uchun duo qildi. U (Abdulloh ibn Yazid) — minbarda emas (balki yerda) — turib, yomgʻir uchun Allohga duo qildi, soʻng azon va iqomat aytmay, jahriy qiroat bilan ikki rakat namoz oʻqidi. Abu Ishoq: «Abdulloh ibn Yazid Paygʻambar ﷺ ni (shunday qilayotgan holda) koʻrgan edi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Язид ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Барў ибн Озиб ва Зайд ибн Арқам билан (уйдан) чиқиб, ёмғир учун дуо қилди. У (Абдуллоҳ ибн Язид) — минбарда эмас (балки ерда) — туриб, ёмғир учун Аллоҳга дуо қилди, сўнг азон ва иқомат айтмай, жаҳрий қироат билан икки ракат намоз ўқиди. Абу Ишоқ: «Абдуллоҳ ибн Язид Пайғамбар ﷺ ни (шундай қилаётган ҳолда) кўрган эди», — деди.

حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا أَبُو دَاوُدَ الأَعْمَى فَجَعَلَ يَقُولُ حَدَّثَنَا الْبَرَاءُ، قَالَ وَحَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، ‏.‏ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لِقَتَادَةَ فَقَالَ كَذَبَ مَا سَمِعَ مِنْهُمْ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ سَائِلاً يَتَكَفَّفُ النَّاسَ زَمَنَ طَاعُونِ الْجَارِفِ ‏.‏

Hammom ibn Yahyo (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Abu Dovud al-Aʼmo bizning oldimizga keldi-da: ‹Bizga al-Baro (ibn Ozib) hadis aytdi›, ‹bizga Zayd ibn Arqam hadis aytdi› deya boshladi. Biz buni (oʻsha sanadlarni) Qatodaga aytdik. (Qatoda): ‹U yolgʻon gapirdi, ulardan (hech narsa) eshitmagan; aslida u toun (vabo) zamonida odamlardan (narsa) tilanib yuradigan gado edi›, dedi».Ҳаммом ибн Яҳё (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Абу Довуд ал-Аъмо бизнинг олдимизга келди-да: ‹Бизга ал-Баро (ибн Озиб) ҳадис айтди›, ‹бизга Зайд ибн Арқам ҳадис айтди› дея бошлади. Биз буни (ўша санадларни) Қатодага айтдик. (Қатода): ‹У ёлғон гапирди, улардан (ҳеч нарса) эшитмаган; аслида у тоун (вабо) замонида одамлардан (нарса) тиланиб юрадиган гадо эди›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كَانَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ يُكَبِّرُ عَلَى جَنَائِزِنَا أَرْبَعًا وَإِنَّهُ كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ خَمْسًا فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوُا التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ خَمْسًا ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ عَلَى الْجَنَازَةِ خَمْسًا فَإِنَّهُ يُتَّبَعُ الإِمَامُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh) aytadi: Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) bizning janozalarimiz ustida toʻrt marta takbir aytar edi. Bir janoza ustida esa besh marta takbir aytdi. Biz undan bu haqda soʻradik. Shunda u: «Rasululloh ﷺ shunday takbir aytar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Arqamning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm shunga borib, janoza ustida besh marta takbir aytiladi, deb biladilar. Ahmad va Ishoq: «Imom janoza ustida besh marta takbir aytsa, imomga ergashiladi», dedilar.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) бизнинг жанозаларимиз устида тўрт марта такбир айтар эди. Бир жаноза устида эса беш марта такбир айтди. Биз ундан бу ҳақда сўрадик. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ шундай такбир айтар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм шунга бориб, жаноза устида беш марта такбир айтилади, деб биладилар. Аҳмад ва Ишоқ: «Имом жаноза устида беш марта такбир айтса, имомга эргашилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ أَبِي رَمْلَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ، سَأَلَ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ أَشَهِدْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِيدَيْنِ قَالَ نَعَمْ صَلَّى الْعِيدَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ ثُمَّ رَخَّصَ فِي الْجُمُعَةِ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya undan: «Rasululloh ﷺ bilan birga ikki hayitda hozir boʻlganmiding?» deb soʻradi. U: «Ha, u zot kunning avvalida hayit namozini oʻqidilar, soʻng jumaga ruxsat berdilar», dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия ундан: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга икки ҳайитда ҳозир бўлганмидинг?» деб сўради. У: «Ҳа, у зот куннинг аввалида ҳайит намозини ўқидилар, сўнг жумага рухсат бердилар», деди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ أَبِي رَمْلَةَ الشَّامِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، سَأَلَ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ هَلْ شَهِدْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عِيدَيْنِ فِي يَوْمٍ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ يَصْنَعُ قَالَ صَلَّى الْعِيدَ ثُمَّ رَخَّصَ فِي الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir kishi undan: «Rasululloh ﷺ bilan bir kunda ikki iydda hozir boʻlganmisiz?» deb soʻradi. U: «Ha», dedi. Haligi kishi: «U zot qanday qildilar?» dedi. U: «(U zot) iyd namozini oʻqidilar, soʻng jumaga (kelmaslikka) ruxsat berib: ‹Kim (jumani) oʻqishni istasa, oʻqisin›, dedilar», dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир киши ундан: «Расулуллоҳ ﷺ билан бир кунда икки ийдда ҳозир бўлганмисиз?» деб сўради. У: «Ҳа», деди. Ҳалиги киши: «У зот қандай қилдилар?» деди. У: «(У зот) ийд намозини ўқидилар, сўнг жумага (келмасликка) рухсат бериб: ‹Ким (жумани) ўқишни истаса, ўқисин›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَكِيمٍ الْأَوْدِيُّ، أَنْبَأَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ وَهْبٍ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ، قَالَا نَشَدَ عَلِيٌّ النَّاسَ فِي الرَّحَبَةِ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ إِلَّا قَامَ قَالَ فَقَامَ مِنْ قِبَلِ سَعِيدٍ سِتَّةٌ وَمِنْ قِبَلِ زَيْدٍ سِتَّةٌ فَشَهِدُوا أَنَّهُمْ سَمِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ لِعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ قَالُوا بَلَى قَالَ اللَّهُمَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ. حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَكِيمٍ أَنْبَأَنَا شَرِيكٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرٍو ذِي مُرٍّ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ يَعْنِي عَنْ سَعِيدٍ وَزَيْدٍ وَزَادَ فِيهِ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ. حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ حَدَّثَنَا عَلِيٌّ أَنْبَأَنَا شَرِيكٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Rahbada odamlarni qasamga chorlab: «Gʻadir Xum kuni Rasululloh ﷺning aytganini eshitgan kimsa boʻlsa, tursin», dedi. Shunda olti kishi va yana olti kishi turdi va ular Rasululloh ﷺ Gʻadir Xum kuni Aliga: «Alloh moʻminlarga oʻzlaridan koʻra haqliroq emasmi?», deganini eshitganliklarini guvohlik berdi. Ular: «Ha, shunday», dedilar. U zot: «Ey Alloh, men kimning valiysi boʻlsam, Ali ham uning valiysidir. Ey Alloh, unga doʻst boʻlganga doʻst boʻl va unga dushman boʻlganga dushman boʻl», dedilar. Boshqa rivoyatda unga: «Unga yordam berganga yordam ber va uni tashlab ketganni tashla», degan ziyoda ham kelgan.Али (розияллоҳу анҳу) Раҳбада одамларни қасамга чорлаб: «Ғадир Хум куни Расулуллоҳ ﷺнинг айтганини эшитган кимса бўлса, турсин», деди. Шунда олти киши ва яна олти киши турди ва улар Расулуллоҳ ﷺ Ғадир Хум куни Алига: «Аллоҳ мўминларга ўзларидан кўра ҳақлироқ эмасми?», деганини эшитганликларини гувоҳлик берди. Улар: «Ҳа, шундай», дедилар. У зот: «Эй Аллоҳ, мен кимнинг валийси бўлсам, Али ҳам унинг валийсидир. Эй Аллоҳ, унга дўст бўлганга дўст бўл ва унга душман бўлганга душман бўл», дедилар. Бошқа ривоятда унга: «Унга ёрдам берганга ёрдам бер ва уни ташлаб кетганни ташла», деган зиёда ҳам келган.

- فمنها حديث زيد بن أرقم رضي الله عنه -الذي سبق في باب إكرام أهل بيت رسول الله صلى الله عليه وسلم -قال‏:‏ قام رسول الله صلى الله عليه وسلم فينا خطيباً، فحمد الله، وأثنى عليه، ووعظ وذكر، ثم قال‏:‏ “أما بعد”ألا أيها الناس إنما أنا بشر يوشك أن يأتي رسول الله ربي فأجيب، وأنا تارك فيكم ثقلين ‏:‏‏"‏ أولهما‏:‏ كتاب الله، فيه الهدى والنور، فخذو بكتاب الله، واستمسكوا به” فحث على كتاب الله، ورغب فيه، ثم قال‏:‏ “وأهل بيتي، أذكركم الله في أهل بيتي‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏ وقد سبق بطوله‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yazid ibn Hayyon aytdi: Men, Husayn ibn Sabra va Umar ibn Muslim Zayd ibn Arqamning oldiga bordik. Uning huzurida oʻtirganimizda, Husayn unga: «Ey Zayd, sen koʻp yaxshilikka erishding: Rasululloh ﷺ ni koʻrding, U zotning hadisini eshitding, U zot bilan birga gʻazot qilding va U zotning ortida namoz oʻqiding. Ey Zayd, haqiqatan koʻp yaxshilikka erishding. Ey Zayd, Rasululloh ﷺ dan nima eshitgan boʻlsang, bizga hadis ayt», dedi. (Zayd) dedi: «Ey jiyan, Allohga qasamki, yoshim ulgaydi, zamonim (uzoqlashib) oʻtdi va Rasululloh ﷺ dan yod olgan baʼzi narsalarni unutdim. Bas, men sizlarga nima hadis aytsam, qabul qilinglar, nimani (aytmasam) — meni unga majbur qilmanglar». Soʻng (Zayd) dedi: Bir kuni Rasululloh ﷺ Makka bilan Madina orasidagi Xum deb ataladigan suv (boʻyida) bizning oramizda xutba oʻqib (turib) qoddilar. U zot Allohga hamd va sano aytdilar, vaʼz qildilar va eslatdilar, soʻng: «Ammo baʼdu: ey odamlar, men ham bir basharman. Mening Robbimning elchisi (ajal farishtasi) tez orada kelishi yaqin, men esa (unga) ijobat qilaman. Men sizlarda ikki ogʻir (qimmatli) narsani qoldirmoqdaman: ularning birinchisi — Allohning Kitobidir, unda hidoyat va nur bordir. Bas, Allohning Kitobidan tutinglar va unga mahkam yopishinglar», dedilar. Soʻng U zot Allohning Kitobiga ragʻbatlantirdilar va unga targʻib qildilar. Soʻng: «Va ahli baytim! Ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman, ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman, ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman», dedilar. Shunda Husayn unga: «Ey Zayd, U zotning ahli bayti kim? Ayollari ahli baytidan emasmi?» dedi. (Zayd) dedi: «Ayollari ahli baytidandir, lekin ahli bayti — U zotdan keyin sadaqa (qabul qilish) harom etilgan kishilardir». (Husayn) dedi: «Ular kim?» (Zayd) dedi: «Ular Ali oilasi, Aqil oilasi, Jaʼfar oilasi va Abbos oilasidir». (Husayn) dedi: «Ularning hammasiga sadaqa harom etilganmi?» (Zayd) dedi: «Ha».Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Язид ибн Ҳайён айтди: Мен, Ҳусайн ибн Сабра ва Умар ибн Муслим Зайд ибн Арқамнинг олдига бордик. Унинг ҳузурида ўтирганимизда, Ҳусайн унга: «Эй Зайд, сен кўп яхшиликка эришдинг: Расулуллоҳ ﷺ ни кўрдинг, У зотнинг ҳадисини эшитдинг, У зот билан бирга ғазот қилдинг ва У зотнинг ортида намоз ўқидинг. Эй Зайд, ҳақиқатан кўп яхшиликка эришдинг. Эй Зайд, Расулуллоҳ ﷺ дан нима эшитган бўлсанг, бизга ҳадис айт», деди. (Зайд) деди: «Эй жиян, Аллоҳга қасамки, ёшим улгайди, замоним (узоқлашиб) ўтди ва Расулуллоҳ ﷺ дан ёд олган баъзи нарсаларни унутдим. Бас, мен сизларга нима ҳадис айтсам, қабул қилинглар, нимани (айтмасам) — мени унга мажбур қилманглар». Сўнг (Зайд) деди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Макка билан Мадина орасидаги Хум деб аталадиган сув (бўйида) бизнинг орамизда хутба ўқиб (туриб) қоддилар. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, ваъз қилдилар ва эслатдилар, сўнг: «Аммо баъду: эй одамлар, мен ҳам бир башарман. Менинг Роббимнинг элчиси (ажал фариштаси) тез орада келиши яқин, мен эса (унга) ижобат қиламан. Мен сизларда икки оғир (қимматли) нарсани қолдирмоқдаман: уларнинг биринчиси — Аллоҳнинг Китобидир, унда ҳидоят ва нур бордир. Бас, Аллоҳнинг Китобидан тутинглар ва унга маҳкам ёпишинглар», дедилар. Сўнг У зот Аллоҳнинг Китобига рағбатлантирдилар ва унга тарғиб қилдилар. Сўнг: «Ва аҳли байтим! Аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман, аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман, аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман», дедилар. Шунда Ҳусайн унга: «Эй Зайд, У зотнинг аҳли байти ким? Аёллари аҳли байтидан эмасми?» деди. (Зайд) деди: «Аёллари аҳли байтидандир, лекин аҳли байти — У зотдан кейин садақа (қабул қилиш) ҳаром этилган кишилардир». (Ҳусайн) деди: «Улар ким?» (Зайд) деди: «Улар Али оиласи, Ақил оиласи, Жаъфар оиласи ва Аббос оиласидир». (Ҳусайн) деди: «Уларнинг ҳаммасига садақа ҳаром этилганми?» (Зайд) деди: «Ҳа».

وَعَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: { كَانَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ يُكَبِّرُ عَلَى جَنَائِزِنَا أَرْبَعًا, وَإِنَّهُ كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ خَمْسًا, فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: كَانَ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-يُكَبِّرُهَا } رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالْأَرْبَعَةُ 1‏ .‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) bizning janozalarimizga toʻrt marta takbir aytar edi, biroq bir janozaga besh marta takbir aytdi. Men undan soʻrasam, u: «Rasululloh ﷺ shunday takbir aytar edilar», dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) бизнинг жанозаларимизга тўрт марта такбир айтар эди, бироқ бир жанозага беш марта такбир айтди. Мен ундан сўрасам, у: «Расулуллоҳ ﷺ шундай такбир айтар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ كُنْتُ أَتَّجِرُ فِي الصَّرْفِ، فَسَأَلْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَعَامِرُ بْنُ مُصْعَبٍ، أَنَّهُمَا سَمِعَا أَبَا الْمِنْهَالِ، يَقُولُ سَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ عَنِ الصَّرْفِ، فَقَالاَ كُنَّا تَاجِرَيْنِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّرْفِ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَلاَ بَأْسَ، وَإِنْ كَانَ نَسَاءً فَلاَ يَصْلُحُ ‏"‏‏.‏

Abulminhol (Zayd ibn Arqamdan) rivoyat qiladi: Men pul almashtirish (sarroflik) bilan shugʻullanar edim va bu haqda Zayd ibn Arqamdan soʻradim; u Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini rivoyat qildi: Abulminhol dedi: «Men Baro ibn Ozib hamda Zayd ibn Arqamdan pul almashtirish haqida soʻradim. Ular: ‹Biz Allohning Rasuli ﷺ davrida savdogar edik va men Allohning Rasuli ﷺ dan pul almashtirish haqida soʻradim. U zot: «Agar u qoʻlma-qoʻl (naqd) boʻlsa, unda hech zarar yoʻq; aks holda, u joiz emas», — dedilar›, — dedi».Абулминҳол (Зайд ибн Арқамдан) ривоят қилади: Мен пул алмаштириш (саррофлик) билан шуғулланар эдим ва бу ҳақда Зайд ибн Арқамдан сўрадим; у Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини ривоят қилди: Абулминҳол деди: «Мен Баро ибн Озиб ҳамда Зайд ибн Арқамдан пул алмаштириш ҳақида сўрадим. Улар: ‹Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ даврида савдогар эдик ва мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан пул алмаштириш ҳақида сўрадим. У зот: «Агар у қўлма-қўл (нақд) бўлса, унда ҳеч зарар йўқ; акс ҳолда, у жоиз эмас», — дедилар›, — деди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا قَيْسُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ لِزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُهْدِيَ لَهُ عُضْوُ صَيْدٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَلَمْ يَقْبَلْهُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Ato (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Arqamga: «Nabiy ﷺga ihromda boʻlganlarida bir ov aʼzosi hadya qilingani va u zot uni qabul qilmaganlarini bilasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi.Ато (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Арқамга: «Набий ﷺга иҳромда бўлганларида бир ов аъзоси ҳадя қилингани ва у зот уни қабул қилмаганларини биласанми?» деди. У: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ قُلْنَا لِزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِّثْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ كَبِرْنَا وَنَسِينَا وَالْحَدِيثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ شَدِيدٌ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh) aytdi: Biz Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)ga: «Bizga Rasululloh ﷺdan hadis ayting», dedik. U: «Biz qaridik va unutdik, Rasululloh ﷺdan hadis aytish esa ogʻir ishdir», dedi.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Биз Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)га: «Бизга Расулуллоҳ ﷺдан ҳадис айтинг», дедик. У: «Биз қаридик ва унутдик, Расулуллоҳ ﷺдан ҳадис айтиш эса оғир ишдир», деди.

- وعن يزيد بن حيان قال‏:‏ انطلقت أنا وحصين بن سبرة، وعمرو بن مسلم إلى زيد بن أرقم رضي الله عنهم، فلما جلسنا إليه قال له حصين‏:‏ لقد لقيت يا زيد خيرًا كثيرًا، رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم وسمعت حديثه، وغزوت معه، وصليت خلفه‏:‏ لقد لقيت يا زيد خيرًا كثيرًا، حدثنا يا زيد ما سمعت من رسول الله صلى الله عليه وسلم قال‏:‏ يا ابن أخى والله لقد كبرت سني، وقدم عهدي، ونسيت بعض الذي كنت أعي من رسول الله صلى الله عليه وسلم، فماحدثتكم ، فاقبلوا، وما لا فلا تكلفونيه ثم قال‏:‏ قام رسول الله صلى الله عليه وسلم يومًا فينا خطيبًا بماء يدعى خماء بين مكة والمدينة، فحمد الله، وأثنى عليه، ووعظ، وذكر، ثم قال‏:‏ ‏"‏أما بعد، ألا أيها الناس، فإنما أنا بشر يوشك أن يأتي رسول ربي فأجيب، وأنا تارك فيكم ثقلين‏.‏ أولهما كتاب الله، فيه الهدى والنور، فخذوا بكتاب الله، واستمسكوا به‏.‏ فحث على كتاب الله، ورغب فيه ثم قال‏:‏ ‏"‏وأهل بيتي أذكركم الله في أهل بيتي، أذكركم الله في أهل بيتي‏"‏، فقال له حصين‏:‏ ومن أهل بيته يا زيد، أليس نساؤه من أهل بيته‏؟‏ قال‏:‏ نساؤه من أهل بيته، ولكن أهل بيته من حرم الصدقة بعده، قال‏:‏ ومن هم‏؟‏ قال‏:‏ هم آل علي، وآل عقيل، وآل جعفر، وآل عباس قال‏:‏ كل هؤلاء حرم الصدقة‏؟‏ قال‏:‏ نعم‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏ وفي رواية ‏"‏ ألا وإني تارك فيكم ثقلين‏:‏ أحدهما كتاب الله وحبل الله، ومن أتبعه كان على الهدى، ومن تركه كان على ضلالة‏"‏‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yazid ibn Hayyon aytdi: Men, Husayn ibn Sabra va Umar ibn Muslim Zayd ibn Arqamning oldiga bordik. Uning huzurida oʻtirganimizda, Husayn unga: «Ey Zayd, sen koʻp yaxshilikka erishding: Rasululloh ﷺ ni koʻrding, U zotning hadisini eshitding, U zot bilan birga gʻazot qilding va U zotning ortida namoz oʻqiding. Ey Zayd, haqiqatan koʻp yaxshilikka erishding. Ey Zayd, Rasululloh ﷺ dan nima eshitgan boʻlsang, bizga hadis ayt», dedi. (Zayd) dedi: «Ey jiyan, Allohga qasamki, yoshim ulgaydi, zamonim (uzoqlashib) oʻtdi va Rasululloh ﷺ dan yod olgan baʼzi narsalarni unutdim. Bas, men sizlarga nima hadis aytsam, qabul qilinglar, nimani (aytmasam) — meni unga majbur qilmanglar». Soʻng (Zayd) dedi: Bir kuni Rasululloh ﷺ Makka bilan Madina orasidagi Xum deb ataladigan suv (boʻyida) bizning oramizda xutba oʻqib (turib) qoddilar. U zot Allohga hamd va sano aytdilar, vaʼz qildilar va eslatdilar, soʻng: «Ammo baʼdu: ey odamlar, men ham bir basharman. Mening Robbimning elchisi (ajal farishtasi) tez orada kelishi yaqin, men esa (unga) ijobat qilaman. Men sizlarda ikki ogʻir (qimmatli) narsani qoldirmoqdaman: ularning birinchisi — Allohning Kitobidir, unda hidoyat va nur bordir. Bas, Allohning Kitobidan tutinglar va unga mahkam yopishinglar», dedilar. Soʻng U zot Allohning Kitobiga ragʻbatlantirdilar va unga targʻib qildilar. Soʻng: «Va ahli baytim! Ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman, ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman, ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman», dedilar. Shunda Husayn unga: «Ey Zayd, U zotning ahli bayti kim? Ayollari ahli baytidan emasmi?» dedi. (Zayd) dedi: «Ayollari ahli baytidandir, lekin ahli bayti — U zotdan keyin sadaqa (qabul qilish) harom etilgan kishilardir». (Husayn) dedi: «Ular kim?» (Zayd) dedi: «Ular Ali oilasi, Aqil oilasi, Jaʼfar oilasi va Abbos oilasidir». (Husayn) dedi: «Ularning hammasiga sadaqa harom etilganmi?» (Zayd) dedi: «Ha».Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Язид ибн Ҳайён айтди: Мен, Ҳусайн ибн Сабра ва Умар ибн Муслим Зайд ибн Арқамнинг олдига бордик. Унинг ҳузурида ўтирганимизда, Ҳусайн унга: «Эй Зайд, сен кўп яхшиликка эришдинг: Расулуллоҳ ﷺ ни кўрдинг, У зотнинг ҳадисини эшитдинг, У зот билан бирга ғазот қилдинг ва У зотнинг ортида намоз ўқидинг. Эй Зайд, ҳақиқатан кўп яхшиликка эришдинг. Эй Зайд, Расулуллоҳ ﷺ дан нима эшитган бўлсанг, бизга ҳадис айт», деди. (Зайд) деди: «Эй жиян, Аллоҳга қасамки, ёшим улгайди, замоним (узоқлашиб) ўтди ва Расулуллоҳ ﷺ дан ёд олган баъзи нарсаларни унутдим. Бас, мен сизларга нима ҳадис айтсам, қабул қилинглар, нимани (айтмасам) — мени унга мажбур қилманглар». Сўнг (Зайд) деди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Макка билан Мадина орасидаги Хум деб аталадиган сув (бўйида) бизнинг орамизда хутба ўқиб (туриб) қоддилар. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, ваъз қилдилар ва эслатдилар, сўнг: «Аммо баъду: эй одамлар, мен ҳам бир башарман. Менинг Роббимнинг элчиси (ажал фариштаси) тез орада келиши яқин, мен эса (унга) ижобат қиламан. Мен сизларда икки оғир (қимматли) нарсани қолдирмоқдаман: уларнинг биринчиси — Аллоҳнинг Китобидир, унда ҳидоят ва нур бордир. Бас, Аллоҳнинг Китобидан тутинглар ва унга маҳкам ёпишинглар», дедилар. Сўнг У зот Аллоҳнинг Китобига рағбатлантирдилар ва унга тарғиб қилдилар. Сўнг: «Ва аҳли байтим! Аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман, аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман, аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман», дедилар. Шунда Ҳусайн унга: «Эй Зайд, У зотнинг аҳли байти ким? Аёллари аҳли байтидан эмасми?» деди. (Зайд) деди: «Аёллари аҳли байтидандир, лекин аҳли байти — У зотдан кейин садақа (қабул қилиш) ҳаром этилган кишилардир». (Ҳусайн) деди: «Улар ким?» (Зайд) деди: «Улар Али оиласи, Ақил оиласи, Жаъфар оиласи ва Аббос оиласидир». (Ҳусайн) деди: «Уларнинг ҳаммасига садақа ҳаром этилганми?» (Зайд) деди: «Ҳа».

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْمِنْهَالِ، قَالَ سَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ ـ رضى الله عنهم ـ عَنِ الصَّرْفِ،، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَقُولُ هَذَا خَيْرٌ مِنِّي‏.‏ فَكِلاَهُمَا يَقُولُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالْوَرِقِ دَيْنًا‏.‏

Abulminhol (Baro ibn Ozib va Zayd ibn Arqamdan) rivoyat qiladi: Men Baro ibn Ozib hamda Zayd ibn Arqamdan pul almashtirish haqida soʻradim. Ularning har biri: «Bu (mening sherigim) mendan koʻra yaxshiroq (biladi)», — dedi va ikkovi: «Allohning Rasuli ﷺ kumushni oltinga nasiyaga (qarzga) sotishdan qaytardi», — dedi.Абулминҳол (Баро ибн Озиб ва Зайд ибн Арқамдан) ривоят қилади: Мен Баро ибн Озиб ҳамда Зайд ибн Арқамдан пул алмаштириш ҳақида сўрадим. Уларнинг ҳар бири: «Бу (менинг шеригим) мендан кўра яхшироқ (билади)», — деди ва иккови: «Аллоҳнинг Расули ﷺ кумушни олтинга насияга (қарзга) сотишдан қайтарди», — деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ إِلَى جَنْبِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فَقِيلَ لَهُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةٍ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ ‏.‏ فَقُلْتُ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ ‏.‏ قُلْتُ أَيَّتُهُنَّ كَانَ أَوَّلَ قَالَ ذَاتُ الْعُشَيْرَاءِ أَوِ الْعُسَيْرَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Ishoq aytdi: Men Zayd ibn Arqamning yonida edim. Undan: «Nabiy ﷺ qancha gʻazot qilganlar?» deb soʻralganda, u: «Oʻn toʻqqizta», dedi. Men: «Sen u zot bilan qancha gʻazotda ishtirok etgansan?» dedim. U: «Oʻn yettita», dedi. Men: «Ularning birinchisi qaysisi edi?» dedim. U: «Zotul Ushayroʻ — yoki Usayroʻ», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ишоқ айтди: Мен Зайд ибн Арқамнинг ёнида эдим. Ундан: «Набий ﷺ қанча ғазот қилганлар?» деб сўралганда, у: «Ўн тўққизта», деди. Мен: «Сен у зот билан қанча ғазотда иштирок этгансан?» дедим. У: «Ўн еттита», деди. Мен: «Уларнинг биринчиси қайсиси эди?» дедим. У: «Зотул Ушайрў — ёки Усайрў», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى، وَسَمِعْتُ أَبَا عَاصِمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ يَسْتَذْكِرُهُ كَيْفَ أَخْبَرْتَنِي عَنْ لَحْمِ، صَيْدٍ أُهْدِيَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ حَرَامٌ قَالَ نَعَمْ أَهْدَى لَهُ رَجُلٌ عُضْوًا مِنْ لَحْمِ صَيْدٍ فَرَدَّهُ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّا لاَ نَأْكُلُ إِنَّا حُرُمٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Arqam keldi va Ibn Abbos unga eslatib: «Rasululloh ﷺga ihromda boʻlganlarida hadya qilingan ov goʻshti haqida menga nima aytgan eding?» dedi. U: «Ha, bir kishi u zotga bir boʻlak ov goʻshti hadya qildi, u zot esa uni qaytardilar va: ‹Biz yemaymiz, biz ihromdamiz›, dedilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Арқам келди ва Ибн Аббос унга эслатиб: «Расулуллоҳ ﷺга иҳромда бўлганларида ҳадя қилинган ов гўшти ҳақида менга нима айтган эдинг?» деди. У: «Ҳа, бир киши у зотга бир бўлак ов гўшти ҳадя қилди, у зот эса уни қайтардилар ва: ‹Биз емаймиз, биз иҳромдамиз›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْعَتُ الزَّيْتَ وَالْوَرْسَ مِنْ ذَاتِ الْجَنْبِ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَيَلُدُّهُ مِنَ الْجَانِبِ الَّذِي يَشْتَكِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ اسْمُهُ مَيْمُونٌ هُوَ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ yon ogʻrigʻi (zotuljanb) uchun zaytun yogʻi va vorsni tavsiya qilar edilar. Qatoda aytdi: Va u (dori) ogʻriyotgan tomondan ogʻizga tomiziladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Abdullohning ismi Maymun boʻlib, u Basralik shayxdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ён оғриғи (зотулжанб) учун зайтун ёғи ва ворсни тавсия қилар эдилар. Қатода айтди: Ва у (дори) оғриётган томондан оғизга томизилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Абдуллоҳнинг исми Маймун бўлиб, у Басралик шайхдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، أَوِ ابْنِ أَبِي الْخَلِيلِ أَنَّ ثَلاَثَةَ، نَفَرٍ اشْتَرَكُوا فِي طُهْرٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا صَوَابٌ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى أَعْلَمُ ‏.‏

Salama ibn Kuhayl (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Shaʼbiyning Abul-Xalildan yoki Ibn Abul-Xalildan, uch kishi bir tuhr ichida (bir ayolga) sherik boʻlganini rivoyat qilganini eshitdim. Va u shunga oʻxshash rivoyatni keltirdi, ammo Zayd ibn Arqamni zikr qilmadi va uni (Paygʻambarga) nisbat bermadi. Abu Abdurrahmon aytdi: «Toʻgʻrisi shu. Allohu subhonahu va taolo bilguvchiroqdir».Салама ибн Куҳайл (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Шаъбийнинг Абул-Халилдан ёки Ибн Абул-Халилдан, уч киши бир туҳр ичида (бир аёлга) шерик бўлганини ривоят қилганини эшитдим. Ва у шунга ўхшаш ривоятни келтирди, аммо Зайд ибн Арқамни зикр қилмади ва уни (Пайғамбарга) нисбат бермади. Абу Абдурраҳмон айтди: «Тўғриси шу. Аллоҳу субҳонаҳу ва таоло билгувчироқдир».

حَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُذْرِيُّ الْبَصْرِيُّ، قال حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي رَزِينٍ، قال حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، حَدَّثَنَا مَيْمُونٌ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَتَدَاوَى مِنْ ذَاتِ الْجَنْبِ بِالْقُسْطِ الْبَحْرِيِّ وَالزَّيْتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَيْمُونٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَنْ مَيْمُونٍ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَذَاتُ الْجَنْبِ السُّلُّ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga yon ogʻrigʻini (zotuljanbni) qust al-bahriy (dengiz qusti) va zaytun yogʻi bilan davolashni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Biz uni faqat Maymunning Zayd ibn Arqamdan (rivoyat qilgan) hadisidangina bilamiz. Bu hadisni Maymundan ilm ahlidan bir necha kishi rivoyat qilgan. Zotuljanb — bu sildir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга ён оғриғини (зотулжанбни) қуст ал-баҳрий (денгиз қусти) ва зайтун ёғи билан даволашни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Биз уни фақат Маймуннинг Зайд ибн Арқамдан (ривоят қилган) ҳадисидангина биламиз. Бу ҳадисни Маймундан илм аҳлидан бир неча киши ривоят қилган. Зотулжанб — бу силдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ بَاعَ شَرِيكٌ لِي وَرِقًا بِنَسِيئَةٍ فَجَاءَنِي فَأَخْبَرَنِي فَقُلْتُ، هَذَا لاَ يَصْلُحُ ‏.‏ فَقَالَ قَدْ وَاللَّهِ بِعْتُهُ فِي السُّوقِ وَمَا عَابَهُ عَلَىَّ أَحَدٌ فَأَتَيْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَنَحْنُ نَبِيعُ هَذَا الْبَيْعَ فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَلاَ بَأْسَ وَمَا كَانَ نَسِيئَةً فَهُوَ رِبًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي ائْتِ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَأَتَيْتُهُ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga Madinaga kelganlarida, biz bu xil savdoni qilar edik. Shunda u zot: «Qoʻlma-qoʻl boʻlgani zarar qilmaydi, nasiyaga boʻlgani esa ribodir», dedilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга Мадинага келганларида, биз бу хил савдони қилар эдик. Шунда у зот: «Қўлма-қўл бўлгани зарар қилмайди, насияга бўлгани эса рибодир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ كَعْبٍ الْقُرَظِيَّ، مُنْذُ أَرْبَعِينَ سَنَةً يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، رضى الله عنه أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ‏:‏ ‏(‏لئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ ‏)‏ قَالَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَحَلَفَ مَا قَالَهُ فَلاَمَنِي قَوْمِي وَقَالُوا مَا أَرَدْتَ إِلَى هَذِهِ فَأَتَيْتُ الْبَيْتَ وَنِمْتُ كَئِيبًا حَزِينًا فَأَتَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَتَيْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ صَدَّقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُُ ‏:‏ ‏(‏ هم الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Tabuk gʻazotida Abdulloh ibn Ubayy: «Agar Madinaga qaytsak, albatta azizlar undagi xorlarni chiqarib yuboradi», dedi. (Zayd) dedi: Men Nabiy ﷺning oldiga kelib, buni u zotga aytdim. U esa, men aytganimni aytmaganiga qasam ichdi. Qavmim meni malomat qilib: «Bu (ish)dan nima maqsad qilgan eding?» dedilar. Men uyga kelib, gʻamgin va xafa boʻlib uxladim. Soʻng Nabiy ﷺ huzurimga keldilar — yoki men u zotning oldiga bordim — va u zot: «Allloh seni tasdiqladi», dedilar. Shunda mana bu oyat nozil boʻldi: {Ular: ‹Rasullullohning huzuridagilarga, ular tarqab ketgunlaricha sarf-xarajat qilmanglar› deydiganlardir} (Munofiqun 7). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Табук ғазотида Абдуллоҳ ибн Убайй: «Агар Мадинага қайтсак, албатта азизлар ундаги хорларни чиқариб юборади», деди. (Зайд) деди: Мен Набий ﷺнинг олдига келиб, буни у зотга айтдим. У эса, мен айтганимни айтмаганига қасам ичди. Қавмим мени маломат қилиб: «Бу (иш)дан нима мақсад қилган эдинг?» дедилар. Мен уйга келиб, ғамгин ва хафа бўлиб ухладим. Сўнг Набий ﷺ ҳузуримга келдилар — ёки мен у зотнинг олдига бордим — ва у зот: «Алллоҳ сени тасдиқлади», дедилар. Шунда мана бу оят нозил бўлди: {Улар: ‹Расуллуллоҳнинг ҳузуридагиларга, улар тарқаб кетгунларича сарф-харажат қилманглар› дейдиганлардир} (Мунофиқун 7). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَعَامِرُ بْنُ مُصْعَبٍ، أَنَّهُمَا سَمِعَا أَبَا الْمِنْهَالِ، يَقُولُ سَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَقَالاَ كُنَّا تَاجِرَيْنِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَا نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّرْفِ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَلاَ بَأْسَ وَإِنْ كَانَ نَسِيئَةً فَلاَ يَصْلُحُ ‏"‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida savdogar edik, shunda Allohning Paygʻambari ﷺdan pul almashtirish (sarf) haqida soʻradik. U zot: «Agar qoʻlma-qoʻl boʻlsa, zarar qilmaydi, agar nasiyaga boʻlsa, joiz emas», dedilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида савдогар эдик, шунда Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺдан пул алмаштириш (сарф) ҳақида сўрадик. У зот: «Агар қўлма-қўл бўлса, зарар қилмайди, агар насияга бўлса, жоиз эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ يُعَزِّيهِ فِيمَنْ أُصِيبَ مِنْ أَهْلِهِ وَبَنِي عَمِّهِ يَوْمَ الْحَرَّةِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنِّي أُبَشِّرُكَ بِبُشْرَى مِنَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَلِذَرَارِيِّ الأَنْصَارِ وَلِذَرَارِيِّ ذَرَارِيِّهِمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏‏ وَقَدْ رَوَاهُ قَتَادَةُ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Anas ibn Molikka Harra kuni ahli-ayoli va amakivachchalaridan halok boʻlganlar yuzasidan taʼziya bildirib xat yozdi va unga: «Men senga Alloh tomonidan bir xushxabar berib suyuntiraman. Men Rasulullohni ﷺ: ‹Allohim, ansorlarni, ansorlarning farzandlarini va ularning farzandlarining farzandlarini magʻfirat qilgin›, deb aytayotganlarini eshitdim», deb yozdi. Bu hadis hasan sahihdir. Uni Qatoda ham Nazr ibn Anasdan, u Zayd ibn Arqamdan rivoyat qilgan.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Анас ибн Моликка Ҳарра куни аҳли-аёли ва амакиваччаларидан ҳалок бўлганлар юзасидан таъзия билдириб хат ёзди ва унга: «Мен сенга Аллоҳ томонидан бир хушхабар бериб суюнтираман. Мен Расулуллоҳни ﷺ: ‹Аллоҳим, ансорларни, ансорларнинг фарзандларини ва уларнинг фарзандларининг фарзандларини мағфират қилгин›, деб айтаётганларини эшитдим», деб ёзди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Қатода ҳам Назр ибн Анасдан, у Зайд ибн Арқамдан ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْمِنْهَالِ، قَالَ سَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ عَنِ الصَّرْفِ، فَقَالَ سَلْ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَإِنَّهُ خَيْرٌ مِنِّي وَأَعْلَمُ ‏.‏ فَسَأَلْتُ زَيْدًا فَقَالَ سَلِ الْبَرَاءَ فَإِنَّهُ خَيْرٌ مِنِّي وَأَعْلَمُ فَقَالاَ جَمِيعًا نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوَرِقِ بِالذَّهَبِ دَيْنًا ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kumushni oltinga nasiyaga sotishdan qaytardilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кумушни олтинга насияга сотишдан қайтардилар.

أَخْبَرَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ ابْنِ فُضَيْلٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ كَانَ إِذَا قِيلَ لِزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِّثْنَا مَا، سَمِعْتَ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لاَ أُحَدِّثُكُمْ إِلاَّ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَنَا بِهِ وَيَأْمُرُنَا أَنْ نَقُولَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَالْبُخْلِ وَالْجُبْنِ وَالْهَرَمِ وَعَذَابِ الْقَبْرِ اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِي تَقْوَاهَا وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلاَهَا اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ نَفْسٍ لاَ تَشْبَعُ وَمِنْ قَلْبٍ لاَ يَخْشَعُ وَمِنْ عِلْمٍ لاَ يَنْفَعُ وَدَعْوَةٍ لاَ تُسْتَجَابُ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishiga: «Rasululloh ﷺdan eshitgan narsalaringni bizga aytib ber», deyilganda: «Sizlarga Rasululloh ﷺ oʻzlari bizga aytgan va bizni aytishga buyurgan narsadan boshqasini aytmayman», deb aytardilar. U zot bizni bunday deyishga buyurar edilar: «Allohumma, men Sendan ojizlikdan, dangasalikdan, baxillikdan, qoʻrqoqlikdan, qarilikdan va qabr azobidan panoh soʻrayman. Allohumma, nafsimga taqvosini ber va uni poklagin, Sen uni poklovchilarning eng yaxshisisan, Sen uning egasi va homiysisan. Allohumma, men Sendan toʻymaydigan nafsdan, boʻysunmaydigan qalbdan, foyda bermaydigan ilmdan va ijobat boʻlmaydigan duodan panoh soʻrayman.»Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У кишига: «Расулуллоҳ ﷺдан эшитган нарсаларингни бизга айтиб бер», дейилганда: «Сизларга Расулуллоҳ ﷺ ўзлари бизга айтган ва бизни айтишга буюрган нарсадан бошқасини айтмайман», деб айтардилар. У зот бизни бундай дейишга буюрар эдилар: «Аллоҳумма, мен Сендан ожизликдан, дангасаликдан, бахилликдан, қўрқоқликдан, қариликдан ва қабр азобидан паноҳ сўрайман. Аллоҳумма, нафсимга тақвосини бер ва уни поклагин, Сен уни покловчиларнинг энг яхшисисан, Сен унинг эгаси ва ҳомийсисан. Аллоҳумма, мен Сендан тўймайдиган нафсдан, бўйсунмайдиган қалбдан, фойда бермайдиган илмдан ва ижобат бўлмайдиган дуодан паноҳ сўрайман.»